Week 1
Grenzen aan staatsmacht
Een belangrijk onderdeel van het staatsrecht is het beperken van staatsmacht.
Dit gebeurt via:
grondrechten
machtenscheiding
constitutionele regels
De staat heeft dus niet onbeperkt macht. Burgers worden beschermd door:
vrijheid van meningsuiting
vrijheid van vereniging
recht op privacy
recht op een eerlijk proces.
Deze rechten staan in:
de Grondwet
internationale verdragen zoals het EVRM.
Bronnen van staatsrecht
Het Nederlandse staatsrecht bestaat niet alleen uit de Grondwet.
Er zijn meerdere bronnen:
Geschreven recht
Bijvoorbeeld:
Grondwet
wetten
verdragen (bijv. EVRM)
EU-recht.
Ongeschreven staatsrecht
Dit zijn constitutionele conventies: politieke regels die niet in wetten staan maar wel
worden gevolgd.
Voorbeeld:
de vertrouwensregel (een minister moet aftreden bij verlies van vertrouwen van de
Tweede Kamer).
1. De (zuivere) Rechtsstaat
Het kernconcept van de rechtsstaat is beperking van de macht door middel van het recht.
Het gaat erom dat de overheid niet zomaar kan doen wat zij wil.
Kern: Bescherming van de burger tegen willekeur van de overheid.
Belangrijkste instrumenten:
1. Legaliteitsbeginsel: De overheid mag alleen handelen als daarvoor een
wettelijke grondslag is.
, 2. Machtenscheiding (trias politica): Wetgevende, uitvoerende en rechterlijke
macht zijn gescheiden om machtsmisbruik te voorkomen.
3. Onafhankelijke rechtspraak: De rechter toetst of de overheid zich aan de wet
houdt.
4. Grondrechten: Individuele vrijheden (zoals vrijheid van meningsuiting) die de
overheid moet respecteren.
In een 'zuivere' rechtsstaat staat bescherming centraal. Zelfs in een dictatuur zou je
theoretisch elementen van een rechtsstaat kunnen hebben (bijvoorbeeld: wetten die heel
strikt worden nageleefd en een rechter die zich aan de wet houdt), maar de wetten zelf
hoeven niet democratisch tot stand te zijn gekomen.
Democratische rechtsstaat
Nederland is een democratische rechtsstaat.
Dit betekent dat twee principes samenkomen:
A. Democratie = Het volk heeft invloed op het bestuur via verkiezingen.
B. Rechtsstaat = De overheid is gebonden aan het recht.
Belangrijke kenmerken zijn:
1. legaliteitsbeginsel → overheid mag alleen handelen op basis van wet
2. machtenscheiding → spreiding van macht
3. onafhankelijke rechtspraak
4. grondrechten.
5. Democratie
De toevoeging 'democratisch' betekent dat het volk de bron is van de overheidsmacht. De
regels waar de overheid zich aan moet houden (de rechtsstaat), zijn door de burgers zelf (via
gekozen vertegenwoordigers) bepaald.
Kern: De overheid is gebonden aan het recht én de overheid verantwoording
verschuldigd aan het volk.
Wat voegt democratie toe?
o Legitimiteit: Wetten zijn geldig omdat wij (via onze volksvertegenwoordigers)
ermee hebben ingestemd.
o Participatie: Burgers hebben invloed op de koers van de staat en de inhoud
van de wetten.
o Verantwoording: De politiek (de uitvoerende macht) moet verantwoording
afleggen aan het parlement (de vertegenwoordigers van het volk).
Kenmerk Zuivere Rechtsstaat Democratische Rechtsstaat
Beperking van
Primaire Beperking van macht + zelfbeschikking
overheidsmacht &
doel door het volk.
rechtszekerheid.
De macht is legitiem als De macht is legitiem als deze volgens
Legitimiteit deze volgens de wet de wet handelt én voortkomt uit
handelt. democratische besluitvorming.
Rol van het Burger als beschermeling
Burger als mede-wetgever (soeverein).
volk (subject van de wet).
,Rechtszekerheid:
De democratische rechtsstaat berust op een aantal kernbeginselen. Ten eerste geldt het
legaliteitsbeginsel: de overheid mag alleen handelen wanneer daarvoor een wettelijke basis
bestaat. Die wet moet algemeen geformuleerde regels bevatten en mag in beginsel geen
terugwerkende kracht hebben. Daarnaast moeten fundamentele vrijheidsrechten als
grondrechten zijn gegarandeerd.
Een ander belangrijk element is onafhankelijke rechtspraak. Burgers moeten zich tot een
onafhankelijke rechter kunnen wenden, die controleert of de overheid zich aan de wet en aan
de beginselen van de rechtsstaat houdt.
Verder is er machtenscheiding, waarbij de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht
over verschillende organen zijn verdeeld om machtsmisbruik te voorkomen.
Tot slot moeten bestuurders verantwoording afleggen aan een vertegenwoordigend orgaan,
en behoort de overheid de belangen van burgers zo doelmatig mogelijk te dienen.
Beginselen:
Rechtszekerheidsbeginsel
Gelijkheidsbeginsel
Democratei beginsel
Beginsel van dienende overheid
Rechtszekerheidsbeginsel
Het rechtszekerheidsbeginsel houdt in dat burgers moeten kunnen weten waar zij juridisch
aan toe zijn. Overheidsoptreden moet daarom gebaseerd zijn op een wettelijke grondslag
(legaliteitsbeginsel) en regels moeten duidelijk en voorspelbaar zijn. Ook geldt dat wetten in
beginsel geen terugwerkende kracht hebben. Daarnaast kunnen burgers zich tot een
onafhankelijke rechter wenden om te laten toetsen of de overheid zich aan de wet houdt.
Gelijkheidsbeginsel
Het gelijkheidsbeginsel houdt in dat gelijke gevallen gelijk moeten worden behandeld. De wet
en het bestuur mogen geen ongerechtvaardigd onderscheid maken tussen burgers. Dit
beginsel hangt ook samen met de bescherming van grondrechten, die voor iedereen gelden.
Democratiebeginsel
Het democratiebeginsel betekent dat het volk invloed heeft op het bestuur van de staat.
Burgers hebben daarom actief en passief kiesrecht, zodat zij vertegenwoordigers kunnen
kiezen en zelf verkiesbaar zijn. Bestuurders moeten bovendien verantwoording afleggen aan
een vertegenwoordigend orgaan, zoals het parlement.
Beginsel van de dienende overheid
Dit beginsel houdt in dat de overheid het algemeen belang en de belangen van burgers moet
dienen. De overheid moet haar taken doelmatig en zorgvuldig uitvoeren en handelen in het
belang van de samenleving.
,Deze principes voorkomen machtsmisbruik door de overheid.
Ontstaan van de Nederlandse staat
1. Landsheerlijke periode (± 10e – 16e eeuw)
In deze periode bestond Nederland nog niet als één staat.
De gebieden werden bestuurd door verschillende landsheren, zoals:
- hertogen
- graven
- koningen.
Later kwamen veel gebieden onder Karel V.
Kenmerken van deze periode:
- centralisatie van macht
- begin van samenwerking tussen gewesten
- ontstaan van de Staten-Generaal.
Er bestonden nog nauwelijks grondrechten. Het Bloedplakkaat (1550) verbood
bijvoorbeeld ketterij en leidde tot zware vervolging van protestanten.
Overgang naar de Republiek
De overgang naar de Republiek begon met de Opstand tegen Spanje.
Belangrijke oorzaken waren:
- religieuze conflicten
- hoge belastingen
- verzet tegen centralisatie van macht.
2. Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (1579–1795)
Belangrijke gebeurtenissen:
1579 – Unie van Utrecht = Verdrag tussen de noordelijke gewesten.
1581 – Plakkaat van Verlatinge = De Nederlandse gewesten verklaren dat zij de
Spaanse koning niet langer erkennen. Dit document wordt vaak gezien als een
soort Nederlandse onafhankelijkheidsverklaring.
1648 – Vrede van Münster = Internationale erkenning van de onafhankelijkheid.
De Republiek was geen eenheidsstaat maar een confederatie van gewesten.
Belangrijke functies:
Staten-Generaal
stadhouder
raadspensionaris.
3. Franse tijd (1795–1813)
Tijdens de Franse revolutie werd Nederland sterk beïnvloed door Frankrijk.
Belangrijke fases:
Bataafse Republiek (1795–1806)
Koninkrijk Holland (1806–1810)
Inlijving bij Frankrijk (1810–1813)
,Nieuwe ideeën uit de Franse revolutie werden ingevoerd:
vrijheid
gelijkheid
soevereiniteit van het volk
machtenscheiding
eenheidsstaat.
4. Koninkrijk der Nederlanden (vanaf 1814)
Na Napoleon werd Nederland een koninkrijk.
Belangrijke kenmerken:
koning Willem I
Staten-Generaal
wetgevende macht bij koning en parlement samen.
In 1815 ontstond het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (met België).
België scheidde zich in 1830 af.
Democratisering
In de 19e en 20e eeuw werd Nederland steeds democratischer.
Belangrijke momenten:
1848 – grondwetsherziening Thorbecke
invoering ministeriële verantwoordelijkheid
parlement krijgt meer macht.
Art. 42 lid 2 Gw: "de Koning is onschendbaar, de ministers zijn verantwoordelijk." Dit
betekent dat de Koning geen politieke verantwoordelijkheid draagt — ministers tekenen mee
(contraseign, art. 47 Gw) en leggen verantwoording af aan het parlement, niet aan de
Koning. Vóór 1848 waren ministers dienaren van de Koning. Na 1848 zijn zij verantwoording
schuldig aan de Staten-Generaal.
1917–1919
1917 algemeen kiesrecht voor mannen
eerst voor mannen – cencus kiesr4ecgt voor rijke mannen die genoeg belasting
betaalde.
daarna ook vrouwen.
Koloniale geschiedenis
Nederland had lange tijd kolonies.
Belangrijke gebieden:
Nederlands-Indië
Suriname
Nederlandse Antillen.
Belangrijke momenten:
1949 → Indonesië onafhankelijk
1975 → Suriname onafhankelijk
, 1986 → Aruba aparte status
2010 → nieuwe structuur van het Koninkrijk.
Koninkrijk vandaag
Het Koninkrijk bestaat nu uit vier landen:
Nederland
Aruba
Curaçao
Sint-Maarten.
Daarnaast zijn er drie bijzondere gemeenten:
Bonaire
Sint-Eustatius
Saba.
Internationalisering
Na de Tweede Wereldoorlog kreeg internationaal recht steeds meer invloed.
Belangrijke organisaties:
Verenigde Naties (1945)
Raad van Europa (1949)
EVRM (1950)
Europese Unie (1993).
Door deze ontwikkelingen is het Nederlandse staatsrecht tegenwoordig sterk verbonden
met internationaal en Europees recht.
Samenvattend
Belangrijke concepten uit dit college:
staatsrecht regelt organisatie en grenzen van staatsmacht
Nederland is een democratische rechtsstaat
historische ontwikkeling van landsheer → republiek → koninkrijk
democratisering (1848, algemeen kiesrecht)
invloed van koloniale geschiedenis
groeiende rol van internationaal recht.
Werkgroep week 1
Opfris- en opzoekvragen
Rigide karakter van de Nederlandse Grondwet
De Nederlandse Grondwet wordt zowel formeel als materieel rigide genoemd.
Formeel rigide betekent dat de Grondwet alleen kan worden gewijzigd via een zware
wijzigingsprocedure. Volgens artikel 137 Grondwet moet een grondwetswijziging eerst
worden aangenomen in eerste lezing, waarna de Tweede Kamer wordt ontbonden en
verkiezingen plaatsvinden. Vervolgens moet het voorstel in tweede lezing met een
tweederdemeerderheid worden aangenomen.
,Materieel rigide betekent dat de inhoud van de Grondwet moeilijk te veranderen is, omdat
veel bepalingen fundamentele staatsrechtelijke uitgangspunten vastleggen. Het aanpassen
van zulke principes, zoals grondrechten of de inrichting van de staat, vereist daarom een
brede politieke consensus.
Artikel 15 lid 1 Grondwet en de rechtsstaat
Artikel 15 lid 1 Grondwet bepaalt dat niemand zijn vrijheid mag worden ontnomen anders
dan in de gevallen bij of krachtens de wet bepaald.
Deze bepaling geeft uitdrukking aan belangrijke uitgangspunten van de democratische
rechtsstaat, namelijk:
het legaliteitsbeginsel (overheidsoptreden moet gebaseerd zijn op de wet)
bescherming van individuele vrijheid tegen willekeur van de overheid
rechtsbescherming door de rechter.
Hierdoor kan de overheid burgers niet willekeurig opsluiten.
Ongeschreven staatsrecht en conventies
Een ongeschreven staatsrechtelijke regel is een norm die juridisch bindend kan zijn, maar
niet in wetgeving is vastgelegd. Een conventie is een politieke gedragsregel die in de praktijk
wordt gevolgd, maar juridisch niet afdwingbaar is.
Een belangrijk verschil is dus dat ongeschreven staatsrechtelijke regels juridische betekenis
kunnen hebben, terwijl conventies vooral politieke afspraken zijn.
Voorbeelden van ongeschreven staatsrechtelijke regels zijn:
de vertrouwensregel (een minister moet aftreden wanneer hij het vertrouwen van de
Tweede Kamer verliest)
de regel dat een kabinet ontslag aanbiedt na verkiezingen.
Structuur van het Koninkrijk der Nederlanden
Het Koninkrijk der Nederlanden bestaat uit vier landen:
Nederland
Aruba
Curaçao
Sint-Maarten.
Binnen Nederland bestaan daarnaast de BES-eilanden (Bonaire, Sint-Eustatius en Saba),
die bijzondere gemeenten vormen.
De structuur van het Koninkrijk volgt uit artikel 1 van het Statuut voor het Koninkrijk der
Nederlanden.
Vraag 1 – Democratische rechtsstaat
Elementen van de democratische rechtsstaat
Volgens de regering bestaat de democratische rechtsstaat uit verschillende kernbeginselen:
legaliteitsbeginsel: de overheid mag alleen handelen op basis van de wet
machtenspreiding: verdeling van macht tussen wetgever, bestuur en rechter
onafhankelijke rechtspraak
bescherming van grondrechten
democratische besluitvorming.
, In Nederland is geen strikte trias politica, maar eerder machtenspreiding, omdat de regering
bijvoorbeeld ook een rol speelt in de wetgeving.
Bestond de democratische rechtsstaat al vóór de algemene bepaling?
Nederland voldeed ook vóór de invoering van de algemene bepaling aan de eisen van de
democratische rechtsstaat. De beginselen van democratie, grondrechtenbescherming en
machtenspreiding waren al aanwezig in de Grondwet en in het staatsrechtelijke systeem.
De algemene bepaling heeft daarom vooral een symbolische en verduidelijkende functie. Zij
verandert de inhoud van het staatsrecht niet, maar benadrukt expliciet dat Nederland een
democratische rechtsstaat is.
Functie van de algemene bepaling
De algemene bepaling fungeert vooral als interpretatiekader voor de Grondwet. Dat betekent
dat andere grondwetsbepalingen moeten worden uitgelegd in het licht van de democratische
rechtsstaat en de bescherming van grondrechten.
De bepaling heeft dus vooral een normatieve en richtinggevende functie, maar geeft geen
zelfstandige bevoegdheden aan de rechter.
Toetsingsverboden en de rechtsstaat
De Grondwet bevat verschillende toetsingsverboden. Volgens artikel 120 Grondwet mag de
rechter wetten in formele zin niet toetsen aan de Grondwet.
Dit hangt samen met het beginsel van machtenscheiding. De wetgever is verantwoordelijk
voor het beoordelen van de grondwettigheid van wetgeving, zodat de rechter niet op de stoel
van de wetgever gaat zitten.
In Nederland kent het staatsrecht een toetsingsverbod voor de rechter. Dit betekent dat de
rechter in bepaalde gevallen niet mag beoordelen of een wet in overeenstemming is met
hogere rechtsnormen.
Het belangrijkste toetsingsverbod staat in artikel 120 Grondwet. Dit artikel bepaalt dat de
rechter wetten in formele zin niet mag toetsen aan de Grondwet. De rechter mag dus niet
beoordelen of een wet van regering en parlement in strijd is met grondrechten uit de
Grondwet of met andere grondwetsbepalingen. Ook mag de rechter wetten niet toetsen aan
het Statuut voor het Koninkrijk of aan algemene rechtsbeginselen. Dit werd bevestigd door
de Hoge Raad in het Harmonisatiewet-arrest (1989).
Daarnaast volgt uit artikel 94 Grondwet dat de rechter nationale regelgeving alleen buiten
toepassing mag laten wanneer deze in strijd is met een ieder verbindende
verdragsbepalingen. Wanneer een verdragsbepaling niet rechtstreeks rechten aan burgers
geeft (dus niet eeniederverbindend is), mag de rechter nationale regels daar niet aan
toetsen.
Elementen van de democratische rechtsstaat in het toetsingsverbod
Machtenscheiding
Het toetsingsverbod uit art. 120 Gw voorkomt dat de rechter wetten van de formele wetgever
(regering en Staten-Generaal) aan de Grondwet kan toetsen. Daarmee blijft het primaat bij
de democratisch gelegitimeerde wetgever liggen. De rechter gaat dus niet “op de stoel van
de wetgever zitten”.
Stel:
Grenzen aan staatsmacht
Een belangrijk onderdeel van het staatsrecht is het beperken van staatsmacht.
Dit gebeurt via:
grondrechten
machtenscheiding
constitutionele regels
De staat heeft dus niet onbeperkt macht. Burgers worden beschermd door:
vrijheid van meningsuiting
vrijheid van vereniging
recht op privacy
recht op een eerlijk proces.
Deze rechten staan in:
de Grondwet
internationale verdragen zoals het EVRM.
Bronnen van staatsrecht
Het Nederlandse staatsrecht bestaat niet alleen uit de Grondwet.
Er zijn meerdere bronnen:
Geschreven recht
Bijvoorbeeld:
Grondwet
wetten
verdragen (bijv. EVRM)
EU-recht.
Ongeschreven staatsrecht
Dit zijn constitutionele conventies: politieke regels die niet in wetten staan maar wel
worden gevolgd.
Voorbeeld:
de vertrouwensregel (een minister moet aftreden bij verlies van vertrouwen van de
Tweede Kamer).
1. De (zuivere) Rechtsstaat
Het kernconcept van de rechtsstaat is beperking van de macht door middel van het recht.
Het gaat erom dat de overheid niet zomaar kan doen wat zij wil.
Kern: Bescherming van de burger tegen willekeur van de overheid.
Belangrijkste instrumenten:
1. Legaliteitsbeginsel: De overheid mag alleen handelen als daarvoor een
wettelijke grondslag is.
, 2. Machtenscheiding (trias politica): Wetgevende, uitvoerende en rechterlijke
macht zijn gescheiden om machtsmisbruik te voorkomen.
3. Onafhankelijke rechtspraak: De rechter toetst of de overheid zich aan de wet
houdt.
4. Grondrechten: Individuele vrijheden (zoals vrijheid van meningsuiting) die de
overheid moet respecteren.
In een 'zuivere' rechtsstaat staat bescherming centraal. Zelfs in een dictatuur zou je
theoretisch elementen van een rechtsstaat kunnen hebben (bijvoorbeeld: wetten die heel
strikt worden nageleefd en een rechter die zich aan de wet houdt), maar de wetten zelf
hoeven niet democratisch tot stand te zijn gekomen.
Democratische rechtsstaat
Nederland is een democratische rechtsstaat.
Dit betekent dat twee principes samenkomen:
A. Democratie = Het volk heeft invloed op het bestuur via verkiezingen.
B. Rechtsstaat = De overheid is gebonden aan het recht.
Belangrijke kenmerken zijn:
1. legaliteitsbeginsel → overheid mag alleen handelen op basis van wet
2. machtenscheiding → spreiding van macht
3. onafhankelijke rechtspraak
4. grondrechten.
5. Democratie
De toevoeging 'democratisch' betekent dat het volk de bron is van de overheidsmacht. De
regels waar de overheid zich aan moet houden (de rechtsstaat), zijn door de burgers zelf (via
gekozen vertegenwoordigers) bepaald.
Kern: De overheid is gebonden aan het recht én de overheid verantwoording
verschuldigd aan het volk.
Wat voegt democratie toe?
o Legitimiteit: Wetten zijn geldig omdat wij (via onze volksvertegenwoordigers)
ermee hebben ingestemd.
o Participatie: Burgers hebben invloed op de koers van de staat en de inhoud
van de wetten.
o Verantwoording: De politiek (de uitvoerende macht) moet verantwoording
afleggen aan het parlement (de vertegenwoordigers van het volk).
Kenmerk Zuivere Rechtsstaat Democratische Rechtsstaat
Beperking van
Primaire Beperking van macht + zelfbeschikking
overheidsmacht &
doel door het volk.
rechtszekerheid.
De macht is legitiem als De macht is legitiem als deze volgens
Legitimiteit deze volgens de wet de wet handelt én voortkomt uit
handelt. democratische besluitvorming.
Rol van het Burger als beschermeling
Burger als mede-wetgever (soeverein).
volk (subject van de wet).
,Rechtszekerheid:
De democratische rechtsstaat berust op een aantal kernbeginselen. Ten eerste geldt het
legaliteitsbeginsel: de overheid mag alleen handelen wanneer daarvoor een wettelijke basis
bestaat. Die wet moet algemeen geformuleerde regels bevatten en mag in beginsel geen
terugwerkende kracht hebben. Daarnaast moeten fundamentele vrijheidsrechten als
grondrechten zijn gegarandeerd.
Een ander belangrijk element is onafhankelijke rechtspraak. Burgers moeten zich tot een
onafhankelijke rechter kunnen wenden, die controleert of de overheid zich aan de wet en aan
de beginselen van de rechtsstaat houdt.
Verder is er machtenscheiding, waarbij de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke macht
over verschillende organen zijn verdeeld om machtsmisbruik te voorkomen.
Tot slot moeten bestuurders verantwoording afleggen aan een vertegenwoordigend orgaan,
en behoort de overheid de belangen van burgers zo doelmatig mogelijk te dienen.
Beginselen:
Rechtszekerheidsbeginsel
Gelijkheidsbeginsel
Democratei beginsel
Beginsel van dienende overheid
Rechtszekerheidsbeginsel
Het rechtszekerheidsbeginsel houdt in dat burgers moeten kunnen weten waar zij juridisch
aan toe zijn. Overheidsoptreden moet daarom gebaseerd zijn op een wettelijke grondslag
(legaliteitsbeginsel) en regels moeten duidelijk en voorspelbaar zijn. Ook geldt dat wetten in
beginsel geen terugwerkende kracht hebben. Daarnaast kunnen burgers zich tot een
onafhankelijke rechter wenden om te laten toetsen of de overheid zich aan de wet houdt.
Gelijkheidsbeginsel
Het gelijkheidsbeginsel houdt in dat gelijke gevallen gelijk moeten worden behandeld. De wet
en het bestuur mogen geen ongerechtvaardigd onderscheid maken tussen burgers. Dit
beginsel hangt ook samen met de bescherming van grondrechten, die voor iedereen gelden.
Democratiebeginsel
Het democratiebeginsel betekent dat het volk invloed heeft op het bestuur van de staat.
Burgers hebben daarom actief en passief kiesrecht, zodat zij vertegenwoordigers kunnen
kiezen en zelf verkiesbaar zijn. Bestuurders moeten bovendien verantwoording afleggen aan
een vertegenwoordigend orgaan, zoals het parlement.
Beginsel van de dienende overheid
Dit beginsel houdt in dat de overheid het algemeen belang en de belangen van burgers moet
dienen. De overheid moet haar taken doelmatig en zorgvuldig uitvoeren en handelen in het
belang van de samenleving.
,Deze principes voorkomen machtsmisbruik door de overheid.
Ontstaan van de Nederlandse staat
1. Landsheerlijke periode (± 10e – 16e eeuw)
In deze periode bestond Nederland nog niet als één staat.
De gebieden werden bestuurd door verschillende landsheren, zoals:
- hertogen
- graven
- koningen.
Later kwamen veel gebieden onder Karel V.
Kenmerken van deze periode:
- centralisatie van macht
- begin van samenwerking tussen gewesten
- ontstaan van de Staten-Generaal.
Er bestonden nog nauwelijks grondrechten. Het Bloedplakkaat (1550) verbood
bijvoorbeeld ketterij en leidde tot zware vervolging van protestanten.
Overgang naar de Republiek
De overgang naar de Republiek begon met de Opstand tegen Spanje.
Belangrijke oorzaken waren:
- religieuze conflicten
- hoge belastingen
- verzet tegen centralisatie van macht.
2. Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden (1579–1795)
Belangrijke gebeurtenissen:
1579 – Unie van Utrecht = Verdrag tussen de noordelijke gewesten.
1581 – Plakkaat van Verlatinge = De Nederlandse gewesten verklaren dat zij de
Spaanse koning niet langer erkennen. Dit document wordt vaak gezien als een
soort Nederlandse onafhankelijkheidsverklaring.
1648 – Vrede van Münster = Internationale erkenning van de onafhankelijkheid.
De Republiek was geen eenheidsstaat maar een confederatie van gewesten.
Belangrijke functies:
Staten-Generaal
stadhouder
raadspensionaris.
3. Franse tijd (1795–1813)
Tijdens de Franse revolutie werd Nederland sterk beïnvloed door Frankrijk.
Belangrijke fases:
Bataafse Republiek (1795–1806)
Koninkrijk Holland (1806–1810)
Inlijving bij Frankrijk (1810–1813)
,Nieuwe ideeën uit de Franse revolutie werden ingevoerd:
vrijheid
gelijkheid
soevereiniteit van het volk
machtenscheiding
eenheidsstaat.
4. Koninkrijk der Nederlanden (vanaf 1814)
Na Napoleon werd Nederland een koninkrijk.
Belangrijke kenmerken:
koning Willem I
Staten-Generaal
wetgevende macht bij koning en parlement samen.
In 1815 ontstond het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden (met België).
België scheidde zich in 1830 af.
Democratisering
In de 19e en 20e eeuw werd Nederland steeds democratischer.
Belangrijke momenten:
1848 – grondwetsherziening Thorbecke
invoering ministeriële verantwoordelijkheid
parlement krijgt meer macht.
Art. 42 lid 2 Gw: "de Koning is onschendbaar, de ministers zijn verantwoordelijk." Dit
betekent dat de Koning geen politieke verantwoordelijkheid draagt — ministers tekenen mee
(contraseign, art. 47 Gw) en leggen verantwoording af aan het parlement, niet aan de
Koning. Vóór 1848 waren ministers dienaren van de Koning. Na 1848 zijn zij verantwoording
schuldig aan de Staten-Generaal.
1917–1919
1917 algemeen kiesrecht voor mannen
eerst voor mannen – cencus kiesr4ecgt voor rijke mannen die genoeg belasting
betaalde.
daarna ook vrouwen.
Koloniale geschiedenis
Nederland had lange tijd kolonies.
Belangrijke gebieden:
Nederlands-Indië
Suriname
Nederlandse Antillen.
Belangrijke momenten:
1949 → Indonesië onafhankelijk
1975 → Suriname onafhankelijk
, 1986 → Aruba aparte status
2010 → nieuwe structuur van het Koninkrijk.
Koninkrijk vandaag
Het Koninkrijk bestaat nu uit vier landen:
Nederland
Aruba
Curaçao
Sint-Maarten.
Daarnaast zijn er drie bijzondere gemeenten:
Bonaire
Sint-Eustatius
Saba.
Internationalisering
Na de Tweede Wereldoorlog kreeg internationaal recht steeds meer invloed.
Belangrijke organisaties:
Verenigde Naties (1945)
Raad van Europa (1949)
EVRM (1950)
Europese Unie (1993).
Door deze ontwikkelingen is het Nederlandse staatsrecht tegenwoordig sterk verbonden
met internationaal en Europees recht.
Samenvattend
Belangrijke concepten uit dit college:
staatsrecht regelt organisatie en grenzen van staatsmacht
Nederland is een democratische rechtsstaat
historische ontwikkeling van landsheer → republiek → koninkrijk
democratisering (1848, algemeen kiesrecht)
invloed van koloniale geschiedenis
groeiende rol van internationaal recht.
Werkgroep week 1
Opfris- en opzoekvragen
Rigide karakter van de Nederlandse Grondwet
De Nederlandse Grondwet wordt zowel formeel als materieel rigide genoemd.
Formeel rigide betekent dat de Grondwet alleen kan worden gewijzigd via een zware
wijzigingsprocedure. Volgens artikel 137 Grondwet moet een grondwetswijziging eerst
worden aangenomen in eerste lezing, waarna de Tweede Kamer wordt ontbonden en
verkiezingen plaatsvinden. Vervolgens moet het voorstel in tweede lezing met een
tweederdemeerderheid worden aangenomen.
,Materieel rigide betekent dat de inhoud van de Grondwet moeilijk te veranderen is, omdat
veel bepalingen fundamentele staatsrechtelijke uitgangspunten vastleggen. Het aanpassen
van zulke principes, zoals grondrechten of de inrichting van de staat, vereist daarom een
brede politieke consensus.
Artikel 15 lid 1 Grondwet en de rechtsstaat
Artikel 15 lid 1 Grondwet bepaalt dat niemand zijn vrijheid mag worden ontnomen anders
dan in de gevallen bij of krachtens de wet bepaald.
Deze bepaling geeft uitdrukking aan belangrijke uitgangspunten van de democratische
rechtsstaat, namelijk:
het legaliteitsbeginsel (overheidsoptreden moet gebaseerd zijn op de wet)
bescherming van individuele vrijheid tegen willekeur van de overheid
rechtsbescherming door de rechter.
Hierdoor kan de overheid burgers niet willekeurig opsluiten.
Ongeschreven staatsrecht en conventies
Een ongeschreven staatsrechtelijke regel is een norm die juridisch bindend kan zijn, maar
niet in wetgeving is vastgelegd. Een conventie is een politieke gedragsregel die in de praktijk
wordt gevolgd, maar juridisch niet afdwingbaar is.
Een belangrijk verschil is dus dat ongeschreven staatsrechtelijke regels juridische betekenis
kunnen hebben, terwijl conventies vooral politieke afspraken zijn.
Voorbeelden van ongeschreven staatsrechtelijke regels zijn:
de vertrouwensregel (een minister moet aftreden wanneer hij het vertrouwen van de
Tweede Kamer verliest)
de regel dat een kabinet ontslag aanbiedt na verkiezingen.
Structuur van het Koninkrijk der Nederlanden
Het Koninkrijk der Nederlanden bestaat uit vier landen:
Nederland
Aruba
Curaçao
Sint-Maarten.
Binnen Nederland bestaan daarnaast de BES-eilanden (Bonaire, Sint-Eustatius en Saba),
die bijzondere gemeenten vormen.
De structuur van het Koninkrijk volgt uit artikel 1 van het Statuut voor het Koninkrijk der
Nederlanden.
Vraag 1 – Democratische rechtsstaat
Elementen van de democratische rechtsstaat
Volgens de regering bestaat de democratische rechtsstaat uit verschillende kernbeginselen:
legaliteitsbeginsel: de overheid mag alleen handelen op basis van de wet
machtenspreiding: verdeling van macht tussen wetgever, bestuur en rechter
onafhankelijke rechtspraak
bescherming van grondrechten
democratische besluitvorming.
, In Nederland is geen strikte trias politica, maar eerder machtenspreiding, omdat de regering
bijvoorbeeld ook een rol speelt in de wetgeving.
Bestond de democratische rechtsstaat al vóór de algemene bepaling?
Nederland voldeed ook vóór de invoering van de algemene bepaling aan de eisen van de
democratische rechtsstaat. De beginselen van democratie, grondrechtenbescherming en
machtenspreiding waren al aanwezig in de Grondwet en in het staatsrechtelijke systeem.
De algemene bepaling heeft daarom vooral een symbolische en verduidelijkende functie. Zij
verandert de inhoud van het staatsrecht niet, maar benadrukt expliciet dat Nederland een
democratische rechtsstaat is.
Functie van de algemene bepaling
De algemene bepaling fungeert vooral als interpretatiekader voor de Grondwet. Dat betekent
dat andere grondwetsbepalingen moeten worden uitgelegd in het licht van de democratische
rechtsstaat en de bescherming van grondrechten.
De bepaling heeft dus vooral een normatieve en richtinggevende functie, maar geeft geen
zelfstandige bevoegdheden aan de rechter.
Toetsingsverboden en de rechtsstaat
De Grondwet bevat verschillende toetsingsverboden. Volgens artikel 120 Grondwet mag de
rechter wetten in formele zin niet toetsen aan de Grondwet.
Dit hangt samen met het beginsel van machtenscheiding. De wetgever is verantwoordelijk
voor het beoordelen van de grondwettigheid van wetgeving, zodat de rechter niet op de stoel
van de wetgever gaat zitten.
In Nederland kent het staatsrecht een toetsingsverbod voor de rechter. Dit betekent dat de
rechter in bepaalde gevallen niet mag beoordelen of een wet in overeenstemming is met
hogere rechtsnormen.
Het belangrijkste toetsingsverbod staat in artikel 120 Grondwet. Dit artikel bepaalt dat de
rechter wetten in formele zin niet mag toetsen aan de Grondwet. De rechter mag dus niet
beoordelen of een wet van regering en parlement in strijd is met grondrechten uit de
Grondwet of met andere grondwetsbepalingen. Ook mag de rechter wetten niet toetsen aan
het Statuut voor het Koninkrijk of aan algemene rechtsbeginselen. Dit werd bevestigd door
de Hoge Raad in het Harmonisatiewet-arrest (1989).
Daarnaast volgt uit artikel 94 Grondwet dat de rechter nationale regelgeving alleen buiten
toepassing mag laten wanneer deze in strijd is met een ieder verbindende
verdragsbepalingen. Wanneer een verdragsbepaling niet rechtstreeks rechten aan burgers
geeft (dus niet eeniederverbindend is), mag de rechter nationale regels daar niet aan
toetsen.
Elementen van de democratische rechtsstaat in het toetsingsverbod
Machtenscheiding
Het toetsingsverbod uit art. 120 Gw voorkomt dat de rechter wetten van de formele wetgever
(regering en Staten-Generaal) aan de Grondwet kan toetsen. Daarmee blijft het primaat bij
de democratisch gelegitimeerde wetgever liggen. De rechter gaat dus niet “op de stoel van
de wetgever zitten”.
Stel:
