INHOUDSOPGAVE
HOOFDSTUK 1: OM TE BEGINNEN ......................................................................................................................... 5
WHAT’S IN A NAME ......................................................................................................................................................... 5
BELANG VAN KRITISCH DENKEN .......................................................................................................................................... 6
FREUD EN PSYCHOLOGIE .................................................................................................................................................. 6
mythes en misvattingen ........................................................................................................................................ 7
EEN BEKNOPT HISTORISCH OVERZICHTH ............................................................................................................................... 7
METHODOLOGISCHE EISEN VOOR WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK ........................................................................................... 9
systematisch emprisme ......................................................................................................................................... 9
verifieerbare kennis ............................................................................................................................................... 9
toetsbare theorieën en uitspraken ........................................................................................................................ 9
van kennis tot wetenschappelijke wet ................................................................................................................ 10
ONDERZOEKSMETHODEN ............................................................................................................................................... 10
1 Naturalistische observatie ................................................................................................................................ 11
2 gevalstudies/ case studies ................................................................................................................................ 11
3 interviews ......................................................................................................................................................... 11
4 surveys .............................................................................................................................................................. 11
5 tests .................................................................................................................................................................. 11
6 correlationeel onderzoek .................................................................................................................................. 12
7 experimentele studie ........................................................................................................................................ 14
ENKELE EXEPLARISCHE VOORBEELDEN ............................................................................................................................... 17
zitten er grootmoedercellen in onze hersenen .................................................................................................... 17
vragenlijsten en het voorspellen van gedrag ...................................................................................................... 19
wat heet dan gelukkig zijn .................................................................................................................................. 20
Komen mannen werkelijk van Mars .................................................................................................................... 21
voelen zonder te voelen....................................................................................................................................... 23
ethische kwesties in onderzoek met mensen en dieren....................................................................................... 24
HOOFDSTUK 3: PAVLOVS HOND EN THORNDIKES KAT .........................................................................................25
TWEE VORMEN VAN LEREN ............................................................................................................................................. 25
KLASSIEKE CONDITIONERING ........................................................................................................................................... 27
belangrijke processen van klassieke conditionering ............................................................................................ 28
Geconditioneerde aversie .................................................................................................................................... 30
experiment over het effect van radioactieve straling op smaak bij ratten ......................................................... 31
OPERANTE CONDITIONERING........................................................................................................................................... 32
4 bekrachtigingsschema’s → intermittende bekrachtiging ................................................................................ 34
APOPO – RATTEN IN ACTIE ........................................................................................................................................... 36
samenwerken klassieke en operante conditionering .......................................................................................... 37
SPAART WIE ZIJN KIND LIEFHEEFT DE ROEDE (NIET) ? ............................................................................................................ 37
DE BIJGELOOFEXPERIMENTEN .......................................................................................................................................... 38
OPERANTE CONDITIONERING EN DE BEHAVIORISTISCHE VISIE OP GEDRAG : ZELFHERKENNING BIJ DUIVEN ........................................ 38
ANDERE SOORTEN VAN LEERGEDRAG ................................................................................................................................ 40
COGNITITIEF LEREN ....................................................................................................................................................... 41
OBSERVATIONEEL LEREN ................................................................................................................................................ 41
HEDENDAAGSE BEHAVIORISME ........................................................................................................................................ 42
HOOFDSTUK 4: DE WORTEL EN DE STOK ..............................................................................................................43
HET MONTY HALL-DILEMMA ........................................................................................................................................... 43
Leren mensen door herhaling de juiste strategie? .............................................................................................. 44
1
, Zijn duiven slimmer dan wiskundigen ................................................................................................................. 45
FALENDE BELONINGEN .................................................................................................................................................. 46
Biologische beperkingen bij conditionering......................................................................................................... 46
Onverwacht gedrag van kindern en volwassenen ............................................................................................... 46
HET PRINCIPE VAN DE WORTEL DE STOK ............................................................................................................................. 48
BELONIGEN , STEREOTYPIE EN PROBLEMEN OPLOSSEN .......................................................................................................... 48
JOODSE WIJSHEID ......................................................................................................................................................... 49
MOTIVATIE ALS DRIJVENDE KRACHT .................................................................................................................................. 49
Vormen van extrinsieke en intrinsieke motivatie ................................................................................................ 50
basibehoeften = zelfdeterminatietheorie ............................................................................................................ 53
PUNISHED BY REWARDS ................................................................................................................................................. 53
Studie met kleuters (Lepper, Greene & Nisbett, 1973) ........................................................................................ 53
Betalen per prestatie ........................................................................................................................................... 54
Extrinsic incentive bias, hij en zij wel maar ik niet ............................................................................................... 55
Functies van beloningen en straffen bij kinderen ................................................................................................ 56
SKINNERS PRINCIPES BIJ DUIVEN EN BIJ MENSEN UIT VERSCHILLENDE CULTUREN ........................................................................ 57
Experiment met kinderen (anagrammen) ........................................................................................................... 57
SKINNER: VOOR EN TEGEN .............................................................................................................................................. 59
HOOFDSTUK 6: IS DAAR IEMAND? .......................................................................................................................60
wie is de snelste? & Werkt afvallen beter als je alleen eet? ................................................................................ 60
SOCIALE BELEMMERING EN SOCIALE FACILITATIE ................................................................................................................. 61
Sociale belemmering ........................................................................................................................................... 61
Sociale facilitatie ................................................................................................................................................. 63
INTEGRATIEHYPOTHESE VAN ZAJONC ................................................................................................................................ 64
Sociale belemmering en sociale facilitatie op de werkvloer ................................................................................ 69
De avatar als soortgenoot ................................................................................................................................... 70
SOCIAAL PARASITEREN = SOCIAL LOAFING .......................................................................................................................... 70
Stiekem profiteren ............................................................................................................................................... 71
SOCIAAL PARASITEREN BEGREPEN VANUIT DE SOCIALE-ACTIVERINGSTHEORIE ............................................................................ 71
WAARVOOR ZOEK JE NU BEST GEZELSCHAP? ...................................................................................................................... 73
VERSCHIL TUSSEN JONGENS EN MEISJES ............................................................................................................................. 73
HOOFSTUK 7: WAT DOEN ANDEREN ....................................................................................................................74
OVER MODE, EEN MEDEWERKSTER VAN MCDONALD’S EN EEN GEPESET MEISJE......................................................................... 74
CONFORMISME, DE MEERDERHEID BEÏNVLOEDT ONS GEDRAG ............................................................................................... 74
Van informatieve sociale beïnvloeding naar innerlijke acceptatie ..................................................................... 74
Van sociale beïnvloeding naar ongewenste interpretaties ................................................................................. 76
Van normatieve sociale beïnvloeding naar openlijke volgzaamheid ................................................................. 76
Experimenten van Asch ....................................................................................................................................... 77
Crutchfield-variant .............................................................................................................................................. 78
FACTOREN DIE CONFORMISME BEÏNVLOEDEN ..................................................................................................................... 79
Invloed van het aantal......................................................................................................................................... 79
conformisme door informatieve beïnvloeding + moeilijkheid taak ..................................................................... 79
Aanwezigheid van een bondgenoot .................................................................................................................... 80
Is conformisme historisch en cultureel bepaald? ................................................................................................ 80
GEWENSTE EN ONGEWENSTE EFFECTEN VAN NORMATIEVE SOCIALE INVLOED............................................................................ 81
2 soorten normen ................................................................................................................................................ 82
INNOVATIE, HOE MINDERHEID TOCH INVLOED KAN UITOEFENEN............................................................................................. 83
Theorie van Serge Moscovici ............................................................................................................................... 84
Twee soorten consequentheid ............................................................................................................................ 84
2
, Moscovici (1994) – Theorie minderheidsinvloed ................................................................................................. 84
Extra experiment van Nemeth, Swedlund & Kanki (1974) – twee extra condities .............................................. 85
Processen die beïnvloeding verklaren ................................................................................................................. 86
GEHOORZAAMHEID AAN EEN AUTORITEIT .......................................................................................................................... 89
De milgram- experimenten ................................................................................................................................. 89
Situationele beïnvloeding .................................................................................................................................... 91
Informationele beïnvloeding ............................................................................................................................... 93
EFFECT VAN SITUATIONELE FACTOREN BIJ HET HELPEN VAN MENSEN IN NOOD........................................................................... 93
Hoe meer, hoe minder ......................................................................................................................................... 98
HOOFDSTUK 8: WAAROM DOET DIE DAT? ...........................................................................................................99
WORDEN PRIESTERS PEDOFIELEN OF WORDEN PEDOFIELEN PRIESTERS? ................................................................................... 99
CAUSALE ATTRIBUTIE OF DE VRAAG WAAROM IEMAND ZICH ZO GEDRAAGT ............................................................................... 99
Kelleys covariatiemodel ..................................................................................................................................... 100
GEBREK AAN CONSENSUS ............................................................................................................................................. 101
OPVALLENDHEID......................................................................................................................................................... 102
DE FUNDAMENTELE ATTRIBUTTIEFOUT ............................................................................................................................ 103
CULTURELE VERSCHILLEN IN ATTRIBUTIE .......................................................................................................................... 105
HET VERSCHIL TUSSEN ACTOR EN OBSERVATOR ................................................................................................................. 107
DE TAAK VAN PSYCHOTHERAPEUT .................................................................................................................................. 110
GEEF DE VERKLARING DIE HET BEST IN JOUW KRAAM PAST ................................................................................................... 111
ATTRIBUTIE EN REPUTATIE: SITUATIONELE CRISISCOMMUNICATIE.......................................................................................... 112
BLAMING THE BOOZE … WANT (ENKEL) MANNEN WETEN WAAROM ...................................................................................... 112
HOOFSTUK 10: KIEZEN EN OORDELEN ................................................................................................................113
ENKELE VRAGEN ......................................................................................................................................................... 113
REPRESENTATIVITEITSHEURISTIEK ................................................................................................................................... 114
linda-effect ........................................................................................................................................................ 114
wanneer minder meer wordt ............................................................................................................................ 115
wanneer weinig niet genoeg is.......................................................................................................................... 116
the gambler’s fallacy ......................................................................................................................................... 118
The hot-hand theory.......................................................................................................................................... 119
de beste stuurlui … kennen geen toeval ............................................................................................................ 120
intuïtieve experts versus droge statistiek .......................................................................................................... 122
verdelingslogica ................................................................................................................................................ 125
regressie naar het gemiddelde .......................................................................................................................... 125
DE KRACHT VAN DE AVAILABILITYHEURISTIEK .................................................................................................................... 128
HOE WAARSCHIJNLIJK IS HET? REDENEREN MET PROBABILITEITEN ......................................................................................... 130
omkeren met voorwaardelijke kansen .............................................................................................................. 130
de fout van optimisten ...................................................................................................................................... 132
DAT KAN GEEN TOEVAL ZIJN! ......................................................................................................................................... 133
SELF-FULFILLING PROPHECIES ........................................................................................................................................ 135
VERANKERING EN AANPASSING: OVER DE BEATLES EN VASTGOEDMAKELAARS.......................................................................... 136
DE TWEEPROCESSENTHEORIE VAN STANOVICH EN WEST .................................................................................................... 138
HOOFDSTUK 11: HOE VOEL JE JE? .......................................................................................................................141
HOE PORTEFEUILLES EN FOTOTOESTELLEN VERANDEREN IN VUURWARPENS WANNEER JE ANGSTIG EN KWAAD BENT........................ 141
EMOTIE .................................................................................................................................................................... 141
DIERLIJKE EMOTIES ...................................................................................................................................................... 142
EMOTICONS, EMOTIES EN LEUGENDETECTIE VAN DE AMERIKAANSE GRENZEN .......................................................................... 143
emotionele gezichten ........................................................................................................................................ 144
3
, hoorbare en voelbare emoties .......................................................................................................................... 146
een breder palet van emoties ............................................................................................................................ 147
EMOTIES IN BABYLONIË ................................................................................................................................................ 150
mijn emoties of onze emoties? .......................................................................................................................... 151
culturele verschillen bij atleten en in cartoons .................................................................................................. 152
reacties op onrechtvaardigheden en mislukkingen in Amerika en Nepal ......................................................... 154
EMOTIES KLEUREN ONZE PERCEPTIE IN HET LABO.. ............................................................................................................. 155
.. EN ELDERS … .......................................................................................................................................................... 156
… EN STUREN ONZE AANDACHT ..................................................................................................................................... 159
DE RISICO’S ALS JE ME KWAAD MAAKT............................................................................................................................. 160
WAT VOEL JE ALS JE OPGEWONDEN BENT? ....................................................................................................................... 161
KWADE JAN IS DE BAAS................................................................................................................................................ 165
EMOTIES AAN DE ONDERHANDELINGSTAFEL ..................................................................................................................... 168
OPVLIEGEND JANTJE, KWADE JAN?................................................................................................................................ 169
WAT HEET DAN GELUKKIG ZIJN IN VERSCHILLENDE LANDEN .................................................................................................. 170
GELUKKIG ZIJN, FACEBOOK EN GELD ................................................................................................................................ 172
4
,PSYCHOLOGIE
HOOFDSTUK 1: OM TE BEGINNEN
WHAT’S IN A NAME
Gaat over wetenschappelijk verantwoorde kennis in verband met psychologie
Het verschil tussen wetenschappelijke psychologie en psychologie uit het dagelijks leven.
Over en onderschatting van psychologie
Het begrip psychologie
psyche + logos = zielkunde/geestkunde
1. de wetenschappelijke studie van de mentale processeen en van het gedrag
2. de empirische studie van het gedrag en mentale processen
→ maar het domein dat psychologie behandeld is zeer breed → verscheidenheid van disciplines → de
termen gedrag en mentale processen = in brede betekenis opvatten
!! Ψ is niet enige wetenschappelijke discipline die gedrag en processen bestuderen !! (antropologie,
sociologie, rechten, economie, criminologie,…)
→ verschil met psychologie = methoden en het onderwerp van onderzoek
Zo kunnen psychologen illusies, denkfouten (‘biases’) doorprikken en de mensheid handvaten geven om
‘beter’ te leven.
Kernconcept: Psychologie is een breed veld, met vele specialismen, maar in wezen is psychologie de
wetenschap van gedrag en geestelijke processen
Belangrijke punten van deze definitie:
Het terrein van de psychologie beslaat zowel interne geestelijke processen (processen die we
alleen indirect waarnemen; denken, voelen, begeren) als externe, waarneembare gedragingen
(praten, glimlachen, lopen)
De wetenschap van de psychologie is gebaseerd op objectieve, verifieerbare gebeurtenissen
5
, Sociologie, antropologie (groepen en culturen)
Als pyscholoog kijken uit het individu vaak in relatie met groepen maar altijd vanuit individu
De fundamentele attributiefout
- De neiging van (westerse) mensen om het gedrag van anderen sneller aan interne factoren toe te
schrijven (zoals persoonlijkheidskenmerken), en minder aan externe factoren (zoals de omgeving).
- “Zij/hij beweegt niet genoeg, dan zal zij/hij wel lui zijn”
Correct persepectief op Ψ:
Via wetenschappelijke methoden inzichten verwerven over het gedrag en de mentale processen die
soms, maar niet altijd, het ‘gezond verstand’ tegenspreken.
Zo kunnen psychologen illusies, denkfouten (‘biases’) doorprikken en de mensheid handvaten
geven om ‘beter’ te leven.
Beschouw (moderne) psychologen als gedragsingenieurs,
wiens formules en tools nog volop in ontwikkeling zijn.
BELANG VAN KRITISCH DENKEN
Ψ vs pseudowetenschap
Kritische grondhouding vereist om wetenschappelijke psychologie te ondersheiden van andere kennis.
Bv parapsychologie → zelden op gecontroleerde wetenschappelijk onderzoek gebaseerd.
Parapsychologie is de wetenschappelijke studie naar vermeende paranormale of 'psi'-verschijnselen die
niet door de huidige natuurwetten worden verklaard, zoals telepathie, helderziendheid en psychokinese
Bv studie met bewijs dat men de toekomst kan voorspellen
Als ze echt toevallig voor erotisch gordijn kozen = 50 % maar studie: 53 % dit is meer dan het verwachte
resultaat → bewijs van voorspellen van de toekomst
• Pseudowetenschappen:
Elke benadering om fenomenen uit de werkelijkheid te verklaren die geen beroep doet op de
wetenschappelijke methode.
• Wetenschappelijke methode:
Kennis komt voort uit systematische, empirische observaties die publiek verifieerbaar zijn, met als
basishouding nieuwsgierigheid, scepsis/kritische houding en falsifieerbaarheid.
FREUD EN PSYCHOLOGIE
Psychoanalyse = een zeer gespecialiseerde en weinig toegepaste vorm van therapie
Psycholoog ≠ psychoanalyticus (sigmund Freud )
6
HOOFDSTUK 1: OM TE BEGINNEN ......................................................................................................................... 5
WHAT’S IN A NAME ......................................................................................................................................................... 5
BELANG VAN KRITISCH DENKEN .......................................................................................................................................... 6
FREUD EN PSYCHOLOGIE .................................................................................................................................................. 6
mythes en misvattingen ........................................................................................................................................ 7
EEN BEKNOPT HISTORISCH OVERZICHTH ............................................................................................................................... 7
METHODOLOGISCHE EISEN VOOR WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK ........................................................................................... 9
systematisch emprisme ......................................................................................................................................... 9
verifieerbare kennis ............................................................................................................................................... 9
toetsbare theorieën en uitspraken ........................................................................................................................ 9
van kennis tot wetenschappelijke wet ................................................................................................................ 10
ONDERZOEKSMETHODEN ............................................................................................................................................... 10
1 Naturalistische observatie ................................................................................................................................ 11
2 gevalstudies/ case studies ................................................................................................................................ 11
3 interviews ......................................................................................................................................................... 11
4 surveys .............................................................................................................................................................. 11
5 tests .................................................................................................................................................................. 11
6 correlationeel onderzoek .................................................................................................................................. 12
7 experimentele studie ........................................................................................................................................ 14
ENKELE EXEPLARISCHE VOORBEELDEN ............................................................................................................................... 17
zitten er grootmoedercellen in onze hersenen .................................................................................................... 17
vragenlijsten en het voorspellen van gedrag ...................................................................................................... 19
wat heet dan gelukkig zijn .................................................................................................................................. 20
Komen mannen werkelijk van Mars .................................................................................................................... 21
voelen zonder te voelen....................................................................................................................................... 23
ethische kwesties in onderzoek met mensen en dieren....................................................................................... 24
HOOFDSTUK 3: PAVLOVS HOND EN THORNDIKES KAT .........................................................................................25
TWEE VORMEN VAN LEREN ............................................................................................................................................. 25
KLASSIEKE CONDITIONERING ........................................................................................................................................... 27
belangrijke processen van klassieke conditionering ............................................................................................ 28
Geconditioneerde aversie .................................................................................................................................... 30
experiment over het effect van radioactieve straling op smaak bij ratten ......................................................... 31
OPERANTE CONDITIONERING........................................................................................................................................... 32
4 bekrachtigingsschema’s → intermittende bekrachtiging ................................................................................ 34
APOPO – RATTEN IN ACTIE ........................................................................................................................................... 36
samenwerken klassieke en operante conditionering .......................................................................................... 37
SPAART WIE ZIJN KIND LIEFHEEFT DE ROEDE (NIET) ? ............................................................................................................ 37
DE BIJGELOOFEXPERIMENTEN .......................................................................................................................................... 38
OPERANTE CONDITIONERING EN DE BEHAVIORISTISCHE VISIE OP GEDRAG : ZELFHERKENNING BIJ DUIVEN ........................................ 38
ANDERE SOORTEN VAN LEERGEDRAG ................................................................................................................................ 40
COGNITITIEF LEREN ....................................................................................................................................................... 41
OBSERVATIONEEL LEREN ................................................................................................................................................ 41
HEDENDAAGSE BEHAVIORISME ........................................................................................................................................ 42
HOOFDSTUK 4: DE WORTEL EN DE STOK ..............................................................................................................43
HET MONTY HALL-DILEMMA ........................................................................................................................................... 43
Leren mensen door herhaling de juiste strategie? .............................................................................................. 44
1
, Zijn duiven slimmer dan wiskundigen ................................................................................................................. 45
FALENDE BELONINGEN .................................................................................................................................................. 46
Biologische beperkingen bij conditionering......................................................................................................... 46
Onverwacht gedrag van kindern en volwassenen ............................................................................................... 46
HET PRINCIPE VAN DE WORTEL DE STOK ............................................................................................................................. 48
BELONIGEN , STEREOTYPIE EN PROBLEMEN OPLOSSEN .......................................................................................................... 48
JOODSE WIJSHEID ......................................................................................................................................................... 49
MOTIVATIE ALS DRIJVENDE KRACHT .................................................................................................................................. 49
Vormen van extrinsieke en intrinsieke motivatie ................................................................................................ 50
basibehoeften = zelfdeterminatietheorie ............................................................................................................ 53
PUNISHED BY REWARDS ................................................................................................................................................. 53
Studie met kleuters (Lepper, Greene & Nisbett, 1973) ........................................................................................ 53
Betalen per prestatie ........................................................................................................................................... 54
Extrinsic incentive bias, hij en zij wel maar ik niet ............................................................................................... 55
Functies van beloningen en straffen bij kinderen ................................................................................................ 56
SKINNERS PRINCIPES BIJ DUIVEN EN BIJ MENSEN UIT VERSCHILLENDE CULTUREN ........................................................................ 57
Experiment met kinderen (anagrammen) ........................................................................................................... 57
SKINNER: VOOR EN TEGEN .............................................................................................................................................. 59
HOOFDSTUK 6: IS DAAR IEMAND? .......................................................................................................................60
wie is de snelste? & Werkt afvallen beter als je alleen eet? ................................................................................ 60
SOCIALE BELEMMERING EN SOCIALE FACILITATIE ................................................................................................................. 61
Sociale belemmering ........................................................................................................................................... 61
Sociale facilitatie ................................................................................................................................................. 63
INTEGRATIEHYPOTHESE VAN ZAJONC ................................................................................................................................ 64
Sociale belemmering en sociale facilitatie op de werkvloer ................................................................................ 69
De avatar als soortgenoot ................................................................................................................................... 70
SOCIAAL PARASITEREN = SOCIAL LOAFING .......................................................................................................................... 70
Stiekem profiteren ............................................................................................................................................... 71
SOCIAAL PARASITEREN BEGREPEN VANUIT DE SOCIALE-ACTIVERINGSTHEORIE ............................................................................ 71
WAARVOOR ZOEK JE NU BEST GEZELSCHAP? ...................................................................................................................... 73
VERSCHIL TUSSEN JONGENS EN MEISJES ............................................................................................................................. 73
HOOFSTUK 7: WAT DOEN ANDEREN ....................................................................................................................74
OVER MODE, EEN MEDEWERKSTER VAN MCDONALD’S EN EEN GEPESET MEISJE......................................................................... 74
CONFORMISME, DE MEERDERHEID BEÏNVLOEDT ONS GEDRAG ............................................................................................... 74
Van informatieve sociale beïnvloeding naar innerlijke acceptatie ..................................................................... 74
Van sociale beïnvloeding naar ongewenste interpretaties ................................................................................. 76
Van normatieve sociale beïnvloeding naar openlijke volgzaamheid ................................................................. 76
Experimenten van Asch ....................................................................................................................................... 77
Crutchfield-variant .............................................................................................................................................. 78
FACTOREN DIE CONFORMISME BEÏNVLOEDEN ..................................................................................................................... 79
Invloed van het aantal......................................................................................................................................... 79
conformisme door informatieve beïnvloeding + moeilijkheid taak ..................................................................... 79
Aanwezigheid van een bondgenoot .................................................................................................................... 80
Is conformisme historisch en cultureel bepaald? ................................................................................................ 80
GEWENSTE EN ONGEWENSTE EFFECTEN VAN NORMATIEVE SOCIALE INVLOED............................................................................ 81
2 soorten normen ................................................................................................................................................ 82
INNOVATIE, HOE MINDERHEID TOCH INVLOED KAN UITOEFENEN............................................................................................. 83
Theorie van Serge Moscovici ............................................................................................................................... 84
Twee soorten consequentheid ............................................................................................................................ 84
2
, Moscovici (1994) – Theorie minderheidsinvloed ................................................................................................. 84
Extra experiment van Nemeth, Swedlund & Kanki (1974) – twee extra condities .............................................. 85
Processen die beïnvloeding verklaren ................................................................................................................. 86
GEHOORZAAMHEID AAN EEN AUTORITEIT .......................................................................................................................... 89
De milgram- experimenten ................................................................................................................................. 89
Situationele beïnvloeding .................................................................................................................................... 91
Informationele beïnvloeding ............................................................................................................................... 93
EFFECT VAN SITUATIONELE FACTOREN BIJ HET HELPEN VAN MENSEN IN NOOD........................................................................... 93
Hoe meer, hoe minder ......................................................................................................................................... 98
HOOFDSTUK 8: WAAROM DOET DIE DAT? ...........................................................................................................99
WORDEN PRIESTERS PEDOFIELEN OF WORDEN PEDOFIELEN PRIESTERS? ................................................................................... 99
CAUSALE ATTRIBUTIE OF DE VRAAG WAAROM IEMAND ZICH ZO GEDRAAGT ............................................................................... 99
Kelleys covariatiemodel ..................................................................................................................................... 100
GEBREK AAN CONSENSUS ............................................................................................................................................. 101
OPVALLENDHEID......................................................................................................................................................... 102
DE FUNDAMENTELE ATTRIBUTTIEFOUT ............................................................................................................................ 103
CULTURELE VERSCHILLEN IN ATTRIBUTIE .......................................................................................................................... 105
HET VERSCHIL TUSSEN ACTOR EN OBSERVATOR ................................................................................................................. 107
DE TAAK VAN PSYCHOTHERAPEUT .................................................................................................................................. 110
GEEF DE VERKLARING DIE HET BEST IN JOUW KRAAM PAST ................................................................................................... 111
ATTRIBUTIE EN REPUTATIE: SITUATIONELE CRISISCOMMUNICATIE.......................................................................................... 112
BLAMING THE BOOZE … WANT (ENKEL) MANNEN WETEN WAAROM ...................................................................................... 112
HOOFSTUK 10: KIEZEN EN OORDELEN ................................................................................................................113
ENKELE VRAGEN ......................................................................................................................................................... 113
REPRESENTATIVITEITSHEURISTIEK ................................................................................................................................... 114
linda-effect ........................................................................................................................................................ 114
wanneer minder meer wordt ............................................................................................................................ 115
wanneer weinig niet genoeg is.......................................................................................................................... 116
the gambler’s fallacy ......................................................................................................................................... 118
The hot-hand theory.......................................................................................................................................... 119
de beste stuurlui … kennen geen toeval ............................................................................................................ 120
intuïtieve experts versus droge statistiek .......................................................................................................... 122
verdelingslogica ................................................................................................................................................ 125
regressie naar het gemiddelde .......................................................................................................................... 125
DE KRACHT VAN DE AVAILABILITYHEURISTIEK .................................................................................................................... 128
HOE WAARSCHIJNLIJK IS HET? REDENEREN MET PROBABILITEITEN ......................................................................................... 130
omkeren met voorwaardelijke kansen .............................................................................................................. 130
de fout van optimisten ...................................................................................................................................... 132
DAT KAN GEEN TOEVAL ZIJN! ......................................................................................................................................... 133
SELF-FULFILLING PROPHECIES ........................................................................................................................................ 135
VERANKERING EN AANPASSING: OVER DE BEATLES EN VASTGOEDMAKELAARS.......................................................................... 136
DE TWEEPROCESSENTHEORIE VAN STANOVICH EN WEST .................................................................................................... 138
HOOFDSTUK 11: HOE VOEL JE JE? .......................................................................................................................141
HOE PORTEFEUILLES EN FOTOTOESTELLEN VERANDEREN IN VUURWARPENS WANNEER JE ANGSTIG EN KWAAD BENT........................ 141
EMOTIE .................................................................................................................................................................... 141
DIERLIJKE EMOTIES ...................................................................................................................................................... 142
EMOTICONS, EMOTIES EN LEUGENDETECTIE VAN DE AMERIKAANSE GRENZEN .......................................................................... 143
emotionele gezichten ........................................................................................................................................ 144
3
, hoorbare en voelbare emoties .......................................................................................................................... 146
een breder palet van emoties ............................................................................................................................ 147
EMOTIES IN BABYLONIË ................................................................................................................................................ 150
mijn emoties of onze emoties? .......................................................................................................................... 151
culturele verschillen bij atleten en in cartoons .................................................................................................. 152
reacties op onrechtvaardigheden en mislukkingen in Amerika en Nepal ......................................................... 154
EMOTIES KLEUREN ONZE PERCEPTIE IN HET LABO.. ............................................................................................................. 155
.. EN ELDERS … .......................................................................................................................................................... 156
… EN STUREN ONZE AANDACHT ..................................................................................................................................... 159
DE RISICO’S ALS JE ME KWAAD MAAKT............................................................................................................................. 160
WAT VOEL JE ALS JE OPGEWONDEN BENT? ....................................................................................................................... 161
KWADE JAN IS DE BAAS................................................................................................................................................ 165
EMOTIES AAN DE ONDERHANDELINGSTAFEL ..................................................................................................................... 168
OPVLIEGEND JANTJE, KWADE JAN?................................................................................................................................ 169
WAT HEET DAN GELUKKIG ZIJN IN VERSCHILLENDE LANDEN .................................................................................................. 170
GELUKKIG ZIJN, FACEBOOK EN GELD ................................................................................................................................ 172
4
,PSYCHOLOGIE
HOOFDSTUK 1: OM TE BEGINNEN
WHAT’S IN A NAME
Gaat over wetenschappelijk verantwoorde kennis in verband met psychologie
Het verschil tussen wetenschappelijke psychologie en psychologie uit het dagelijks leven.
Over en onderschatting van psychologie
Het begrip psychologie
psyche + logos = zielkunde/geestkunde
1. de wetenschappelijke studie van de mentale processeen en van het gedrag
2. de empirische studie van het gedrag en mentale processen
→ maar het domein dat psychologie behandeld is zeer breed → verscheidenheid van disciplines → de
termen gedrag en mentale processen = in brede betekenis opvatten
!! Ψ is niet enige wetenschappelijke discipline die gedrag en processen bestuderen !! (antropologie,
sociologie, rechten, economie, criminologie,…)
→ verschil met psychologie = methoden en het onderwerp van onderzoek
Zo kunnen psychologen illusies, denkfouten (‘biases’) doorprikken en de mensheid handvaten geven om
‘beter’ te leven.
Kernconcept: Psychologie is een breed veld, met vele specialismen, maar in wezen is psychologie de
wetenschap van gedrag en geestelijke processen
Belangrijke punten van deze definitie:
Het terrein van de psychologie beslaat zowel interne geestelijke processen (processen die we
alleen indirect waarnemen; denken, voelen, begeren) als externe, waarneembare gedragingen
(praten, glimlachen, lopen)
De wetenschap van de psychologie is gebaseerd op objectieve, verifieerbare gebeurtenissen
5
, Sociologie, antropologie (groepen en culturen)
Als pyscholoog kijken uit het individu vaak in relatie met groepen maar altijd vanuit individu
De fundamentele attributiefout
- De neiging van (westerse) mensen om het gedrag van anderen sneller aan interne factoren toe te
schrijven (zoals persoonlijkheidskenmerken), en minder aan externe factoren (zoals de omgeving).
- “Zij/hij beweegt niet genoeg, dan zal zij/hij wel lui zijn”
Correct persepectief op Ψ:
Via wetenschappelijke methoden inzichten verwerven over het gedrag en de mentale processen die
soms, maar niet altijd, het ‘gezond verstand’ tegenspreken.
Zo kunnen psychologen illusies, denkfouten (‘biases’) doorprikken en de mensheid handvaten
geven om ‘beter’ te leven.
Beschouw (moderne) psychologen als gedragsingenieurs,
wiens formules en tools nog volop in ontwikkeling zijn.
BELANG VAN KRITISCH DENKEN
Ψ vs pseudowetenschap
Kritische grondhouding vereist om wetenschappelijke psychologie te ondersheiden van andere kennis.
Bv parapsychologie → zelden op gecontroleerde wetenschappelijk onderzoek gebaseerd.
Parapsychologie is de wetenschappelijke studie naar vermeende paranormale of 'psi'-verschijnselen die
niet door de huidige natuurwetten worden verklaard, zoals telepathie, helderziendheid en psychokinese
Bv studie met bewijs dat men de toekomst kan voorspellen
Als ze echt toevallig voor erotisch gordijn kozen = 50 % maar studie: 53 % dit is meer dan het verwachte
resultaat → bewijs van voorspellen van de toekomst
• Pseudowetenschappen:
Elke benadering om fenomenen uit de werkelijkheid te verklaren die geen beroep doet op de
wetenschappelijke methode.
• Wetenschappelijke methode:
Kennis komt voort uit systematische, empirische observaties die publiek verifieerbaar zijn, met als
basishouding nieuwsgierigheid, scepsis/kritische houding en falsifieerbaarheid.
FREUD EN PSYCHOLOGIE
Psychoanalyse = een zeer gespecialiseerde en weinig toegepaste vorm van therapie
Psycholoog ≠ psychoanalyticus (sigmund Freud )
6
