Inhoud
1. Chemie van levende zaken ...................................................................................................................................................... 11
1.3 leven hangt af van water (60% van ons lichaamgewicht) .............................................................................................. 11
1.3.1 water is het biologisch oplosmiddel ............................................................................................................................. 11
1.3.2 Water is een vloeistof bij lichaamstemperatuur .......................................................................................................... 11
1.3.3 Water helpt bij het reguleren van lichaamstemperatuur .......................................................................................... 12
1.3.4 water neemt deel aan chemische reacties ............................................................................................................... 12
1.4 Het belang van waterstofionen........................................................................................................................................... 12
1.4.1 zuren (acids) staan waterstofinonen af, basen nemen ze op .................................................................................. 12
1.4.2 De ph-schaal drukt waterstofconcentratie uit ........................................................................................................... 13
1.4.3 Buffers minimaliseren veranderingen in pH ................................................................................................................. 13
1.5 Organische moleculen van levende organismen ............................................................................................................. 13
1.5.1 koolstof is de gemeenschappelijke bouwsteen van organische molecule ............................................................ 13
1.5.2 macromoleculen worden gesynthetiseerd (opgebouwd) & afgebroken in de cel .............................................. 14
1.6 Koolhydraten: Cn(H20)n: gebruikt voor energie & structurele ondersteuning ................................................................. 14
1.6.1 monosacchariden zijn enkelvoudige suikers ............................................................................................................... 14
1.6.2 Oligosacchariden: meer dan één monosaccharide aan elkaar gekoppeld ......................................................... 15
1.6.3 polysacchariden slaan energie op .............................................................................................................................. 15
1.7 Lipiden (vetten): onoplosbaar in water (apolaire molecules) ......................................................................................... 15
1.7.1 Triglyceriden zijn energieopslagmoleculen ................................................................................................................. 15
1.7.2 fosfolipide zijn de primaire component van celmembranen ................................................................................... 16
1.7.3 Steroïde zijn samengesteld uit 4 ringen ........................................................................................................................ 16
1.8 Eiwitten: complexe structuren opgebouwd uit aminozuren ............................................................................................ 16
1.8.1 eiwitfunctie afhankelijk van structuur ........................................................................................................................... 16
1.8.2 Enzymen vergemakkelijken biochemische reacies .................................................................................................... 17
1.9 Nucleïnezuren slaan genetische info op ............................................................................................................................ 17
1.10 ATP transporteert/ draagt energie .................................................................................................................................... 18
2 structuur en functie van de cel .................................................................................................................................................. 19
2.1 Cellen worden geclassificeerd obv hun interne organisatie (2 soorten Cn) .................................................................. 19
2.2 Celstructuur weerspiegelt de cel functie ........................................................................................................................... 19
2.2.1 cellen blijven klein om efficiënt te blijven .................................................................................................................... 20
2.2.2 Cellen visualiseren met microscopen .......................................................................................................................... 20
2.3 interne structuur van de cel & hun functies ....................................................................................................................... 20
2.6 Moleculen kruisen het plasmamembraan op verschillende manieren .......................................................................... 24
2.6.1 Passieve transport beweegt (bergafwaarts) mee met de concentratiegradiënt ................................................. 25
2.6.2 actief transport vereist energie ..................................................................................................................................... 25
2.6.3 Endocytose & exocytose verplaatsen materialen in bulk ......................................................................................... 25
2.6.7 Info kan w overgedragen o/h plasmamembraan ..................................................................................................... 26
2.6.8 De natrium-kaliumpomp helpt het celvolume op peil te houden (!B! taak) ........................................................... 26
2.6.9 isotone extracellulaire vloeistof handhaaft ook het celvolume ................................................................................ 27
2.7 Cellen gebruiken en transformeren materie & energie .................................................................................................... 27
1
, 2.7.1 GLUCOSE VOORZIET DE CEL VAN ENERGIE ................................................................................................................. 28
2.7.2 Vetten en eiwitten zijn extra energiebronnen ............................................................................................................. 28
2.7.3 Anaerobe paden maken energie beschikbaar zonder zuurstof .............................................................................. 29
3. Van cellen naar orgaansystemen............................................................................................................................................. 29
3.1 weefsels: groepen cellen met gemeenschappelijke functie ........................................................................................... 29
3.2 epitheelweefsels bedekken lichaamsoppervlakken & holtes .......................................................................................... 29
3.2.1 Epitheelweefsels worden geclassificeerd op basis van celvorm .............................................................................. 30
3.2.2 het blaasmembraan (basement membrane) biedt structurele ondersteuning ..................................................... 30
3.3 bindweefsel ondersteunt en verbindt lichaamsdelen ...................................................................................................... 31
3.3.1 vlezig/ fibreus bindweefsel ............................................................................................................................................ 31
3.3.2 GESPECIALISEERD BINDWEEFSEL VERVULT SPECIALE FUNCTIES ................................................................................... 32
3.4 Spierweefsels trekken samen om beweging te produceren ............................................................................................ 33
3.5 zenuwweefsel zendt impulsen door .................................................................................................................................... 33
3.6 Organen & orgaansystemen voeren complexe functies uit ............................................................................................ 34
3.6.1 het menselijk lichaam is georganiseerd in orgaansysyemen .................................................................................... 34
3.7 de huid als een orgaansysteem .......................................................................................................................................... 35
3.7.1 De huid bestaat uit epidermis (opperhuid) en dermis (lederhuid) ........................................................................... 36
4. Het skeletstelsel............................................................................................................................................................................ 37
4.1 het skelet bestaat uit bindweefsel ...................................................................................................................................... 37
4.1.1 Botten zijn harde elementen van het skelet ................................................................................................................ 37
4.1.2 ligmenten houden botten bij elkaar ............................................................................................................................ 38
4.1.3 Kraakbeen biedt ondersteuning .................................................................................................................................. 38
4.2 Botten ontstaan uit kraakbeen ............................................................................................................................................ 39
4.3 mature botten ondergaan hermoderlering en herstel ..................................................................................................... 39
4.3.1 botten kunnen veranderen in vorm, grootte & sterkte .............................................................................................. 39
4.3.2 Botcellen worden gereguleerd door hormonen ........................................................................................................ 40
4.3.3 Botten ondergaan reparatie ........................................................................................................................................ 40
4.4 Botten passen in elkaar om het skelet te vormen ............................................................................................................. 40
4.4.1 Axiale skelet vormt de middelijn van het lichaam ..................................................................................................... 40
4.4.2 appendiculaire skelet: schoudergordel, bekken gordel en ledemaTen ................................................................ 42
4.5 Gewrichten (joints) vormen verbindingen tussen botten ................................................................................................. 43
4.5.1 Gewrichten variëren van onbeweegelijk tot vrij beweegelijk .................................................................................. 43
4.5.2 ligamenten, pezen & spieren versterken & stabiliseren gewrichten ......................................................................... 43
4.6 Ziekten en aandoeningen van het skeletletsel .................................................................................................................. 43
5. Het spierstelsel ............................................................................................................................................................................. 44
5.1 Spieren brengen beweging voort of genereren spanning .............................................................................................. 44
5.1.1 de fundamentele activiteit van spieren is contractie ................................................................................................ 44
5.1.2 skeletspieren zorgen ervoor dat botten kunnen bewegen (door samen te werken met het skelet) ................... 45
5.1.3 een spier is samengesteld uit vele spiercellen ............................................................................................................ 45
5.1.4 De contractie eenheid is een sacromeer ................................................................................................................... 46
5.2 individuele spiercellen trekken samen en ontspannen .................................................................................................... 46
5.2.1 Zenuwen activeren skeletspieren ................................................................................................................................. 46
2
, 5.2.2 Activering geeft calcium vrij ......................................................................................................................................... 46
5.2.3 calcium initieert het gelijdende filamentmechanisme .............................................................................................. 46
5.2.4 wanneer de zenuwactivatie eindigt, eindigt de contractie ..................................................................................... 47
5.2.5 spieren hebben energie nodig om samen te trekken & te ontspannen ................................................................. 47
5.2.6 Energie produceren & opslaan in de spier .................................................................................................................. 48
5.3 Spieren variëren in beweging, kracht en uithoudingsvermoge ....................................................................................... 48
5.3.1 de mate van zenuwactivatie beinvloed de kracht ................................................................................................... 48
5.4 Hart- en gladde spieren hebben speciale kenmerken .................................................................................................... 50
5.4.1 Hoe worden hartspieren en gladde spieren geactiveerd? ...................................................................................... 50
5.4.2 rangschikking van myosine- & actinefilamenten ....................................................................................................... 50
5.4.3 Snelheid en duurzaamheid van de contractie........................................................................................................... 50
5.5 ziekte en aandoeningen van het spierstelsel..................................................................................................................... 50
6. Bloed ............................................................................................................................................................................................ 52
6.1 De samenstelling en functies van bloed ............................................................................................................................ 52
6.1.1 Plasma bestaat uit water & opgeloste stoffen............................................................................................................ 52
6.1.2 Rode bloedcellen (eytocyten) transporteren zuurstof & koolstofdioxide ................................................................ 53
6.1.3 Hematocriet en hemoglobine reflecteren zuurstofdragend vermogen .................................................................. 53
6.1.4 Alle bloedcellen & bloedplaatjes zijn afkomstig van stamcellen (produceren onrijpe cellen)............................. 54
6.1.5 RBC hebben korte levensduur ...................................................................................................................................... 54
6.1.6 De aanmaak van RBC wordt gereguleerd door een hormoon ............................................................................... 55
6.1.7 Witte bloedcellen= leukocyten beschermen lichaam ............................................................................................... 55
6.1.8 Bloedplaatjes zijn essentieel voor bloedstolling (1%) .................................................................................................. 56
6.2 hemostase: bloedverlies stoppen ....................................................................................................................................... 56
6.2.1 Stollingsstoornis ............................................................................................................................................................... 56
6.3 Menselijke bloedgroepen .................................................................................................................................................... 56
6.3.1 ABO- bloedtypering is gebaseerd op A- & B- antigenen .......................................................................................... 57
6.3.2 Rh-bloedgroepbepaling is gebaseerd op Rh-factor ................................................................................................. 57
6.3.3 Bloedtypering & kruisafstemming zorgen voor bloedcompatibiliteit ....................................................................... 58
6.4 Bloedvervangers (kunstbloed) ............................................................................................................................................. 58
6.5 bloedaandoeningen ............................................................................................................................................................ 59
7. Hart en de bloedvaten .............................................................................................................................................................. 60
7.1 bloedvaten transporteren .................................................................................................................................................... 60
7.1.1 Slagaders transporteren het bloed weg van het hart ............................................................................................... 60
7.1.2 Capillairen (haarvaten): waar het bloed stoffen uitwisselt met de weefsels .......................................................... 61
7.1.3 lYmfestelsel helpt het bloedvolume te behouden ..................................................................................................... 61
7.1.4 Venen/ aders brengen bloed terug naar het hart ..................................................................................................... 62
7.2 het hart pompt het bloed door de vaten .......................................................................................................................... 62
7.2.1 Het hart bestaat grotendeels uit spierweefsel (vooral hartspier) .............................................................................. 62
7.2.2 Het hart heeft 4 kamers & 4 kleppen ........................................................................................................................... 63
7.2.3 Het patroon van de bloedstroom door het cardiovasculaire systeem ................................................................... 63
7.2.4 venen en arteriën van het menselijk lichaam ............................................................................................................. 64
7.2.5 De hartcyclus: het hart trekt samen en ontspant ....................................................................................................... 64
3
, 7.2.6 Hartgeluiden reflecteren sluitende hartkleppen ........................................................................................................ 65
7.2.7 het cardiale geleidingssysteem coördineert de samentrekking............................................................................... 65
7.2.8 Elektrocardiogram registreert de elektrische activiteit van het hart ........................................................................ 66
7.3 het bloed oefent druk uit op de vaatwanden .................................................................................................................. 66
7.3.1 Bloeddruk meten (in belangrijkste slagaders) ............................................................................................................. 66
7.3.2 Hypertensie: aanhoudende hoge bloeddruk kan gevaarlijk zijn .............................................................................. 67
7.3.3 Hypotensie wanneer de bloeddruk te laag is............................................................................................................. 67
7.4 Hoe wordt het cardiovasculaire systeem gereguleerd .................................................................................................... 67
7.4.1 Baroreceptoren controleren de arteriële bloeddruk ................................................................................................. 68
7.4.2 lokale vereisten dicteren lokale bloedstromen ........................................................................................................... 68
7.4.3 Lichaamsbeweging, verhoogde bloedstroom & hartvolume .................................................................................. 68
7.5 cardiovasculaire aandoeningen: een groot gezondheidsprobleem ............................................................................. 69
7.5.1 Angina pectoris: pijn op de borst waarschuwt voor verminderde bloedstroom .................................................... 69
7.5.2 Hartaanval (myocardinfarct): permanente schade aan hartweefsel..................................................................... 69
7.5.3 Hartfalen: het hart wordt minder efficiënt ................................................................................................................... 69
7.5.4 Embolie: verstopping van een bloedvat ..................................................................................................................... 70
7.5.5 Beroerte: schade aan bloedvaten in de hersenen (î orz van hersenletsel) ............................................................. 70
7.6 Een falend hart vervangen .................................................................................................................................................. 70
7.7 Het verminderen van uw risico op hart- en vaatziekten ................................................................................................... 70
8. Het immuunsysteem en de verdedigingsmechanismen ........................................................................................................ 71
8.1 pathogenen (ziekteverwekkers) veroorzaken ziekten ...................................................................................................... 71
8.1.1 Bacteriën: eencellige levende organismen ................................................................................................................ 71
8.1.2 virussen: kleine besmettelijke agenten (zijn niet levend) ........................................................................................... 72
8.1.3 Prionen: besmettelijke eiwitten ..................................................................................................................................... 72
8.1.4 Overdraagbaarheid, wijze van overdracht en virulentie bepalen het gezondheidsrisico: ................................... 72
8.2 Het lymfestelsel verdedigt het lichaam .............................................................................................................................. 72
8.2.1 Lymfevaten transporteren lymfe .................................................................................................................................. 72
8.2.2 Lymfeklieren reinigen de lymfe..................................................................................................................................... 73
8.2.3 De milt reinigt het bloed ................................................................................................................................................ 73
8.2.4 Thymusklierhormonen zorgen dat T-lymfocyten rijpen ............................................................................................... 73
8.2.5 Amandelen beschermen de keel ................................................................................................................................ 73
8.3 ziekteverwekkers buiten de duer houden: eerste verdedigingslinie ............................................................................... 74
8.4 Niet- specifieke verdediging: tweede verdedigingslinie .................................................................................................. 74
8.4.1 Het complementsysteem helpt andere afweermechanismen ................................................................................ 74
8.4.2 Fagocyten omsluiten vreemde cellen op ................................................................................................................... 75
8.4.3 ontsteking: roodheid, warmte, zwelling en pijn .......................................................................................................... 75
8.4.4 Natuurlijke kliercellen richten zich op tumoren & virusgeïnfecteerde cellen........................................................... 76
8.5 specifieke verdedingsmechanismen: de derde verdedigingslinie .................................................................................. 76
8.5.1 Het immuunsysteem richt zich op antigenen .............................................................................................................. 76
8.5.2 Lymfocyten staan centraal in specieke afweermechanismen ................................................................................ 77
8.5.3 B- cellen: antilichaam- gemedieerde immuniteit ....................................................................................................... 77
8.5.4 de 5 klassen van antilichamen (behoren tot bloedplasmaproteïne) ...................................................................... 78
4
1. Chemie van levende zaken ...................................................................................................................................................... 11
1.3 leven hangt af van water (60% van ons lichaamgewicht) .............................................................................................. 11
1.3.1 water is het biologisch oplosmiddel ............................................................................................................................. 11
1.3.2 Water is een vloeistof bij lichaamstemperatuur .......................................................................................................... 11
1.3.3 Water helpt bij het reguleren van lichaamstemperatuur .......................................................................................... 12
1.3.4 water neemt deel aan chemische reacties ............................................................................................................... 12
1.4 Het belang van waterstofionen........................................................................................................................................... 12
1.4.1 zuren (acids) staan waterstofinonen af, basen nemen ze op .................................................................................. 12
1.4.2 De ph-schaal drukt waterstofconcentratie uit ........................................................................................................... 13
1.4.3 Buffers minimaliseren veranderingen in pH ................................................................................................................. 13
1.5 Organische moleculen van levende organismen ............................................................................................................. 13
1.5.1 koolstof is de gemeenschappelijke bouwsteen van organische molecule ............................................................ 13
1.5.2 macromoleculen worden gesynthetiseerd (opgebouwd) & afgebroken in de cel .............................................. 14
1.6 Koolhydraten: Cn(H20)n: gebruikt voor energie & structurele ondersteuning ................................................................. 14
1.6.1 monosacchariden zijn enkelvoudige suikers ............................................................................................................... 14
1.6.2 Oligosacchariden: meer dan één monosaccharide aan elkaar gekoppeld ......................................................... 15
1.6.3 polysacchariden slaan energie op .............................................................................................................................. 15
1.7 Lipiden (vetten): onoplosbaar in water (apolaire molecules) ......................................................................................... 15
1.7.1 Triglyceriden zijn energieopslagmoleculen ................................................................................................................. 15
1.7.2 fosfolipide zijn de primaire component van celmembranen ................................................................................... 16
1.7.3 Steroïde zijn samengesteld uit 4 ringen ........................................................................................................................ 16
1.8 Eiwitten: complexe structuren opgebouwd uit aminozuren ............................................................................................ 16
1.8.1 eiwitfunctie afhankelijk van structuur ........................................................................................................................... 16
1.8.2 Enzymen vergemakkelijken biochemische reacies .................................................................................................... 17
1.9 Nucleïnezuren slaan genetische info op ............................................................................................................................ 17
1.10 ATP transporteert/ draagt energie .................................................................................................................................... 18
2 structuur en functie van de cel .................................................................................................................................................. 19
2.1 Cellen worden geclassificeerd obv hun interne organisatie (2 soorten Cn) .................................................................. 19
2.2 Celstructuur weerspiegelt de cel functie ........................................................................................................................... 19
2.2.1 cellen blijven klein om efficiënt te blijven .................................................................................................................... 20
2.2.2 Cellen visualiseren met microscopen .......................................................................................................................... 20
2.3 interne structuur van de cel & hun functies ....................................................................................................................... 20
2.6 Moleculen kruisen het plasmamembraan op verschillende manieren .......................................................................... 24
2.6.1 Passieve transport beweegt (bergafwaarts) mee met de concentratiegradiënt ................................................. 25
2.6.2 actief transport vereist energie ..................................................................................................................................... 25
2.6.3 Endocytose & exocytose verplaatsen materialen in bulk ......................................................................................... 25
2.6.7 Info kan w overgedragen o/h plasmamembraan ..................................................................................................... 26
2.6.8 De natrium-kaliumpomp helpt het celvolume op peil te houden (!B! taak) ........................................................... 26
2.6.9 isotone extracellulaire vloeistof handhaaft ook het celvolume ................................................................................ 27
2.7 Cellen gebruiken en transformeren materie & energie .................................................................................................... 27
1
, 2.7.1 GLUCOSE VOORZIET DE CEL VAN ENERGIE ................................................................................................................. 28
2.7.2 Vetten en eiwitten zijn extra energiebronnen ............................................................................................................. 28
2.7.3 Anaerobe paden maken energie beschikbaar zonder zuurstof .............................................................................. 29
3. Van cellen naar orgaansystemen............................................................................................................................................. 29
3.1 weefsels: groepen cellen met gemeenschappelijke functie ........................................................................................... 29
3.2 epitheelweefsels bedekken lichaamsoppervlakken & holtes .......................................................................................... 29
3.2.1 Epitheelweefsels worden geclassificeerd op basis van celvorm .............................................................................. 30
3.2.2 het blaasmembraan (basement membrane) biedt structurele ondersteuning ..................................................... 30
3.3 bindweefsel ondersteunt en verbindt lichaamsdelen ...................................................................................................... 31
3.3.1 vlezig/ fibreus bindweefsel ............................................................................................................................................ 31
3.3.2 GESPECIALISEERD BINDWEEFSEL VERVULT SPECIALE FUNCTIES ................................................................................... 32
3.4 Spierweefsels trekken samen om beweging te produceren ............................................................................................ 33
3.5 zenuwweefsel zendt impulsen door .................................................................................................................................... 33
3.6 Organen & orgaansystemen voeren complexe functies uit ............................................................................................ 34
3.6.1 het menselijk lichaam is georganiseerd in orgaansysyemen .................................................................................... 34
3.7 de huid als een orgaansysteem .......................................................................................................................................... 35
3.7.1 De huid bestaat uit epidermis (opperhuid) en dermis (lederhuid) ........................................................................... 36
4. Het skeletstelsel............................................................................................................................................................................ 37
4.1 het skelet bestaat uit bindweefsel ...................................................................................................................................... 37
4.1.1 Botten zijn harde elementen van het skelet ................................................................................................................ 37
4.1.2 ligmenten houden botten bij elkaar ............................................................................................................................ 38
4.1.3 Kraakbeen biedt ondersteuning .................................................................................................................................. 38
4.2 Botten ontstaan uit kraakbeen ............................................................................................................................................ 39
4.3 mature botten ondergaan hermoderlering en herstel ..................................................................................................... 39
4.3.1 botten kunnen veranderen in vorm, grootte & sterkte .............................................................................................. 39
4.3.2 Botcellen worden gereguleerd door hormonen ........................................................................................................ 40
4.3.3 Botten ondergaan reparatie ........................................................................................................................................ 40
4.4 Botten passen in elkaar om het skelet te vormen ............................................................................................................. 40
4.4.1 Axiale skelet vormt de middelijn van het lichaam ..................................................................................................... 40
4.4.2 appendiculaire skelet: schoudergordel, bekken gordel en ledemaTen ................................................................ 42
4.5 Gewrichten (joints) vormen verbindingen tussen botten ................................................................................................. 43
4.5.1 Gewrichten variëren van onbeweegelijk tot vrij beweegelijk .................................................................................. 43
4.5.2 ligamenten, pezen & spieren versterken & stabiliseren gewrichten ......................................................................... 43
4.6 Ziekten en aandoeningen van het skeletletsel .................................................................................................................. 43
5. Het spierstelsel ............................................................................................................................................................................. 44
5.1 Spieren brengen beweging voort of genereren spanning .............................................................................................. 44
5.1.1 de fundamentele activiteit van spieren is contractie ................................................................................................ 44
5.1.2 skeletspieren zorgen ervoor dat botten kunnen bewegen (door samen te werken met het skelet) ................... 45
5.1.3 een spier is samengesteld uit vele spiercellen ............................................................................................................ 45
5.1.4 De contractie eenheid is een sacromeer ................................................................................................................... 46
5.2 individuele spiercellen trekken samen en ontspannen .................................................................................................... 46
5.2.1 Zenuwen activeren skeletspieren ................................................................................................................................. 46
2
, 5.2.2 Activering geeft calcium vrij ......................................................................................................................................... 46
5.2.3 calcium initieert het gelijdende filamentmechanisme .............................................................................................. 46
5.2.4 wanneer de zenuwactivatie eindigt, eindigt de contractie ..................................................................................... 47
5.2.5 spieren hebben energie nodig om samen te trekken & te ontspannen ................................................................. 47
5.2.6 Energie produceren & opslaan in de spier .................................................................................................................. 48
5.3 Spieren variëren in beweging, kracht en uithoudingsvermoge ....................................................................................... 48
5.3.1 de mate van zenuwactivatie beinvloed de kracht ................................................................................................... 48
5.4 Hart- en gladde spieren hebben speciale kenmerken .................................................................................................... 50
5.4.1 Hoe worden hartspieren en gladde spieren geactiveerd? ...................................................................................... 50
5.4.2 rangschikking van myosine- & actinefilamenten ....................................................................................................... 50
5.4.3 Snelheid en duurzaamheid van de contractie........................................................................................................... 50
5.5 ziekte en aandoeningen van het spierstelsel..................................................................................................................... 50
6. Bloed ............................................................................................................................................................................................ 52
6.1 De samenstelling en functies van bloed ............................................................................................................................ 52
6.1.1 Plasma bestaat uit water & opgeloste stoffen............................................................................................................ 52
6.1.2 Rode bloedcellen (eytocyten) transporteren zuurstof & koolstofdioxide ................................................................ 53
6.1.3 Hematocriet en hemoglobine reflecteren zuurstofdragend vermogen .................................................................. 53
6.1.4 Alle bloedcellen & bloedplaatjes zijn afkomstig van stamcellen (produceren onrijpe cellen)............................. 54
6.1.5 RBC hebben korte levensduur ...................................................................................................................................... 54
6.1.6 De aanmaak van RBC wordt gereguleerd door een hormoon ............................................................................... 55
6.1.7 Witte bloedcellen= leukocyten beschermen lichaam ............................................................................................... 55
6.1.8 Bloedplaatjes zijn essentieel voor bloedstolling (1%) .................................................................................................. 56
6.2 hemostase: bloedverlies stoppen ....................................................................................................................................... 56
6.2.1 Stollingsstoornis ............................................................................................................................................................... 56
6.3 Menselijke bloedgroepen .................................................................................................................................................... 56
6.3.1 ABO- bloedtypering is gebaseerd op A- & B- antigenen .......................................................................................... 57
6.3.2 Rh-bloedgroepbepaling is gebaseerd op Rh-factor ................................................................................................. 57
6.3.3 Bloedtypering & kruisafstemming zorgen voor bloedcompatibiliteit ....................................................................... 58
6.4 Bloedvervangers (kunstbloed) ............................................................................................................................................. 58
6.5 bloedaandoeningen ............................................................................................................................................................ 59
7. Hart en de bloedvaten .............................................................................................................................................................. 60
7.1 bloedvaten transporteren .................................................................................................................................................... 60
7.1.1 Slagaders transporteren het bloed weg van het hart ............................................................................................... 60
7.1.2 Capillairen (haarvaten): waar het bloed stoffen uitwisselt met de weefsels .......................................................... 61
7.1.3 lYmfestelsel helpt het bloedvolume te behouden ..................................................................................................... 61
7.1.4 Venen/ aders brengen bloed terug naar het hart ..................................................................................................... 62
7.2 het hart pompt het bloed door de vaten .......................................................................................................................... 62
7.2.1 Het hart bestaat grotendeels uit spierweefsel (vooral hartspier) .............................................................................. 62
7.2.2 Het hart heeft 4 kamers & 4 kleppen ........................................................................................................................... 63
7.2.3 Het patroon van de bloedstroom door het cardiovasculaire systeem ................................................................... 63
7.2.4 venen en arteriën van het menselijk lichaam ............................................................................................................. 64
7.2.5 De hartcyclus: het hart trekt samen en ontspant ....................................................................................................... 64
3
, 7.2.6 Hartgeluiden reflecteren sluitende hartkleppen ........................................................................................................ 65
7.2.7 het cardiale geleidingssysteem coördineert de samentrekking............................................................................... 65
7.2.8 Elektrocardiogram registreert de elektrische activiteit van het hart ........................................................................ 66
7.3 het bloed oefent druk uit op de vaatwanden .................................................................................................................. 66
7.3.1 Bloeddruk meten (in belangrijkste slagaders) ............................................................................................................. 66
7.3.2 Hypertensie: aanhoudende hoge bloeddruk kan gevaarlijk zijn .............................................................................. 67
7.3.3 Hypotensie wanneer de bloeddruk te laag is............................................................................................................. 67
7.4 Hoe wordt het cardiovasculaire systeem gereguleerd .................................................................................................... 67
7.4.1 Baroreceptoren controleren de arteriële bloeddruk ................................................................................................. 68
7.4.2 lokale vereisten dicteren lokale bloedstromen ........................................................................................................... 68
7.4.3 Lichaamsbeweging, verhoogde bloedstroom & hartvolume .................................................................................. 68
7.5 cardiovasculaire aandoeningen: een groot gezondheidsprobleem ............................................................................. 69
7.5.1 Angina pectoris: pijn op de borst waarschuwt voor verminderde bloedstroom .................................................... 69
7.5.2 Hartaanval (myocardinfarct): permanente schade aan hartweefsel..................................................................... 69
7.5.3 Hartfalen: het hart wordt minder efficiënt ................................................................................................................... 69
7.5.4 Embolie: verstopping van een bloedvat ..................................................................................................................... 70
7.5.5 Beroerte: schade aan bloedvaten in de hersenen (î orz van hersenletsel) ............................................................. 70
7.6 Een falend hart vervangen .................................................................................................................................................. 70
7.7 Het verminderen van uw risico op hart- en vaatziekten ................................................................................................... 70
8. Het immuunsysteem en de verdedigingsmechanismen ........................................................................................................ 71
8.1 pathogenen (ziekteverwekkers) veroorzaken ziekten ...................................................................................................... 71
8.1.1 Bacteriën: eencellige levende organismen ................................................................................................................ 71
8.1.2 virussen: kleine besmettelijke agenten (zijn niet levend) ........................................................................................... 72
8.1.3 Prionen: besmettelijke eiwitten ..................................................................................................................................... 72
8.1.4 Overdraagbaarheid, wijze van overdracht en virulentie bepalen het gezondheidsrisico: ................................... 72
8.2 Het lymfestelsel verdedigt het lichaam .............................................................................................................................. 72
8.2.1 Lymfevaten transporteren lymfe .................................................................................................................................. 72
8.2.2 Lymfeklieren reinigen de lymfe..................................................................................................................................... 73
8.2.3 De milt reinigt het bloed ................................................................................................................................................ 73
8.2.4 Thymusklierhormonen zorgen dat T-lymfocyten rijpen ............................................................................................... 73
8.2.5 Amandelen beschermen de keel ................................................................................................................................ 73
8.3 ziekteverwekkers buiten de duer houden: eerste verdedigingslinie ............................................................................... 74
8.4 Niet- specifieke verdediging: tweede verdedigingslinie .................................................................................................. 74
8.4.1 Het complementsysteem helpt andere afweermechanismen ................................................................................ 74
8.4.2 Fagocyten omsluiten vreemde cellen op ................................................................................................................... 75
8.4.3 ontsteking: roodheid, warmte, zwelling en pijn .......................................................................................................... 75
8.4.4 Natuurlijke kliercellen richten zich op tumoren & virusgeïnfecteerde cellen........................................................... 76
8.5 specifieke verdedingsmechanismen: de derde verdedigingslinie .................................................................................. 76
8.5.1 Het immuunsysteem richt zich op antigenen .............................................................................................................. 76
8.5.2 Lymfocyten staan centraal in specieke afweermechanismen ................................................................................ 77
8.5.3 B- cellen: antilichaam- gemedieerde immuniteit ....................................................................................................... 77
8.5.4 de 5 klassen van antilichamen (behoren tot bloedplasmaproteïne) ...................................................................... 78
4
