INLEIDING IN DE PEDAGOGIEK
HOOFDSTUK 1
1.2: beschrijving van het begrip pedagogiek
Paidagooga = pais (kind) + agogein (leiden) [kinderleiding]
Andere woorden voor pedagogiek zijn; opvoedkunde {richt zich op de vaardigheden van de
opvoeder}, opvoedingsleer {richt zich op het verzamelen van kennis over opvoeden} en
opvoedingswetenschap {richt op het ontwikkelen van theorieën over en methoden met
betrekking tot opvoeden}.
Definitie opvoeden: opvoeding is alle omgang tussen ouder en kind waarbij gericht een relatie wordt
aangegaan. In deze omgang biedt de ouder het kind liefde, geborgenheid, veiligheid, intimiteit,
aandacht, grenzen, instructie, ondersteuning en controle. Hierdoor zal het kind tot zelfontplooiing
komen en over het nodige zelfvertrouwen en de nodige zelfstandigheid en zelfredzaamheid
beschikken om richting te geven aan zijn verdere leven.
Naar aanleiding van de definitie kan gesteld worden dat er sprake is van opvoeding als de volgende
drie punten spelen in de omgang tussen de ouder en het kind; er is sprake van wederzijds respect
tussen ouder en kind, het kind ervaart voldoende veiligheid bij, heeft vertrouwen in, kan rekenen op,
voelt zich geaccepteerd door en krijgt ondersteuning van de ouder & het kind word door de ouder
uitgedaagd om eigen beslissingen te nemen en te experimenteren met nieuwe dingen, waardoor hij
vertrouwen krijgt in zijn omgeving.
1.3: de vier basisdimensies van opvoeden
Wat ouders doen als ze een kind opvoeden, kan worden opgesplitst in 4 basishandelingen, namelijk;
ondersteuning bieden {het opvoedgedrag van de ouder dat liefde en zorg voor het kind
uitdrukt en dat zich richt op fysieke en emotionele welzijn, waardoor zich begrepen en
geaccepteerd voelt. Kan doormiddel van belonen en straffen}, instructie geven {duidelijk
maken aan het kind wat de bedoeling is en welk gedrag verwacht wordt}, controle uitoefenen
{autoritaire controle; opvoedgedrag waarbij de ouder druk uitoefent op het kind om correct
gedrag te vertonen, autoritatieve controle; gedragingen van de ouder waarbij uitleg wordt
gegeven aan het kind en eisen worden gesteld aan zijn zelfstandigheid} & grenzen stellen
{heeft te maken met de wijze waarop de ouder het kind bestraft of beloont om gewenst
gedrag aan te leren}.
Deze vier dimensies zijn met elkaar verbonden en kunnen niet afzonderlijk van elkaar toegepast
worden in de opvoeding. Samen zorgen zij ervoor dat het kind zich door de verschillende
ontwikkelingsfases heen kan slaan om volwassen te worden. Het toepassen van deze dimensies in de
opvoeding maakt het voor iedereen makkelijker om, eenmaal volwassen, adequaat om te gaan met
eisen die dan aan je gesteld worden.
1.4: pedagogische opvoedingsdoelen
Iedere ouder voedt zijn kind op met bepaalde doelen voor ogen en volgens eigen ideeën. Het
voornaamste doel van de ouder is dat het kind opgroeit tot een volwassen persoon die zich kan
handhaven in de maatschappij. Het toepassen van opvoedingsdoelen noemen we een kenmerk van
de opvoeding dat valt onder intentioneel opvoedgedrag. De ouder is erop gericht om bewust of
onbewust doelstellingen te bereiken bij het kind.
Het opvoeden bestaat uit 3 algemene opvoedingsdoelen (de drie Z’s); zelfstandigheid
{individu}, zelfredzaamheid {samenleving} & zelfvertrouwen {toekomst}. De ouder probeert
de drie opvoedingsdoelen te bereiken door het kind te stimuleren zelf oplossingen voor zijn
vraagstukken te bedenken.
De mate waarom het kind gestimuleerd wordt, is afhankelijk van zijn leeftijd. En de mate waarin en
de wijze waarop het kind ondersteuning, instructie, controle of grenzen ervaart van de ouder bij het
ontwikkelen van de drie Z’s bepaalt of het kind de behoefte voelt op zijn geplande acties met de
ouder te delen. De drie opvoedingsdoelen versterken elkaar: als een kind meer zelf mag en kan doen,
wordt het zelfstandiger, krijgt het meer zelfvertrouwen en wordt het zelfredzamer.
1.5: opvoeden als circulair proces
, Opvoeding is een circulair proces, er is sprake van actie en reactie in de omgang tussen de ouder en
kind. De ouder biedt het kind liefde, aandacht geborgenheid, veiligheid, ondersteuning, instructie,
grenzen en controle. Het kind reageert daarop met liefde en aangepast gedrag – of boosheid en
tegenstribbelen, ook dat is een reactie, waar de ouder dan weer een tegenreactie op geeft, waardoor
er interactie ontstaat tussen beide partijen. Er bestaat niet een vast protocol waar een ouder zich aan
dient te houden. Ieder kind heeft een andere aanpak nodig. Dit heeft te maken met de uniciteit van
de mens.
Opvoeden heeft nooit een constant karakter; wat het ene moment werkt bij het kind, hoeft een
ander moment niet hetzelfde effect te hebben.
1.6: materiele en emotionele opvoeding
Opvoeden heeft een fysieke en een psychische kant; het bestaat uit materiele en emotionele
handelingen van de ouder richting het kind. Beide zijn van invloed op de cognitieve en sociaal-
emotionele ontwikkeling van het kind. Hierdoor leert het zijn eigen persoonlijkheid te ontwikkelen en
die in overeenstemming brengen met de verwachtingen en gedragingen uit zijn omgeving.
Emotionele en materiele handelingen zijn nauw met elkaar verbonden.
1.7: geestelijke en sociale vorming van het kind
De levensovertuiging van de ouder(s) speelt ook een rol in de opvoeding. Deze komt veelal tot uiting
in de schoolkeuze en in de manier waarop het kind de vrije tijd invult. Er zijn veel religies die een
eigen stempel kunnen drukken op de opvoeding van een kind. De levensovertuiging van de ouder
heeft niet alleen te maken met geloof, maar het innerlijk leven van het kind kan ook op andere
manieren vorm gegeven worden, zoals door rituelen.
De manier waarop invulling wordt gegeven aan het overdragen van de levensovertuiging aan het
kind, hangt af van de cultuur van de ouder.
HOOFDSTUK 2
2.2: de opvoedingsrelatie
De opvoedingsrelatie wordt gekenmerkt als een liefdevolle relatie tussen ouder en kind. Tegelijkertijd
stelt de ouder grenzen en biedt hij het kind ondersteuning, controle en instructie. Door de
opvoedrelatie ontstaat er meestal intimiteit waarbij het kind veiligheid, liefde en geborgenheid
ervaart. Ook is er sprake van ‘echtheid’ tussen ouder en kind (ruimte voor lief en leed) en uitdaging
voor het kind. Ouderlijk opvoedgedrag kent drie kenmerken die de kans op een veilige hechting zo
groot mogelijk maken;
het gedrag moet sensitief zijn {het vermogen van de ouder om openstaand te zijn voor
signalen van het kind}, het gedrag moet responsief zijn {een directe en juiste reactie van de
ouder op signalen van het kind} & er moet continuïteit en regelmaat in het gedrag zijn
{sensitief en responsief reageren van de ouder mag geen willekeurig karakter hebben: het
mag niet dat het kind de ene keer aandacht, genegenheid en geborgenheid ervaart en de
andere keer niet}.
De opvoedrelatie is in grote mate afhankelijk van het pedagogisch besef van de ouder. Er bestaan vier
oriëntatie niveaus van pedagogisch besef; egocentrische {projecteert eigen behoeftes} &
conventionele oriëntatie {kind word algemeen begrepen} (negatieve ontwikkelingsuitkomst) en
subjectief-individualistische {ruimte voor kind} & interactieve oriëntatie {ruimte voor ouder en kind}
(positieve ontwikkelingsuitkomst).
2.3: ontwikkelfasen, ontwikkelingstaken en opvoedingsopgaven
Elk kind doorloopt gedurende zijn leven bepaalde ontwikkelingsfases. Namelijk;
Vroegkinderlijke ontwikkeling (baby-/peutertijd & peuter-/kleutertijd) -> basisschoolperiode -
> adolescentiefase.
Deze ontwikkelingsfasen doorloopt het kind op psychologisch {proces van mentale groei, van de
geleidelijke vooruitgang van de intelligentie en de ontwikkeling van het gevoelsleven}, cognitief
{proces van het leren, waarbij de factoren geheugen, de cognitie en de aandachtsfunctie van belang
zijn} en sociaal-emotioneel gebied {de ontwikkeling van een eigen persoonlijkheid, beïnvloed door
verwachtingen en gedragingen uit de sociale omgeving}.
HOOFDSTUK 1
1.2: beschrijving van het begrip pedagogiek
Paidagooga = pais (kind) + agogein (leiden) [kinderleiding]
Andere woorden voor pedagogiek zijn; opvoedkunde {richt zich op de vaardigheden van de
opvoeder}, opvoedingsleer {richt zich op het verzamelen van kennis over opvoeden} en
opvoedingswetenschap {richt op het ontwikkelen van theorieën over en methoden met
betrekking tot opvoeden}.
Definitie opvoeden: opvoeding is alle omgang tussen ouder en kind waarbij gericht een relatie wordt
aangegaan. In deze omgang biedt de ouder het kind liefde, geborgenheid, veiligheid, intimiteit,
aandacht, grenzen, instructie, ondersteuning en controle. Hierdoor zal het kind tot zelfontplooiing
komen en over het nodige zelfvertrouwen en de nodige zelfstandigheid en zelfredzaamheid
beschikken om richting te geven aan zijn verdere leven.
Naar aanleiding van de definitie kan gesteld worden dat er sprake is van opvoeding als de volgende
drie punten spelen in de omgang tussen de ouder en het kind; er is sprake van wederzijds respect
tussen ouder en kind, het kind ervaart voldoende veiligheid bij, heeft vertrouwen in, kan rekenen op,
voelt zich geaccepteerd door en krijgt ondersteuning van de ouder & het kind word door de ouder
uitgedaagd om eigen beslissingen te nemen en te experimenteren met nieuwe dingen, waardoor hij
vertrouwen krijgt in zijn omgeving.
1.3: de vier basisdimensies van opvoeden
Wat ouders doen als ze een kind opvoeden, kan worden opgesplitst in 4 basishandelingen, namelijk;
ondersteuning bieden {het opvoedgedrag van de ouder dat liefde en zorg voor het kind
uitdrukt en dat zich richt op fysieke en emotionele welzijn, waardoor zich begrepen en
geaccepteerd voelt. Kan doormiddel van belonen en straffen}, instructie geven {duidelijk
maken aan het kind wat de bedoeling is en welk gedrag verwacht wordt}, controle uitoefenen
{autoritaire controle; opvoedgedrag waarbij de ouder druk uitoefent op het kind om correct
gedrag te vertonen, autoritatieve controle; gedragingen van de ouder waarbij uitleg wordt
gegeven aan het kind en eisen worden gesteld aan zijn zelfstandigheid} & grenzen stellen
{heeft te maken met de wijze waarop de ouder het kind bestraft of beloont om gewenst
gedrag aan te leren}.
Deze vier dimensies zijn met elkaar verbonden en kunnen niet afzonderlijk van elkaar toegepast
worden in de opvoeding. Samen zorgen zij ervoor dat het kind zich door de verschillende
ontwikkelingsfases heen kan slaan om volwassen te worden. Het toepassen van deze dimensies in de
opvoeding maakt het voor iedereen makkelijker om, eenmaal volwassen, adequaat om te gaan met
eisen die dan aan je gesteld worden.
1.4: pedagogische opvoedingsdoelen
Iedere ouder voedt zijn kind op met bepaalde doelen voor ogen en volgens eigen ideeën. Het
voornaamste doel van de ouder is dat het kind opgroeit tot een volwassen persoon die zich kan
handhaven in de maatschappij. Het toepassen van opvoedingsdoelen noemen we een kenmerk van
de opvoeding dat valt onder intentioneel opvoedgedrag. De ouder is erop gericht om bewust of
onbewust doelstellingen te bereiken bij het kind.
Het opvoeden bestaat uit 3 algemene opvoedingsdoelen (de drie Z’s); zelfstandigheid
{individu}, zelfredzaamheid {samenleving} & zelfvertrouwen {toekomst}. De ouder probeert
de drie opvoedingsdoelen te bereiken door het kind te stimuleren zelf oplossingen voor zijn
vraagstukken te bedenken.
De mate waarom het kind gestimuleerd wordt, is afhankelijk van zijn leeftijd. En de mate waarin en
de wijze waarop het kind ondersteuning, instructie, controle of grenzen ervaart van de ouder bij het
ontwikkelen van de drie Z’s bepaalt of het kind de behoefte voelt op zijn geplande acties met de
ouder te delen. De drie opvoedingsdoelen versterken elkaar: als een kind meer zelf mag en kan doen,
wordt het zelfstandiger, krijgt het meer zelfvertrouwen en wordt het zelfredzamer.
1.5: opvoeden als circulair proces
, Opvoeding is een circulair proces, er is sprake van actie en reactie in de omgang tussen de ouder en
kind. De ouder biedt het kind liefde, aandacht geborgenheid, veiligheid, ondersteuning, instructie,
grenzen en controle. Het kind reageert daarop met liefde en aangepast gedrag – of boosheid en
tegenstribbelen, ook dat is een reactie, waar de ouder dan weer een tegenreactie op geeft, waardoor
er interactie ontstaat tussen beide partijen. Er bestaat niet een vast protocol waar een ouder zich aan
dient te houden. Ieder kind heeft een andere aanpak nodig. Dit heeft te maken met de uniciteit van
de mens.
Opvoeden heeft nooit een constant karakter; wat het ene moment werkt bij het kind, hoeft een
ander moment niet hetzelfde effect te hebben.
1.6: materiele en emotionele opvoeding
Opvoeden heeft een fysieke en een psychische kant; het bestaat uit materiele en emotionele
handelingen van de ouder richting het kind. Beide zijn van invloed op de cognitieve en sociaal-
emotionele ontwikkeling van het kind. Hierdoor leert het zijn eigen persoonlijkheid te ontwikkelen en
die in overeenstemming brengen met de verwachtingen en gedragingen uit zijn omgeving.
Emotionele en materiele handelingen zijn nauw met elkaar verbonden.
1.7: geestelijke en sociale vorming van het kind
De levensovertuiging van de ouder(s) speelt ook een rol in de opvoeding. Deze komt veelal tot uiting
in de schoolkeuze en in de manier waarop het kind de vrije tijd invult. Er zijn veel religies die een
eigen stempel kunnen drukken op de opvoeding van een kind. De levensovertuiging van de ouder
heeft niet alleen te maken met geloof, maar het innerlijk leven van het kind kan ook op andere
manieren vorm gegeven worden, zoals door rituelen.
De manier waarop invulling wordt gegeven aan het overdragen van de levensovertuiging aan het
kind, hangt af van de cultuur van de ouder.
HOOFDSTUK 2
2.2: de opvoedingsrelatie
De opvoedingsrelatie wordt gekenmerkt als een liefdevolle relatie tussen ouder en kind. Tegelijkertijd
stelt de ouder grenzen en biedt hij het kind ondersteuning, controle en instructie. Door de
opvoedrelatie ontstaat er meestal intimiteit waarbij het kind veiligheid, liefde en geborgenheid
ervaart. Ook is er sprake van ‘echtheid’ tussen ouder en kind (ruimte voor lief en leed) en uitdaging
voor het kind. Ouderlijk opvoedgedrag kent drie kenmerken die de kans op een veilige hechting zo
groot mogelijk maken;
het gedrag moet sensitief zijn {het vermogen van de ouder om openstaand te zijn voor
signalen van het kind}, het gedrag moet responsief zijn {een directe en juiste reactie van de
ouder op signalen van het kind} & er moet continuïteit en regelmaat in het gedrag zijn
{sensitief en responsief reageren van de ouder mag geen willekeurig karakter hebben: het
mag niet dat het kind de ene keer aandacht, genegenheid en geborgenheid ervaart en de
andere keer niet}.
De opvoedrelatie is in grote mate afhankelijk van het pedagogisch besef van de ouder. Er bestaan vier
oriëntatie niveaus van pedagogisch besef; egocentrische {projecteert eigen behoeftes} &
conventionele oriëntatie {kind word algemeen begrepen} (negatieve ontwikkelingsuitkomst) en
subjectief-individualistische {ruimte voor kind} & interactieve oriëntatie {ruimte voor ouder en kind}
(positieve ontwikkelingsuitkomst).
2.3: ontwikkelfasen, ontwikkelingstaken en opvoedingsopgaven
Elk kind doorloopt gedurende zijn leven bepaalde ontwikkelingsfases. Namelijk;
Vroegkinderlijke ontwikkeling (baby-/peutertijd & peuter-/kleutertijd) -> basisschoolperiode -
> adolescentiefase.
Deze ontwikkelingsfasen doorloopt het kind op psychologisch {proces van mentale groei, van de
geleidelijke vooruitgang van de intelligentie en de ontwikkeling van het gevoelsleven}, cognitief
{proces van het leren, waarbij de factoren geheugen, de cognitie en de aandachtsfunctie van belang
zijn} en sociaal-emotioneel gebied {de ontwikkeling van een eigen persoonlijkheid, beïnvloed door
verwachtingen en gedragingen uit de sociale omgeving}.
