Aantekeningen Ontwikkelingspsychologie
Hoorcollege 1a Inleiding in de ontwikkelingspsychologie, theorieën en onderzoeksmethoden
Wat houdt ontwikkelingspsychologie in?
* Ontwikkelingspsychologie: het identificeren en beschrijven van veranderingen in verschillende
ontwikkelingsdomeinen en de processen achter deze veranderingen
* Het gaat dan om de ontwikkeling van de gehele levensloop (vanaf de conceptie tot ouderen)
* Ontwikkelingspsychologie wordt daarom ook wel eens omschreven als levenslooppsychologie
* Ontwikkelingspsychologie is een multidisciplinaire wetenschap
- Dat betekent dat er kennis wordt gebruikt uit allerlei andere wetenschapsgebieden
Waarom is ontwikkelingspsychologie belangrijk voor een (orthopedagoog)/onderwijswetenschapper?
* Toepassing kennis van ontwikkeling in opvoeding, onderwijs en bepalen beleid
* Vroegsignalering van vertraagde/afwijkende ontwikkeling
- We moeten hiervoor wel weten wat ‘normale’ ontwikkeling is daarom is ontwikkelingspsychologie
belangrijk
* Begrijpen ontstaan en beloop van vertraagde/afwijkende ontwikkeling
Ontwikkeling is verandering
* Ontwikkeling is verandering
- Bijvoorbeeld verandering in kennis, gedrag, fysieke verschijning vanaf babytijd tot nu
* Niet elke verandering is ontwikkeling (ontwikkeling is verandering maar andersom niet altijd zo)
- Er is alleen sprake van ontwikkeling, als een verandering relatief blijvend of onomkeerbaar is en als er
sprake is van een opeenvolgende reeks van veranderingen
- Dus als een kind een keer ander gedrag vertoond, is het niet direct een ontwikkeling
* Een kenmerk van veel theorieën is dat ze ontwikkeling zien als vooruitgang, dus als iets positiefs
- Je kunt meer, je bent sterker geworden, je bent langer geworden
* Maar ontwikkeling kan ook achteruitgang zijn
- Dit kan binnen één domein, maar ook binnen meerdere domeinen
- Door de tijd heen kunnen we ook vaardigheden verliezen, dat is ook een verandering
~ Bij het ouder worden wordt ons geheugen minder, verlies van geheugencapaciteit is een
verandering die relatief blijvend is en is dus een ontwikkeling maar in negatieve richting
* Zelfs binnen één ontwikkelingsdomein kunnen we tegelijk vooruitgang en achteruitgang zien
- Die verandering is dus multi-directioneel
Ontwikkeling is een proces
* Er moet sprake zijn van een reeks opeenvolgende veranderingen
* Ontwikkeling voltrekt zich als een continue (doorlopend) proces in de tijd
- Ontwikkeling gebeurt niet van het een op andere moment, het is een proces in de tijd
* Ontwikkeling is levenslang, het houdt dus niet op na de kindertijd
- Ook als volwassene ontwikkelen we ons nog steeds (positief en negatief)
Ontwikkeling is multi-gedetermineerd
* Hoe iemand zich ontwikkeld is afhankelijk van verschillende factoren
* Factoren in het individu zelf (biologische factoren, genen)
,* Maar ook door factoren in de directe omgeving (gezin, school)
* Maar ook breder, de sociaal-economische context en culturele context
* Er is dus een heel samenspel aan factoren die ontwikkeling beïnvloed
* Ontwikkeling is dus per definitie multi-gedetermineerd
* Ons biologisch materiaal is wel waar de ontwikkeling begint, maar niet op een wetmatige wijze
- Het biologisch materiaal stuurt de ontwikkeling aan, maar altijd in interactie met verschillende
factoren uit de omgeving
* Wil je ontwikkeling kunnen begrijpen, moet je altijd kennis hebben van factoren in het individu en
kennis van factoren in de omgeving
Ontwikkeling is multidimensioneel
* Ontwikkeling speelt zich af op verschillende domeinen
- Het fysiek, motorische, cognitieve, taal, sociale en het emotionele terrein
* Er zijn dus heel veel domeinen waar ontwikkeling plaatsvindt
* Ontwikkelingsdomeinen grijpen bijna altijd op elkaar in
- Veranderingen op het ene terrein hebben vaak direct of indirect gevolgen voor andere domeinen
Determinanten van de levensloop
* We kunnen ook verschillende temporele (tijdsbepalende) gebeurtenissen onderscheiden
* Door deze temporele gebeurtenissen veranderen de condities voor een individu, waardoor nieuwe
invloeden op de ontwikkeling ontstaan
- De interactie tussen factoren in het kind en in de omgeving veranderen door de tijd heen -> door de
temporele gebeurtenissen
* We maken hierbij een onderscheid tussen normatieve gebeurtenissen en niet normatieve
gebeurtenissen
* Normatieve invloeden onderscheiden we dan weer in normatief leeftijdsgebonden invloeden en
normatief historische invloeden
* Normatief wil zeggen dat het gebeurtenissen zijn die van invloed zijn op een groot deel van de
mensen, en dus relatief voorspelbaar zijn
- Normatief leeftijdsgebonden:
~ Biologische en sociale omgevingsinvloeden sterk gebonden aan leeftijd en daardoor voorspelbaar
~ Deze gebeurtenissen zijn leeftijdsgebonden, dus momenten die elk mens rond een bepaalde leeftijd
meemaakt
~ Bijvoorbeeld: pubertijd, naar school gaan
- Normatief historische invloeden:
~ Biologische en sociale omgevingsinvloeden gebonden aan een specifiek historisch moment
-> ervaren door mensen geboren rond hetzelfde tijdstip (cohort of generatie)
~ Deze gebeurtenissen zijn gebonden aan historische invloeden, die beïnvloeden een specifieke groep
mensen die op een bepaald moment geboren zijn (bijvoorbeeld in de tweede wereldoorlog, corona)
* Niet normatieve invloeden zijn invloeden die voor enkele mensen gelden en dus persoonsgebonden
zijn
- Dit zijn gebeurtenissen door de tijd heen die maar een beperkt aantal mensen beïnvloeden
- Onregelmatige gebeurtenissen, beperkt aantal mensen, niet voorspelbaar
- Bijvoorbeeld: winnen landelijke wetenschapswedstrijd, verlies ouders bij auto-ongeluk
,Gevolg van unieke samenspel van invloeden
* We kunnen constateren dat DE ontwikkeling niet bestaat
- We kunnen niet zeggen van zo gaat de ontwikkeling
* Elk kind ontwikkeld zich op zijn eigen manier
* Ontwikkeling van kind totaal onvoorspelbaar? Nee!
1. Normatieve ontwikkelingsstappen (mijlpalen)
2. Stabiliteit in ontwikkelingspaden (IQ-scores, persoonlijkheid)
* We kunnen wel wat zeggen over de ontwikkeling in grote lijnen
- Dit kan door middel van die normatieve ontwikkelingsstappen en stabiliteit in ontwikkelingspaden
Conclusie
* Dus ontwikkeling is per definitie een uniek proces
* Ieder kind heeft zijn eigen ontwikkeling
* Ontwikkeling is wel in zekere mate voorspelbaar
- We kunnen wel zeggen dat als dit gebeurt, dan is de kans groot dat dit wel en dit niet gebeurt
- Dus in termen van kansen
Binnen de ontwikkelingspsychologie zien we een aantal basisthema’s die in verschillende theorieën en
theoretische perspectieven terugkomen
Basisthema’s m.b.t ontwikkeling (1)
* Wat zet de ontwikkeling in gang? Zijn dat vooral biologische factoren of zijn dat vooral factoren in de
omgeving
* Ontwikkeling wordt in gang gezet door biologische factoren -> de nature kant van ontwikkeling
* Ontwikkeling wordt vooral in gang gezet door omgevingsfactoren -> de nurture kant van ontwikkeling
* Dit wordt ook wel het nature-nurture debat of nature-nurture controverse genoemd
* Elke ontwikkelingspsychologische theorie heeft hier bepaalde ideeën over
* Tegenwoordig zien we dat extreme standpunten niet meer voorkomen
- In het verleden had je extreme aanhangers van het nature standpunt (nativisten)
~ De nativisten waren eigenlijk ervan overtuigd dat ontwikkeling tot stand komt door alleen
biologische factoren (genetisch materiaal) en vanuit daar vindt ontwikkeling plaats en
omgevingsinvloeden hebben daar geen invloed op
- Daartegenover had je ook extreme aanhangers van het nurture standpunt (empiristen), omgeving
bepaald ontwikkeling
* Er was een psycholoog, Watson, die zei je kunt de hele ontwikkeling van een kind beïnvloeden
- Hij zei geef kinderen en ik kan van ieder kind maken wat ik daarvan wil
* Sommige theorieën leggen meer het zwaartepunt bij nature en anderen weer iets meer bij nurture
Basisthema’s m.b.t ontwikkeling (2)
* Een ander belangrijk basisthema met ontwikkeling is de vraag op welke manier kunnen we verandering
nu het best omschrijven
* Zijn veranderingen nu gradueel (het steeds meer uitbreiden van iets wat er al is en we kunnen dat
steeds beter) -> continue
* Of is ontwikkeling iets wat meer sprongsgewijs verloopt, dus in stadia/fases -> discontinue
, - Waarbij je in het ene stadium opeens heel iets anders kan dan wat je in het stadium ervoor kan
- Dus je laat eigenlijk helemaal nieuw gedrag zien wat niet persé voortbouwt op gedrag dat er al was
* Continue: geleidelijk uitbreiden van zelfde soort vaardigeden, dus kwantitatief (meer van hetzelfde)
* Discontinue: ontwikkeling in aparte stadia/fasen, waarbij elk stadium gedrag oplevert dat kwalitatief
anders is dan gedrag in eerdere stadia
* Hier hebben verschillende theorieën ideeën over
- Piaget is hier een voorbeeld van
* Piaget geloofde dat kinderen in verschillende fases hun cognitieve vaardigheden ontwikkelen en dat
een kind in één fase echt iets anders kan
* Veel theorieën denken dat het een beetje van beide is, dus continue en discontinue
- Het heeft ook te maken met hoeveel je inzoomt op de ontwikkeling
Basisthema’s m.b.t ontwikkeling (3)
* Dit gaat over de periode van ontwikkeling
* In sommige psychologische theorieën, meer specifiek de theorieën die uitgaan van stadia, kom je de
begrippen kritieke en gevoelige periode tegen
* Het begrip kritieke periode is afkomstig van observaties van dieren
- Hier betekent het dat dieren in bepaalde rijpingsfases van hun neurologische ontwikkeling bepaalde
ervaringen moeten opdoen omdat ze anders de standaardontwikkeling van hun soort niet doormaken
* Sommige ontwikkelingspsychologen hadden bezwaar tegen dit begrip, want als je op een bepaald
moment (dus als het juiste moment voorbij is) dus niet een bepaalde ervaring hebt gehad, dat er dan
onherroepelijk schade was in de ontwikkeling, dus dat je dan nooit meer iets kon inhalen
- Zei zeiden dat de menselijke ontwikkeling over het algemeen veel flexibeler is dan die van dieren, dus
zij gingen liever het woord gevoelige periode gebruiken
- Het kritieke klinkt zo van oh je hebt een moment gemist (een bepaalde ervaring) en daarna heb je dus
altijd niet meer de standaardontwikkeling -> dat is bij mensen niet zo
- Het is meer gevoelig want als mens zijn we wel neuropsychologisch gezien op een bepaald moment
het meest gevoelig voor bepaalde ervaringen, dus het is wel het beste voor je ontwikkeling als je in
bepaalde periodes bepaalde ervaringen opdoet, maar als dat door omstandigheden niet goed lukt of
het komt wat later, kun je dat op een later moment vaak wel grotendeels inhalen
* Kritieke periode: een specifieke tijd in de ontwikkeling waarin een bepaalde gebeurtenis de grootste
gevolgen heeft
- Er is sprake van kritieke perioden wanneer de aanwezigheid van bepaalde soorten omgevingsstimuli
noodzakelijk is voor een normale ontwikkeling, of wanneer blootstelling aan bepaalde stimuli
abnormale ontwikkeling tot gevolg heeft
* Gevoelige periode: een afgebakende periode, meestal vroeg in het leven van een organisme, waarin
dat organisme extra gevoelig is voor omgevingsinvloeden die betrekking hebben op een bepaald facet
van de ontwikkeling
Hoorcollege 1a Inleiding in de ontwikkelingspsychologie, theorieën en onderzoeksmethoden
Wat houdt ontwikkelingspsychologie in?
* Ontwikkelingspsychologie: het identificeren en beschrijven van veranderingen in verschillende
ontwikkelingsdomeinen en de processen achter deze veranderingen
* Het gaat dan om de ontwikkeling van de gehele levensloop (vanaf de conceptie tot ouderen)
* Ontwikkelingspsychologie wordt daarom ook wel eens omschreven als levenslooppsychologie
* Ontwikkelingspsychologie is een multidisciplinaire wetenschap
- Dat betekent dat er kennis wordt gebruikt uit allerlei andere wetenschapsgebieden
Waarom is ontwikkelingspsychologie belangrijk voor een (orthopedagoog)/onderwijswetenschapper?
* Toepassing kennis van ontwikkeling in opvoeding, onderwijs en bepalen beleid
* Vroegsignalering van vertraagde/afwijkende ontwikkeling
- We moeten hiervoor wel weten wat ‘normale’ ontwikkeling is daarom is ontwikkelingspsychologie
belangrijk
* Begrijpen ontstaan en beloop van vertraagde/afwijkende ontwikkeling
Ontwikkeling is verandering
* Ontwikkeling is verandering
- Bijvoorbeeld verandering in kennis, gedrag, fysieke verschijning vanaf babytijd tot nu
* Niet elke verandering is ontwikkeling (ontwikkeling is verandering maar andersom niet altijd zo)
- Er is alleen sprake van ontwikkeling, als een verandering relatief blijvend of onomkeerbaar is en als er
sprake is van een opeenvolgende reeks van veranderingen
- Dus als een kind een keer ander gedrag vertoond, is het niet direct een ontwikkeling
* Een kenmerk van veel theorieën is dat ze ontwikkeling zien als vooruitgang, dus als iets positiefs
- Je kunt meer, je bent sterker geworden, je bent langer geworden
* Maar ontwikkeling kan ook achteruitgang zijn
- Dit kan binnen één domein, maar ook binnen meerdere domeinen
- Door de tijd heen kunnen we ook vaardigheden verliezen, dat is ook een verandering
~ Bij het ouder worden wordt ons geheugen minder, verlies van geheugencapaciteit is een
verandering die relatief blijvend is en is dus een ontwikkeling maar in negatieve richting
* Zelfs binnen één ontwikkelingsdomein kunnen we tegelijk vooruitgang en achteruitgang zien
- Die verandering is dus multi-directioneel
Ontwikkeling is een proces
* Er moet sprake zijn van een reeks opeenvolgende veranderingen
* Ontwikkeling voltrekt zich als een continue (doorlopend) proces in de tijd
- Ontwikkeling gebeurt niet van het een op andere moment, het is een proces in de tijd
* Ontwikkeling is levenslang, het houdt dus niet op na de kindertijd
- Ook als volwassene ontwikkelen we ons nog steeds (positief en negatief)
Ontwikkeling is multi-gedetermineerd
* Hoe iemand zich ontwikkeld is afhankelijk van verschillende factoren
* Factoren in het individu zelf (biologische factoren, genen)
,* Maar ook door factoren in de directe omgeving (gezin, school)
* Maar ook breder, de sociaal-economische context en culturele context
* Er is dus een heel samenspel aan factoren die ontwikkeling beïnvloed
* Ontwikkeling is dus per definitie multi-gedetermineerd
* Ons biologisch materiaal is wel waar de ontwikkeling begint, maar niet op een wetmatige wijze
- Het biologisch materiaal stuurt de ontwikkeling aan, maar altijd in interactie met verschillende
factoren uit de omgeving
* Wil je ontwikkeling kunnen begrijpen, moet je altijd kennis hebben van factoren in het individu en
kennis van factoren in de omgeving
Ontwikkeling is multidimensioneel
* Ontwikkeling speelt zich af op verschillende domeinen
- Het fysiek, motorische, cognitieve, taal, sociale en het emotionele terrein
* Er zijn dus heel veel domeinen waar ontwikkeling plaatsvindt
* Ontwikkelingsdomeinen grijpen bijna altijd op elkaar in
- Veranderingen op het ene terrein hebben vaak direct of indirect gevolgen voor andere domeinen
Determinanten van de levensloop
* We kunnen ook verschillende temporele (tijdsbepalende) gebeurtenissen onderscheiden
* Door deze temporele gebeurtenissen veranderen de condities voor een individu, waardoor nieuwe
invloeden op de ontwikkeling ontstaan
- De interactie tussen factoren in het kind en in de omgeving veranderen door de tijd heen -> door de
temporele gebeurtenissen
* We maken hierbij een onderscheid tussen normatieve gebeurtenissen en niet normatieve
gebeurtenissen
* Normatieve invloeden onderscheiden we dan weer in normatief leeftijdsgebonden invloeden en
normatief historische invloeden
* Normatief wil zeggen dat het gebeurtenissen zijn die van invloed zijn op een groot deel van de
mensen, en dus relatief voorspelbaar zijn
- Normatief leeftijdsgebonden:
~ Biologische en sociale omgevingsinvloeden sterk gebonden aan leeftijd en daardoor voorspelbaar
~ Deze gebeurtenissen zijn leeftijdsgebonden, dus momenten die elk mens rond een bepaalde leeftijd
meemaakt
~ Bijvoorbeeld: pubertijd, naar school gaan
- Normatief historische invloeden:
~ Biologische en sociale omgevingsinvloeden gebonden aan een specifiek historisch moment
-> ervaren door mensen geboren rond hetzelfde tijdstip (cohort of generatie)
~ Deze gebeurtenissen zijn gebonden aan historische invloeden, die beïnvloeden een specifieke groep
mensen die op een bepaald moment geboren zijn (bijvoorbeeld in de tweede wereldoorlog, corona)
* Niet normatieve invloeden zijn invloeden die voor enkele mensen gelden en dus persoonsgebonden
zijn
- Dit zijn gebeurtenissen door de tijd heen die maar een beperkt aantal mensen beïnvloeden
- Onregelmatige gebeurtenissen, beperkt aantal mensen, niet voorspelbaar
- Bijvoorbeeld: winnen landelijke wetenschapswedstrijd, verlies ouders bij auto-ongeluk
,Gevolg van unieke samenspel van invloeden
* We kunnen constateren dat DE ontwikkeling niet bestaat
- We kunnen niet zeggen van zo gaat de ontwikkeling
* Elk kind ontwikkeld zich op zijn eigen manier
* Ontwikkeling van kind totaal onvoorspelbaar? Nee!
1. Normatieve ontwikkelingsstappen (mijlpalen)
2. Stabiliteit in ontwikkelingspaden (IQ-scores, persoonlijkheid)
* We kunnen wel wat zeggen over de ontwikkeling in grote lijnen
- Dit kan door middel van die normatieve ontwikkelingsstappen en stabiliteit in ontwikkelingspaden
Conclusie
* Dus ontwikkeling is per definitie een uniek proces
* Ieder kind heeft zijn eigen ontwikkeling
* Ontwikkeling is wel in zekere mate voorspelbaar
- We kunnen wel zeggen dat als dit gebeurt, dan is de kans groot dat dit wel en dit niet gebeurt
- Dus in termen van kansen
Binnen de ontwikkelingspsychologie zien we een aantal basisthema’s die in verschillende theorieën en
theoretische perspectieven terugkomen
Basisthema’s m.b.t ontwikkeling (1)
* Wat zet de ontwikkeling in gang? Zijn dat vooral biologische factoren of zijn dat vooral factoren in de
omgeving
* Ontwikkeling wordt in gang gezet door biologische factoren -> de nature kant van ontwikkeling
* Ontwikkeling wordt vooral in gang gezet door omgevingsfactoren -> de nurture kant van ontwikkeling
* Dit wordt ook wel het nature-nurture debat of nature-nurture controverse genoemd
* Elke ontwikkelingspsychologische theorie heeft hier bepaalde ideeën over
* Tegenwoordig zien we dat extreme standpunten niet meer voorkomen
- In het verleden had je extreme aanhangers van het nature standpunt (nativisten)
~ De nativisten waren eigenlijk ervan overtuigd dat ontwikkeling tot stand komt door alleen
biologische factoren (genetisch materiaal) en vanuit daar vindt ontwikkeling plaats en
omgevingsinvloeden hebben daar geen invloed op
- Daartegenover had je ook extreme aanhangers van het nurture standpunt (empiristen), omgeving
bepaald ontwikkeling
* Er was een psycholoog, Watson, die zei je kunt de hele ontwikkeling van een kind beïnvloeden
- Hij zei geef kinderen en ik kan van ieder kind maken wat ik daarvan wil
* Sommige theorieën leggen meer het zwaartepunt bij nature en anderen weer iets meer bij nurture
Basisthema’s m.b.t ontwikkeling (2)
* Een ander belangrijk basisthema met ontwikkeling is de vraag op welke manier kunnen we verandering
nu het best omschrijven
* Zijn veranderingen nu gradueel (het steeds meer uitbreiden van iets wat er al is en we kunnen dat
steeds beter) -> continue
* Of is ontwikkeling iets wat meer sprongsgewijs verloopt, dus in stadia/fases -> discontinue
, - Waarbij je in het ene stadium opeens heel iets anders kan dan wat je in het stadium ervoor kan
- Dus je laat eigenlijk helemaal nieuw gedrag zien wat niet persé voortbouwt op gedrag dat er al was
* Continue: geleidelijk uitbreiden van zelfde soort vaardigeden, dus kwantitatief (meer van hetzelfde)
* Discontinue: ontwikkeling in aparte stadia/fasen, waarbij elk stadium gedrag oplevert dat kwalitatief
anders is dan gedrag in eerdere stadia
* Hier hebben verschillende theorieën ideeën over
- Piaget is hier een voorbeeld van
* Piaget geloofde dat kinderen in verschillende fases hun cognitieve vaardigheden ontwikkelen en dat
een kind in één fase echt iets anders kan
* Veel theorieën denken dat het een beetje van beide is, dus continue en discontinue
- Het heeft ook te maken met hoeveel je inzoomt op de ontwikkeling
Basisthema’s m.b.t ontwikkeling (3)
* Dit gaat over de periode van ontwikkeling
* In sommige psychologische theorieën, meer specifiek de theorieën die uitgaan van stadia, kom je de
begrippen kritieke en gevoelige periode tegen
* Het begrip kritieke periode is afkomstig van observaties van dieren
- Hier betekent het dat dieren in bepaalde rijpingsfases van hun neurologische ontwikkeling bepaalde
ervaringen moeten opdoen omdat ze anders de standaardontwikkeling van hun soort niet doormaken
* Sommige ontwikkelingspsychologen hadden bezwaar tegen dit begrip, want als je op een bepaald
moment (dus als het juiste moment voorbij is) dus niet een bepaalde ervaring hebt gehad, dat er dan
onherroepelijk schade was in de ontwikkeling, dus dat je dan nooit meer iets kon inhalen
- Zei zeiden dat de menselijke ontwikkeling over het algemeen veel flexibeler is dan die van dieren, dus
zij gingen liever het woord gevoelige periode gebruiken
- Het kritieke klinkt zo van oh je hebt een moment gemist (een bepaalde ervaring) en daarna heb je dus
altijd niet meer de standaardontwikkeling -> dat is bij mensen niet zo
- Het is meer gevoelig want als mens zijn we wel neuropsychologisch gezien op een bepaald moment
het meest gevoelig voor bepaalde ervaringen, dus het is wel het beste voor je ontwikkeling als je in
bepaalde periodes bepaalde ervaringen opdoet, maar als dat door omstandigheden niet goed lukt of
het komt wat later, kun je dat op een later moment vaak wel grotendeels inhalen
* Kritieke periode: een specifieke tijd in de ontwikkeling waarin een bepaalde gebeurtenis de grootste
gevolgen heeft
- Er is sprake van kritieke perioden wanneer de aanwezigheid van bepaalde soorten omgevingsstimuli
noodzakelijk is voor een normale ontwikkeling, of wanneer blootstelling aan bepaalde stimuli
abnormale ontwikkeling tot gevolg heeft
* Gevoelige periode: een afgebakende periode, meestal vroeg in het leven van een organisme, waarin
dat organisme extra gevoelig is voor omgevingsinvloeden die betrekking hebben op een bepaald facet
van de ontwikkeling
