Introductie rechtswetenschappen
Hoofdstuk 1 Contextualisme en rechtsbegrip: een eerst verkenning
1.1 Wat is recht?
Het begrip recht heeft geen duidelijke betekenis. Als het gaat om het positieve recht, dan
gaat het over het recht wat er geldig is binnen een land op een bepaald moment. Dit recht
komt op verschillende manieren tot uiting. Dit is namelijk afhankelijk van het soort juridische
probleem wat er speelt, ook wel de casus genoemd.
1.2 Taal van het recht
Wanneer je naar het recht kijkt als een systeem van regels is dit een systematische
benadering. Hierbij is er dogmatiek aanwezig. Dit is de bestudering van het recht als een op
zichzelf staand samenhangend geheel. Wil je een bredere kijk op het recht dan gaat het om
het contextualisme. Het recht wordt hier bekeken vanuit verschillende invalshoeken.
1.3 Betekenis en context in de rechtspraak
In de rechtspraak heeft de rechter de taak om de betekenis van het geldende recht vast te
stellen in het licht van het geval waarover hij moet oordelen. Dit wordt ook wel rechtsvinding
genoemd. Deze rechtsvinding is vrijwel altijd afhankelijk van de omstandigheden van het
geval. Er is hier sprake van een casuïstische rechtsvinding.
1. HBU- Saladin
Saladin krijgt ongevraagd beleggingsadvies van zijn bank en gaat akkoord met de aankoop
van aandelen. Hierbij sluit de bank eventuele aansprakelijkheid op de bank uit en Saladin
spreekt deze bank aan. De bank beroept zich op de uitsluitingsclausule. De hoge raad
oordeelt op de vraag of er een geslaagd beroep op een exoneratieclausule niet in zijn
algemeenheid kan worden beantwoordt. Het hangt af van tal van omstandigheden.
2. Haviltex
Ermes en Langewerf verkopen een machine aan Haviltex voor het snijden van steekschuim
van bloemen. In de overeenkomst staat dat Haviltex de machine terug mag geven en recht
heeft op terugbetaling van de koopsom. Dit doet Haviltex dan ook. De verkoper gaat hier niet
mee akkoord, want het retourneren is in strijd met de te goede trouw van de overeenkomst.
De Hoge Raad oordeelt dat er bij een overeenkomt niet alleen gekeken moet worden naar de
letterlijke tekst maar ook naar de bedoeling die beide partijen hadden op het moment dat de
overeenkomst werd aangegaan.
Rechtsvinding kan op twee manieren worden uitgelegd. Dit kan op een casuïstische manier
of op een regelgeleide manier. Bij casuïstische rechtsvinding gaat het om redelijkheid en
billijkheid en kan het recht op verschillende manieren worden toegepast. Bij regelgeleide
,rechtsvinding zijn er strikte regels en kan hier niet van worden afgeweken. Denk aan het een
regel voor een snelheidsbeperking op de snelweg. Het recht wordt hier steeds op dezelfde
manier toegepast.
1.4 Casuïstische en regelgeleide rechtsvinding
Ten aanzien van rechtseenheid dient er onderscheid gemaakt te worden tussen de eenheid
van de gronden waarop wordt geoordeeld en de eenheid van resultaten van de beoordeling.
Met eenheid van gronden wordt bedoeld dat de maatstaven voor beoordeling in beginsel
gelijk moeten zijn. In de rechtsvinding dient de eenheid van gronden te worden gerealiseerd.
Het gelijkheidsbeginsel is bij rechtseenheid belangrijk. Het gelijkheidsbeginsel eist dat gelijke
gevallen gelijk dienen te worden behandeld.
Toch is het niet zo simpel als dat het lijkt. H.L.A. Hart verklaart dit. Een juridische regel is vaak
te vaag uitgedrukt om er precies uit op te kunnen maken wat verboden is of wat niet. Hier is
het belangrijk dat de regel binnen een context geplaatst wordt waarbinnen het woord
gebruikt wordt. Denk hierbij aan een bordje in het park waar staat dat er geen voertuigen
het park binnen mogen. Maar wat wordt er onder voertuigen gezien?
Het contextualisme vraagt in zijn algemeenheid aandacht voor de verschillende contexten
die in het recht een rol spelen. De stelling van de contextualisme houdt niet in de het recht
het heel goed zou kunnen stellen zonder regels en beginselen. Integendeel, dergelijke criteria
zijn noodzakelijk wil het recht niet vervallen in willekeur. Het gaat dan ook niet om een keuze
voor rechtsverscheidenheid boven rechtseenheid, billijkheid in concreto boven
rechtsgelijkheid, of intuïtie boven rechtseenheid, maar om een evenwicht in deze
spanningsvelden.
1.5 De stelling van het contextualisme
Contextualisme in het recht betekent dat de betekenis en toepassing van het recht worden
begrepen in relatie tot de specifieke omstandigheden van een zaak, de maatschappelijke
context en de culturele achtergrond. Rechters moeten dus niet alleen naar de letter van de
wet kijken, maar ook rekening houden met de bredere context waarin het recht wordt
toegepast, wat leidt tot een flexibele en dynamische interpretatie van het recht.
Het is de bedoeling dat de rechter zijn oordeel vormt aan de hand van vaststaande regels en
de consequent toepast, totdat er zich een uitzonderlijk geval voordoet. H.L.A. Hart heeft hier
de ‘open texture’ voor getypeerd. Er bestaat hier ruimte binnen de wetgeving om als rechter
een interpretatie of aanpassingen te geven aan het gegeven recht.
Je kan het recht in verschillende contexten bekijken: op een maatschappelijke context, in
historische context, in een talige context en in een kritische context.
Hoofdstuk 2 Het rechtsbegrip en de indeling van het juridische landschap
,2.1 Het rechtsbegrip: het driehoekmodel van recht
Een juridisch probleem is een probleem waarvoor de oplossing in het rechtssysteem wordt
gezocht. Het is echter niet altijd gemakkelijk om een probleem als juridisch te kwalificeren.
Dat komt door de verbondenheid van het recht met zijn omgeving.
Het driehoekmodel
Er bestaat een driehoek model van recht. Dit model onderscheidt drie demensies of
momenten in het recht die ieder op hun manier ook weer een context in en van het recht
zijn:
a. Het normatieve (juridische) moment= dit is het geheel aan regels, beslissingen en
beginselen van het recht. Dit wordt door juristen positief recht genoemd, omdat het
op een bepaalde tijd en plaats geldt. Het verschaft normen voor menselijk gedrag.
b. Het ideële (filosofische) moment= dit is het geheel van ideeën, opvattingen en
waarden dat als leidraad en toetssteen fungeert voor het positieve recht. Mensen
laten zich namelijk niet alleen leiden door rechtsnormen maar ook door
overtuigingen. Het gaat hier om ofwel de rechtsnorm naleven en zijn overtuiging
onrecht aandoen, ofwel die overtuiging volgen en de rechtsnorm overtreden.
c. Het actuele (sociologische) moment= zowel het geheel van maatschappelijke
gebruiken en praktijken dat tot het positieve recht heeft geleid, als de
maatschappelijke gebruiken en praktijken die uit het recht voortvloeien. Deze twee
zijn in wisselwerking met elkaar, maar het kan ook met elkaar botsen. De VS jurist
Roscoe Pound zegt dat de effectiviteit van de wetgeving soms een probleem is,
wanneer de doelstellingen van de wetgever niet gerealiseerd kunnen worden.
2.2 Achtergrond van het recht als systeem
De definitie van juridische begrippen is om drie redenen problematisch. Allereest zijn
juridische begrippen vaak vage begrippen en kan er bij de toepassing ervan niet eenduidig
aan de hand van criteria wordt vastgelegd.
Ten tweede bezitten de begrippen open texture. Het recht is altijd afhankelijk van de juist
niet altijd voorzienbare omstandigheid van het geval.
Ten slotte is de toepassing van rechtsbegrippen veelal afhankelijk van evaluatieve criteria
waarover men van mening kan verschillen. Denk hierbij aan te goede trouw of redelijkheid
en billijkheid. Over deze begrippen is er een meningsverschil mogelijk. Juridische begrippen
worden dan ook wel wezenlijk betwistbare begrippen genoemd.
2.3 Basisindelingen in het recht: belang en relativering
Het systeem van het recht kan men op verschillende manieren analyseren en weergeven. Een
van die manieren is door de systematiek van de rechtsgebieden in kaart te brengen. Hierdoor
onderzoek je alle gemeenschappelijke kenmerken van rechtsregels. Hierna kunnen er
, specifieke deelsystemen worden onderscheiden. Denk hierbij aan het staatrecht dat onder
het publiekrecht valt.
Het is belangrijk om het verschil te weten tussen objectief recht en subjectief recht. Recht in
objectieve zin bestaat uit de verzameling rechtsnormen. Dit is nauw verwant aan het positief
geldende recht, de rechtsnormen die hier en nu gelden.
Subjectieve rechten zijn de rechten die rechtssubjecten ontlenen aan de regels van het
objectieve recht. Denk hierbij aan het recht van meningsuiting of het recht op eigendom.
Hier tegenover staan de verplichtingen van andere rechtssubjecten: de plicht om jou
eigendom te respecteren en de plicht om jou mening niet te censureren.
De belangrijkste onderscheiding van het objectieve recht is die tussen het privaatrecht en het
publiekrecht. Het privaatrecht richt zich op het recht wat tussen burgers onderling geldt en
het publiekrecht richt zich op het recht wat tussen de burgers en de overheid geldt.
Het onderscheid tussen het privaatrecht en het publiekrecht is gebaseerd op een viertal
criteria die elk een bepaald aspect van het onderscheid belichten:
1. De aard van de betrokken partijen= als het gaat over burgers ondering, dan valt het
onder het privaatrecht. Gaat het over burgers en de overheid, dan valt het onder het
publiekrecht.
2. De aard van het te beschermen belang= het publiekrecht is gebaseerd op de
bescherming van algemene belangen. Het privaatrecht behartigt de privébelangen in
plaats van het algemene belang.
3. Het initiatief tot handhaving van het recht= publiekrechtelijke regels woden in het
algemeen niet op initiatief van de burgers zelf gehandhaafd, privaatrechtelijke regels
wel.
4. De middelen tot rechtshandhaving= alleen de overheid mag optreden met
strafvervolging of bestuursdwang. De privaatrechtelijke middelen zijn minder
ingrijpend. Denk hierbij aan de mogelijkheid om naar de rechter te stappen.
Indelingen in het privaatrecht
Je kan het privaatrecht onderverdelen in het materieel privaatrecht, bestaande uit
burgerlijkrecht en handelsrecht en het formeel privaatrecht, ookwel burgerlijk procesrecht.
Het burgerlijk recht heeft betrekking op burgers, en het handelsrecht op kooplieden.
Ook bestaat er het vermogensrechtelijk en niet-vermogensrechtelijk privaatrecht. Het
vermogensrechtelijke privaatrecht heeft betrekking op tot alle met geld opwaardeerbare
rechten en plichten die een rechtssubject heeft. Het vermogensrecht heeft de volgende
karakteristieken:
1. Subjectieve vermogensrechten zijn in beginsel overdraagbaar. Je kan bijvoorbeeld een
betaling aan een derde overdoen. De juridische term hiervoor is cessie.
Hoofdstuk 1 Contextualisme en rechtsbegrip: een eerst verkenning
1.1 Wat is recht?
Het begrip recht heeft geen duidelijke betekenis. Als het gaat om het positieve recht, dan
gaat het over het recht wat er geldig is binnen een land op een bepaald moment. Dit recht
komt op verschillende manieren tot uiting. Dit is namelijk afhankelijk van het soort juridische
probleem wat er speelt, ook wel de casus genoemd.
1.2 Taal van het recht
Wanneer je naar het recht kijkt als een systeem van regels is dit een systematische
benadering. Hierbij is er dogmatiek aanwezig. Dit is de bestudering van het recht als een op
zichzelf staand samenhangend geheel. Wil je een bredere kijk op het recht dan gaat het om
het contextualisme. Het recht wordt hier bekeken vanuit verschillende invalshoeken.
1.3 Betekenis en context in de rechtspraak
In de rechtspraak heeft de rechter de taak om de betekenis van het geldende recht vast te
stellen in het licht van het geval waarover hij moet oordelen. Dit wordt ook wel rechtsvinding
genoemd. Deze rechtsvinding is vrijwel altijd afhankelijk van de omstandigheden van het
geval. Er is hier sprake van een casuïstische rechtsvinding.
1. HBU- Saladin
Saladin krijgt ongevraagd beleggingsadvies van zijn bank en gaat akkoord met de aankoop
van aandelen. Hierbij sluit de bank eventuele aansprakelijkheid op de bank uit en Saladin
spreekt deze bank aan. De bank beroept zich op de uitsluitingsclausule. De hoge raad
oordeelt op de vraag of er een geslaagd beroep op een exoneratieclausule niet in zijn
algemeenheid kan worden beantwoordt. Het hangt af van tal van omstandigheden.
2. Haviltex
Ermes en Langewerf verkopen een machine aan Haviltex voor het snijden van steekschuim
van bloemen. In de overeenkomst staat dat Haviltex de machine terug mag geven en recht
heeft op terugbetaling van de koopsom. Dit doet Haviltex dan ook. De verkoper gaat hier niet
mee akkoord, want het retourneren is in strijd met de te goede trouw van de overeenkomst.
De Hoge Raad oordeelt dat er bij een overeenkomt niet alleen gekeken moet worden naar de
letterlijke tekst maar ook naar de bedoeling die beide partijen hadden op het moment dat de
overeenkomst werd aangegaan.
Rechtsvinding kan op twee manieren worden uitgelegd. Dit kan op een casuïstische manier
of op een regelgeleide manier. Bij casuïstische rechtsvinding gaat het om redelijkheid en
billijkheid en kan het recht op verschillende manieren worden toegepast. Bij regelgeleide
,rechtsvinding zijn er strikte regels en kan hier niet van worden afgeweken. Denk aan het een
regel voor een snelheidsbeperking op de snelweg. Het recht wordt hier steeds op dezelfde
manier toegepast.
1.4 Casuïstische en regelgeleide rechtsvinding
Ten aanzien van rechtseenheid dient er onderscheid gemaakt te worden tussen de eenheid
van de gronden waarop wordt geoordeeld en de eenheid van resultaten van de beoordeling.
Met eenheid van gronden wordt bedoeld dat de maatstaven voor beoordeling in beginsel
gelijk moeten zijn. In de rechtsvinding dient de eenheid van gronden te worden gerealiseerd.
Het gelijkheidsbeginsel is bij rechtseenheid belangrijk. Het gelijkheidsbeginsel eist dat gelijke
gevallen gelijk dienen te worden behandeld.
Toch is het niet zo simpel als dat het lijkt. H.L.A. Hart verklaart dit. Een juridische regel is vaak
te vaag uitgedrukt om er precies uit op te kunnen maken wat verboden is of wat niet. Hier is
het belangrijk dat de regel binnen een context geplaatst wordt waarbinnen het woord
gebruikt wordt. Denk hierbij aan een bordje in het park waar staat dat er geen voertuigen
het park binnen mogen. Maar wat wordt er onder voertuigen gezien?
Het contextualisme vraagt in zijn algemeenheid aandacht voor de verschillende contexten
die in het recht een rol spelen. De stelling van de contextualisme houdt niet in de het recht
het heel goed zou kunnen stellen zonder regels en beginselen. Integendeel, dergelijke criteria
zijn noodzakelijk wil het recht niet vervallen in willekeur. Het gaat dan ook niet om een keuze
voor rechtsverscheidenheid boven rechtseenheid, billijkheid in concreto boven
rechtsgelijkheid, of intuïtie boven rechtseenheid, maar om een evenwicht in deze
spanningsvelden.
1.5 De stelling van het contextualisme
Contextualisme in het recht betekent dat de betekenis en toepassing van het recht worden
begrepen in relatie tot de specifieke omstandigheden van een zaak, de maatschappelijke
context en de culturele achtergrond. Rechters moeten dus niet alleen naar de letter van de
wet kijken, maar ook rekening houden met de bredere context waarin het recht wordt
toegepast, wat leidt tot een flexibele en dynamische interpretatie van het recht.
Het is de bedoeling dat de rechter zijn oordeel vormt aan de hand van vaststaande regels en
de consequent toepast, totdat er zich een uitzonderlijk geval voordoet. H.L.A. Hart heeft hier
de ‘open texture’ voor getypeerd. Er bestaat hier ruimte binnen de wetgeving om als rechter
een interpretatie of aanpassingen te geven aan het gegeven recht.
Je kan het recht in verschillende contexten bekijken: op een maatschappelijke context, in
historische context, in een talige context en in een kritische context.
Hoofdstuk 2 Het rechtsbegrip en de indeling van het juridische landschap
,2.1 Het rechtsbegrip: het driehoekmodel van recht
Een juridisch probleem is een probleem waarvoor de oplossing in het rechtssysteem wordt
gezocht. Het is echter niet altijd gemakkelijk om een probleem als juridisch te kwalificeren.
Dat komt door de verbondenheid van het recht met zijn omgeving.
Het driehoekmodel
Er bestaat een driehoek model van recht. Dit model onderscheidt drie demensies of
momenten in het recht die ieder op hun manier ook weer een context in en van het recht
zijn:
a. Het normatieve (juridische) moment= dit is het geheel aan regels, beslissingen en
beginselen van het recht. Dit wordt door juristen positief recht genoemd, omdat het
op een bepaalde tijd en plaats geldt. Het verschaft normen voor menselijk gedrag.
b. Het ideële (filosofische) moment= dit is het geheel van ideeën, opvattingen en
waarden dat als leidraad en toetssteen fungeert voor het positieve recht. Mensen
laten zich namelijk niet alleen leiden door rechtsnormen maar ook door
overtuigingen. Het gaat hier om ofwel de rechtsnorm naleven en zijn overtuiging
onrecht aandoen, ofwel die overtuiging volgen en de rechtsnorm overtreden.
c. Het actuele (sociologische) moment= zowel het geheel van maatschappelijke
gebruiken en praktijken dat tot het positieve recht heeft geleid, als de
maatschappelijke gebruiken en praktijken die uit het recht voortvloeien. Deze twee
zijn in wisselwerking met elkaar, maar het kan ook met elkaar botsen. De VS jurist
Roscoe Pound zegt dat de effectiviteit van de wetgeving soms een probleem is,
wanneer de doelstellingen van de wetgever niet gerealiseerd kunnen worden.
2.2 Achtergrond van het recht als systeem
De definitie van juridische begrippen is om drie redenen problematisch. Allereest zijn
juridische begrippen vaak vage begrippen en kan er bij de toepassing ervan niet eenduidig
aan de hand van criteria wordt vastgelegd.
Ten tweede bezitten de begrippen open texture. Het recht is altijd afhankelijk van de juist
niet altijd voorzienbare omstandigheid van het geval.
Ten slotte is de toepassing van rechtsbegrippen veelal afhankelijk van evaluatieve criteria
waarover men van mening kan verschillen. Denk hierbij aan te goede trouw of redelijkheid
en billijkheid. Over deze begrippen is er een meningsverschil mogelijk. Juridische begrippen
worden dan ook wel wezenlijk betwistbare begrippen genoemd.
2.3 Basisindelingen in het recht: belang en relativering
Het systeem van het recht kan men op verschillende manieren analyseren en weergeven. Een
van die manieren is door de systematiek van de rechtsgebieden in kaart te brengen. Hierdoor
onderzoek je alle gemeenschappelijke kenmerken van rechtsregels. Hierna kunnen er
, specifieke deelsystemen worden onderscheiden. Denk hierbij aan het staatrecht dat onder
het publiekrecht valt.
Het is belangrijk om het verschil te weten tussen objectief recht en subjectief recht. Recht in
objectieve zin bestaat uit de verzameling rechtsnormen. Dit is nauw verwant aan het positief
geldende recht, de rechtsnormen die hier en nu gelden.
Subjectieve rechten zijn de rechten die rechtssubjecten ontlenen aan de regels van het
objectieve recht. Denk hierbij aan het recht van meningsuiting of het recht op eigendom.
Hier tegenover staan de verplichtingen van andere rechtssubjecten: de plicht om jou
eigendom te respecteren en de plicht om jou mening niet te censureren.
De belangrijkste onderscheiding van het objectieve recht is die tussen het privaatrecht en het
publiekrecht. Het privaatrecht richt zich op het recht wat tussen burgers onderling geldt en
het publiekrecht richt zich op het recht wat tussen de burgers en de overheid geldt.
Het onderscheid tussen het privaatrecht en het publiekrecht is gebaseerd op een viertal
criteria die elk een bepaald aspect van het onderscheid belichten:
1. De aard van de betrokken partijen= als het gaat over burgers ondering, dan valt het
onder het privaatrecht. Gaat het over burgers en de overheid, dan valt het onder het
publiekrecht.
2. De aard van het te beschermen belang= het publiekrecht is gebaseerd op de
bescherming van algemene belangen. Het privaatrecht behartigt de privébelangen in
plaats van het algemene belang.
3. Het initiatief tot handhaving van het recht= publiekrechtelijke regels woden in het
algemeen niet op initiatief van de burgers zelf gehandhaafd, privaatrechtelijke regels
wel.
4. De middelen tot rechtshandhaving= alleen de overheid mag optreden met
strafvervolging of bestuursdwang. De privaatrechtelijke middelen zijn minder
ingrijpend. Denk hierbij aan de mogelijkheid om naar de rechter te stappen.
Indelingen in het privaatrecht
Je kan het privaatrecht onderverdelen in het materieel privaatrecht, bestaande uit
burgerlijkrecht en handelsrecht en het formeel privaatrecht, ookwel burgerlijk procesrecht.
Het burgerlijk recht heeft betrekking op burgers, en het handelsrecht op kooplieden.
Ook bestaat er het vermogensrechtelijk en niet-vermogensrechtelijk privaatrecht. Het
vermogensrechtelijke privaatrecht heeft betrekking op tot alle met geld opwaardeerbare
rechten en plichten die een rechtssubject heeft. Het vermogensrecht heeft de volgende
karakteristieken:
1. Subjectieve vermogensrechten zijn in beginsel overdraagbaar. Je kan bijvoorbeeld een
betaling aan een derde overdoen. De juridische term hiervoor is cessie.
