Hoorcollege 1: Typen beleidsadviseurs en trends daarin
Beleidsadvies = raadgeving aan beleidsmakers over problemen en oplossingen
Beleidsadviessysteem = vraag naar beleidsadvies door beleidsmakers en verschillende actoren die
het beleidsadvies aanbieden
Typen beleidsadviseurs
• Beleidsambtenaren (intern)
• Medewerkers onderzoeksafdelingen (intern)
• Politieke adviseurs (intern)
• Grensorganisaties (tussen intern en extern)
• Beleidsconsultants (extern)
Beleidsambtenaren
➢ Beleidsambtenaren managen een beleidsproces op een specifiek thema, waarbij advies een
deel daarvan is. Ze doen veel verschillende dingen op een specifiek beleid.
➢ Functienaam: beleidsadviseur, projectleider, beleidsambtenaar, etc.
➢ Adviesproduct: kort ambtelijk verslag (intern) of mondeling
➢ Direct in dienst van een politicus en worden door hem aangestuurd
➢ Kenmerken:
o Hoogopgeleide generalist (bestuurskunde, organisatiekunde, bedrijfskunde)
o Diverse groep mensen
Medewerkers onderzoeksafdelingen
➢ Ambtenaren uit organisatiedelen die kwesties ex-ante of ex-post evalueren en op basis
daarvan neutraal adviseren. Ze maken aanbevelingen aan het einde van het
onderzoeksrapport en dat zijn de beleidsadviezen
➢ Onderzoeksafdelingen binnen ministeries en staan onder politieke druk, want ze doen het
voor een minister. Ze zijn minder onafhankelijk dan de grensorganisatie
➢ Adviesproduct: een onderzoeksrapport met aanbevelingen
➢ Neutraler en objectiever dan beleidsambtenaren, want de minister mag geen invloed
uitoefenen
➢ Kenmerken:
o Vaak hoogopgeleid generalist of specialist
o Diverse groep mensen
➢ Voorbeeld: Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WOCD) en dit is een afdeling
binnen de ministerie van justitie en ze onderzoeken het beleid en doen aanbevelingen.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) valt onder het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Politieke adviseurs
➢ Partijdige adviseur en wordt aangesteld door een politicus. In Nederland mogen politici één
iemand meenemen (in andere landen vaak meer)
➢ Politicus mag de politieke adviseur ontslaan (een ambtenaar mag hij niet ontslaan, want die
hebben een neutralere functie).
➢ Functienaam: in Nederland een politiek assistent, in België een kabinetsmedewerker en
elders ministerieel of speciaal adviseur
➢ Adviesproduct: alles wat de politicus wil
➢ Het bestaat voornamelijk op nationaal niveau
➢ Kenmerken:
o Hoogopgeleide generalist
o Vaak in dezelfde partij als de politicus
, o Vaak oude bekende van de politicus
o Voor en na deze functie ambtenaar of consultant (ze gaan vaak door in een andere
baan, maar je komt er ook al vandaan)
o Minder diverse groep, vaak jonge mannen. Het zijn jonge mensen, omdat je er uit kan
gaan. De minister kan uit zichzelf aftreden of door een motie van wantrouwen, dan
moet je als politiek adviseur ook weg. Het is onzeker werk en jongeren komen sneller
aan een baan
➢ Taken van politieke adviseurs:
o Raadgeven over beleidsverandering: inhoudelijk advies geven. Alle beleidsadviseurs
kunnen dit. Voor de politieke adviseurs is dit een deel van hun werk, maar voor de
andere is dit vaak het hele werk
o Adviseren over politieke prioriteren en risico’s: politieke adviseurs hebben directe
contact met politieke partijen. Het is nuttig voor de minister dat er contact is, als ze
bijvoorbeeld een maatregel willen doorvoeren en willen kijken hoe de andere partijen
hierover denken. Ze doen dit ook, omdat ze niet willen dat de minister door de mand
valt en daarmee de politieke assistent ook meteen. Ambtenaren mogen dit niet.
o Controleren of ambtelijk advies past in het regeerakkoord: ambtenaren moeten juist
neutraal blijven en doen dit niet.
o Politieke wensen communiceren naar ambtenaren: instructies van de minister
doorgeven aan de ambtenaren
o Adviseren over speeches: voornamelijk als het voor politiek publiek is. Ambtenaren
kunnen dit ook doen, maar dan is het voor een formeel forum zoals de VN en EU.
o Informatie uitwisselen via contacten in de politiek en erbuiten: contact hebben met
andere politieke partijen, maar ook met de media en lobbygroepen
Alleen voor de taken raadgeven over beleidsverandering en politieke wensen communiceren naar
ambtenaren zou de politieke assistent minder nodig zijn, want ambtenaren kunnen dit zelf ook goed.
Grensorganisaties
➢ Wettelijke onafhankelijke organisaties in de publieke sector die adviseren op basis van
academische en objectieve kennis. Ze liggen op het snijvlak van overheid en wetenschap.
➢ Voorbeelden:
o Vaste adviescolleges (onderwijsraad, gezondheidsraad, SER) > opgericht per wet
o Tijdelijke adviescolleges (voor 4 jaar) of eenmalige adviescolleges (opgericht voor een
specifieke opdracht)
o Planbureaus (Centraal Planbureau – CPB, Planbureau voor de Leefomgeving -PBL,
Sociaal en Cultureel Planbureau – SCP).
o Hoge Colleges van Staat (worden in de grondwet genoemd > verschil met de vaste
adviescolleges)
▪ Raad van State (wetgeving bekijken vooraf in het algemeen)
▪ Algemene Rekenkamer (doelmatigheid en doeltreffendheid of het geld goed
wordt besteed achteraf)
▪ Nationale Ombudsman (fatsoenlijk behandelen van burgers door de overheid
en daarover adviseren)
Beleidsconsultants
➢ Private partijen die adviseren over overheidsbeleid. Dit kunnen grote en middelgrote spelers
zijn, maar ook ZZP’ers. Ze worden betaald door de overheid
➢ Adviesproduct: lang adviesrapport
➢ Kenmerken:
o Vaak hoogopgeleid
o Meer mannen
➢ Taken:
o Adviseren over beleid (processen of implementatie)
o Beleidsevaluatie opstellen met aanbevelingen
Trends (Craft & Howlett)
, De trend is dat er meer politiek beleidsadvies is, dus politisering. Er zijn 2 vormen van politisering:
- Politisering via rekrutering = groeiend aantal politieke adviseurs
- Functionele politisering = de andere typen beleidsadviseurs maken meer adviezen op basis
van de politieke druk, dus de neutraliteit komt onder druk te staan
Deze trend is er sinds de jaren ‘90, het gaat vandaag de dag nog steeds door. Het vooral een
trendbreuk in de landen die gericht waren op neutraal ambtelijk beleidsadvies. Dit zijn de Westminister
systemen (Engeland, Canada, Australië). Daar hadden ze een strikte scheiding tussen politiek en
ambtelijk. Nederland heeft ook een sterke focus op neutraliteit, want van oudsher hebben wij geen
politieke assistenten. In sommige landen zoals Amerika bestond dit al heel lang, maar komen er ook
steeds meer bij. De politisering via rekrutering zien we goed in de cijfers, maar de functionele politiek
is licht gestegen. In Nederland enkel in één ministerie.
Verklaring politisering:
• Grotere regeringscoalities: er komen steeds meer partijen in de coalitie. Dit komt door de
versnippering van het electoraat, maar in sommige landen zien we dat het ook komt door het
gebruik van een evenrediger kiessysteem. Zij hadden een tweepartijen systeem, maar nu
komen er dan meer partijen in. Wanneer er meer partijen in de coalitie zitten dan heb je
politieke assistenten ook meer nodig om contact te onderhouden met de andere partijen.
• Meer externe kritiek op de politiek: dit komt door social media, want dan komt het meteen op
het nieuws en de politici heeft geen tijd om na te denken en ook de demonstraties nemen toe.
Hierdoor zie je dat politieke adviseurs meer worden ingezet om de risico’s van de politicus in
kaart te brengen en hulp bij wat de politicus moet zeggen. Een gewone ambtenaar is niet
gespecialiseerd in een minister uit de wind houden. Er komt wel steeds meer druk op de
ambtenaren om de ministers uit de wind te houden, dus dat is weer functionele politisering.
De politisering in Nederland is beperkt als je dit vergelijkt met andere landen, maar als je het vergelijkt
met vroeger in Nederland dan is er meer politisering. Doordat je politieke assistenten hebt hoeven
andere ambtenaren deze taken niet te doen en blijven zij zuiver gescheiden van de politieke taken.
Dus meer politisering via rekrutering, zorgt weer voor minder functionele politisering.
Ook is externalisering een trend. Dus het inhuren van beleidsconsultants. Dit is vooral een trendbreuk
in landen waar het niet normaal was, dus de westminister systemen waarin adviezen alleen van
ambtenaren kamen. Ook in landen zoals Frankrijk, waar al vroeg politieke adviseurs waren, zien we
dat dit een trendbreuk is, omdat het niet gewoon was voor hen om consultants in te huren. We zien de
externalisering terug in de uitgaven van overheden aan consultants. (Craft & Howlett)
Verklaring externalisering:
• Te beperkte beleidscapaciteit: overheden hebben te weinig ambtelijke middelen om
beleidstaken goed te vervullen. Ze kunnen steeds minder zelf. Dit komt door:
o Uitbesteding van taken door New Public Management: bedrijven kunnen dingen
efficiënter dan de staat. dus werk uitbesteden aan de markt, waaronder advieswerk
o Meer generalisten dan specialisten in overheidsdiensten: minder specialistische
kennis bij de overheid kan ervoor zorgen dat je deze extern moet inhuren
o Opkomst nieuwe wicked problems: complexe problemen vragen om expertise van
specialisten. Voornamelijk bij kleine gemeenten en zijn afhankelijk van externe kennis.
• Wens om macht van de ambtenaar te beperken: dit heef te maken met principaal/agent
theorie. Een principaal is iemand die een partij inhuurt (de politicus) en deze partij is de agent
(beleidsadviseur). Bij de principaal/agent theorie hebben we het over informatie-asymmetrie.
Dus dat de principaal minder informatie heeft dan de agent. De agent kan misbruik maken van
zijn informatie positie en dat is moral hazzard. Als een agent kwaad in zich heeft dan kan hij
advies geven op basis van privé belangen in plaats van het algemeen belang. De principaal
weet dit niet, want hij heeft niet voldoende kennis om dat te voorzien. Hierdoor willen politicus
een grotere groep adviseurs dan alleen hun eigen ambtenaren. Dus andere type adviseurs,
beleidsconsultants en politieke assistenten. Dit kan de externalisering en politisering
verklaren.
Beleidsadvies = raadgeving aan beleidsmakers over problemen en oplossingen
Beleidsadviessysteem = vraag naar beleidsadvies door beleidsmakers en verschillende actoren die
het beleidsadvies aanbieden
Typen beleidsadviseurs
• Beleidsambtenaren (intern)
• Medewerkers onderzoeksafdelingen (intern)
• Politieke adviseurs (intern)
• Grensorganisaties (tussen intern en extern)
• Beleidsconsultants (extern)
Beleidsambtenaren
➢ Beleidsambtenaren managen een beleidsproces op een specifiek thema, waarbij advies een
deel daarvan is. Ze doen veel verschillende dingen op een specifiek beleid.
➢ Functienaam: beleidsadviseur, projectleider, beleidsambtenaar, etc.
➢ Adviesproduct: kort ambtelijk verslag (intern) of mondeling
➢ Direct in dienst van een politicus en worden door hem aangestuurd
➢ Kenmerken:
o Hoogopgeleide generalist (bestuurskunde, organisatiekunde, bedrijfskunde)
o Diverse groep mensen
Medewerkers onderzoeksafdelingen
➢ Ambtenaren uit organisatiedelen die kwesties ex-ante of ex-post evalueren en op basis
daarvan neutraal adviseren. Ze maken aanbevelingen aan het einde van het
onderzoeksrapport en dat zijn de beleidsadviezen
➢ Onderzoeksafdelingen binnen ministeries en staan onder politieke druk, want ze doen het
voor een minister. Ze zijn minder onafhankelijk dan de grensorganisatie
➢ Adviesproduct: een onderzoeksrapport met aanbevelingen
➢ Neutraler en objectiever dan beleidsambtenaren, want de minister mag geen invloed
uitoefenen
➢ Kenmerken:
o Vaak hoogopgeleid generalist of specialist
o Diverse groep mensen
➢ Voorbeeld: Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WOCD) en dit is een afdeling
binnen de ministerie van justitie en ze onderzoeken het beleid en doen aanbevelingen.
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) valt onder het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
Politieke adviseurs
➢ Partijdige adviseur en wordt aangesteld door een politicus. In Nederland mogen politici één
iemand meenemen (in andere landen vaak meer)
➢ Politicus mag de politieke adviseur ontslaan (een ambtenaar mag hij niet ontslaan, want die
hebben een neutralere functie).
➢ Functienaam: in Nederland een politiek assistent, in België een kabinetsmedewerker en
elders ministerieel of speciaal adviseur
➢ Adviesproduct: alles wat de politicus wil
➢ Het bestaat voornamelijk op nationaal niveau
➢ Kenmerken:
o Hoogopgeleide generalist
o Vaak in dezelfde partij als de politicus
, o Vaak oude bekende van de politicus
o Voor en na deze functie ambtenaar of consultant (ze gaan vaak door in een andere
baan, maar je komt er ook al vandaan)
o Minder diverse groep, vaak jonge mannen. Het zijn jonge mensen, omdat je er uit kan
gaan. De minister kan uit zichzelf aftreden of door een motie van wantrouwen, dan
moet je als politiek adviseur ook weg. Het is onzeker werk en jongeren komen sneller
aan een baan
➢ Taken van politieke adviseurs:
o Raadgeven over beleidsverandering: inhoudelijk advies geven. Alle beleidsadviseurs
kunnen dit. Voor de politieke adviseurs is dit een deel van hun werk, maar voor de
andere is dit vaak het hele werk
o Adviseren over politieke prioriteren en risico’s: politieke adviseurs hebben directe
contact met politieke partijen. Het is nuttig voor de minister dat er contact is, als ze
bijvoorbeeld een maatregel willen doorvoeren en willen kijken hoe de andere partijen
hierover denken. Ze doen dit ook, omdat ze niet willen dat de minister door de mand
valt en daarmee de politieke assistent ook meteen. Ambtenaren mogen dit niet.
o Controleren of ambtelijk advies past in het regeerakkoord: ambtenaren moeten juist
neutraal blijven en doen dit niet.
o Politieke wensen communiceren naar ambtenaren: instructies van de minister
doorgeven aan de ambtenaren
o Adviseren over speeches: voornamelijk als het voor politiek publiek is. Ambtenaren
kunnen dit ook doen, maar dan is het voor een formeel forum zoals de VN en EU.
o Informatie uitwisselen via contacten in de politiek en erbuiten: contact hebben met
andere politieke partijen, maar ook met de media en lobbygroepen
Alleen voor de taken raadgeven over beleidsverandering en politieke wensen communiceren naar
ambtenaren zou de politieke assistent minder nodig zijn, want ambtenaren kunnen dit zelf ook goed.
Grensorganisaties
➢ Wettelijke onafhankelijke organisaties in de publieke sector die adviseren op basis van
academische en objectieve kennis. Ze liggen op het snijvlak van overheid en wetenschap.
➢ Voorbeelden:
o Vaste adviescolleges (onderwijsraad, gezondheidsraad, SER) > opgericht per wet
o Tijdelijke adviescolleges (voor 4 jaar) of eenmalige adviescolleges (opgericht voor een
specifieke opdracht)
o Planbureaus (Centraal Planbureau – CPB, Planbureau voor de Leefomgeving -PBL,
Sociaal en Cultureel Planbureau – SCP).
o Hoge Colleges van Staat (worden in de grondwet genoemd > verschil met de vaste
adviescolleges)
▪ Raad van State (wetgeving bekijken vooraf in het algemeen)
▪ Algemene Rekenkamer (doelmatigheid en doeltreffendheid of het geld goed
wordt besteed achteraf)
▪ Nationale Ombudsman (fatsoenlijk behandelen van burgers door de overheid
en daarover adviseren)
Beleidsconsultants
➢ Private partijen die adviseren over overheidsbeleid. Dit kunnen grote en middelgrote spelers
zijn, maar ook ZZP’ers. Ze worden betaald door de overheid
➢ Adviesproduct: lang adviesrapport
➢ Kenmerken:
o Vaak hoogopgeleid
o Meer mannen
➢ Taken:
o Adviseren over beleid (processen of implementatie)
o Beleidsevaluatie opstellen met aanbevelingen
Trends (Craft & Howlett)
, De trend is dat er meer politiek beleidsadvies is, dus politisering. Er zijn 2 vormen van politisering:
- Politisering via rekrutering = groeiend aantal politieke adviseurs
- Functionele politisering = de andere typen beleidsadviseurs maken meer adviezen op basis
van de politieke druk, dus de neutraliteit komt onder druk te staan
Deze trend is er sinds de jaren ‘90, het gaat vandaag de dag nog steeds door. Het vooral een
trendbreuk in de landen die gericht waren op neutraal ambtelijk beleidsadvies. Dit zijn de Westminister
systemen (Engeland, Canada, Australië). Daar hadden ze een strikte scheiding tussen politiek en
ambtelijk. Nederland heeft ook een sterke focus op neutraliteit, want van oudsher hebben wij geen
politieke assistenten. In sommige landen zoals Amerika bestond dit al heel lang, maar komen er ook
steeds meer bij. De politisering via rekrutering zien we goed in de cijfers, maar de functionele politiek
is licht gestegen. In Nederland enkel in één ministerie.
Verklaring politisering:
• Grotere regeringscoalities: er komen steeds meer partijen in de coalitie. Dit komt door de
versnippering van het electoraat, maar in sommige landen zien we dat het ook komt door het
gebruik van een evenrediger kiessysteem. Zij hadden een tweepartijen systeem, maar nu
komen er dan meer partijen in. Wanneer er meer partijen in de coalitie zitten dan heb je
politieke assistenten ook meer nodig om contact te onderhouden met de andere partijen.
• Meer externe kritiek op de politiek: dit komt door social media, want dan komt het meteen op
het nieuws en de politici heeft geen tijd om na te denken en ook de demonstraties nemen toe.
Hierdoor zie je dat politieke adviseurs meer worden ingezet om de risico’s van de politicus in
kaart te brengen en hulp bij wat de politicus moet zeggen. Een gewone ambtenaar is niet
gespecialiseerd in een minister uit de wind houden. Er komt wel steeds meer druk op de
ambtenaren om de ministers uit de wind te houden, dus dat is weer functionele politisering.
De politisering in Nederland is beperkt als je dit vergelijkt met andere landen, maar als je het vergelijkt
met vroeger in Nederland dan is er meer politisering. Doordat je politieke assistenten hebt hoeven
andere ambtenaren deze taken niet te doen en blijven zij zuiver gescheiden van de politieke taken.
Dus meer politisering via rekrutering, zorgt weer voor minder functionele politisering.
Ook is externalisering een trend. Dus het inhuren van beleidsconsultants. Dit is vooral een trendbreuk
in landen waar het niet normaal was, dus de westminister systemen waarin adviezen alleen van
ambtenaren kamen. Ook in landen zoals Frankrijk, waar al vroeg politieke adviseurs waren, zien we
dat dit een trendbreuk is, omdat het niet gewoon was voor hen om consultants in te huren. We zien de
externalisering terug in de uitgaven van overheden aan consultants. (Craft & Howlett)
Verklaring externalisering:
• Te beperkte beleidscapaciteit: overheden hebben te weinig ambtelijke middelen om
beleidstaken goed te vervullen. Ze kunnen steeds minder zelf. Dit komt door:
o Uitbesteding van taken door New Public Management: bedrijven kunnen dingen
efficiënter dan de staat. dus werk uitbesteden aan de markt, waaronder advieswerk
o Meer generalisten dan specialisten in overheidsdiensten: minder specialistische
kennis bij de overheid kan ervoor zorgen dat je deze extern moet inhuren
o Opkomst nieuwe wicked problems: complexe problemen vragen om expertise van
specialisten. Voornamelijk bij kleine gemeenten en zijn afhankelijk van externe kennis.
• Wens om macht van de ambtenaar te beperken: dit heef te maken met principaal/agent
theorie. Een principaal is iemand die een partij inhuurt (de politicus) en deze partij is de agent
(beleidsadviseur). Bij de principaal/agent theorie hebben we het over informatie-asymmetrie.
Dus dat de principaal minder informatie heeft dan de agent. De agent kan misbruik maken van
zijn informatie positie en dat is moral hazzard. Als een agent kwaad in zich heeft dan kan hij
advies geven op basis van privé belangen in plaats van het algemeen belang. De principaal
weet dit niet, want hij heeft niet voldoende kennis om dat te voorzien. Hierdoor willen politicus
een grotere groep adviseurs dan alleen hun eigen ambtenaren. Dus andere type adviseurs,
beleidsconsultants en politieke assistenten. Dit kan de externalisering en politisering
verklaren.
