ALGEMENE PSYCHOLOGIE
Inhoud
1. Geest, gedrag en psychologische wetenschap ................................................................ 5
1.1. Wat is psychologie en wat is het niet? ............................................................................ 5
1.1.1. Pseudopyschologie en intuïtieve mensenkennis ..................................................... 8
1.2. Wat zijn de 6 belangrijkste perspectieven van de psychologie? ................................... 11
1.2.1. Ontstaan psychologie (chronologisch) ................................................................... 11
1.2.2. Perspectieven psychologie ..................................................................................... 15
1.3. Psychologische kwesties ................................................................................................ 23
1.3.1. Vier stappen van de wetenschappelijke methode ................................................. 23
4. Leren en omgeving ...................................................................................................... 26
Soorten van leren ............................................................................................................. 27
4.1. Hoe verklaart klassieke conditionering leren? .............................................................. 28
4.1.1. Kernprincipes van klassieke conditionering ........................................................... 28
4.1.2. Toepassingen van klassieke conditionering ............................................................ 31
4.2. Hoe leren we nieuw gedrag door operante conditionering? ........................................ 32
4.2.1. Principes van operante conditionering: bekrachtiging .......................................... 33
4.2.2. Probleem van straf ................................................................................................. 35
4.2.3. Vergelijking tussen operante en klassieke conditionering ..................................... 37
4.3. Hoe verklaart de cognitieve psychologie leren? ........................................................... 37
4.3.1. Inzichtelijk leren (Köhler)........................................................................................ 38
4.3.2. Cognitieve plattegronden (Tolman) ........................................................................ 38
4.3.3. Sociaal leren (Bandura) .......................................................................................... 39
4.3.4. De rol van de hersenen bij het leren ...................................................................... 40
4.3.5. Sociaal-constructivisme en het “nieuwe leren” ..................................................... 40
3. Sensatie en perceptie .................................................................................................. 41
3.1. Hoe verandert stimulatie in sensatie?........................................................................... 41
3.1.1. Transductie ............................................................................................................. 42
3.1.2. Sensorische adaptatie ............................................................................................ 42
3.1.3. Drempels (grenzen van sensatie) ........................................................................... 43
1
, 3.1.4 Signaaldetectietheorie ............................................................................................ 44
3.2. Waarin lijken de zintuigen op elkaar? Waarin verschillen ze? ...................................... 45
3.2.1. Zicht ........................................................................................................................ 46
3.2.2. Gehoor .................................................................................................................... 49
3.2.3. Overige zintuigelijke vermogens ............................................................................ 51
3.3. Wat is de relatie tussen perceptie en sensatie? ............................................................ 54
3.3.1. Systeem van de perceptuele verwerking ............................................................... 54
3.3.2. Perceptuele ambiguïteit en vervorming................................................................. 58
3.3.3. Theoretische verklaringen voor perceptie ............................................................. 60
5. Geheugen ................................................................................................................... 64
5.1. Wat is het geheugen? .................................................................................................... 64
5.1.1. Metaforen voor het geheugen ............................................................................... 64
5.1.2. De drie essentiële functies van het geheugen ....................................................... 64
5.2. Hoe vormen we herinneringen? ................................................................................... 65
5.2.1. Het eerste stadium: het sensorisch geheugen ....................................................... 66
5.2.2. Het tweede stadium: het werkgeheugen ............................................................... 67
5.2.3. Het derde stadium: het langetermijngeheugen ..................................................... 70
5.3. Hoe halen we herinneringen terug? ............................................................................. 75
5.3.1. Impliciete en expliciete herinneringen ................................................................... 75
5.3.2. herinneringscues .................................................................................................... 76
5.3.3. Andere factoren die van invloed zijn op terughalen .............................................. 76
5.4. Waarom laat ons geheugen om soms in de steek? (‘de zeven zonden’ van ons
geheugen) ............................................................................................................................. 77
5.4.1. Vluchtigheid ............................................................................................................ 78
5.4.2. Verstrooidheid ........................................................................................................ 78
5.4.3. Blokkades................................................................................................................ 79
5.4.4. Foutieve attributies ................................................................................................ 79
5.4.5. Suggestibiliteit ........................................................................................................ 79
5.4.6. Bias ......................................................................................................................... 80
5.4.7. Persistentie ............................................................................................................. 80
5.4.8. Je geheugen verbeteren met mnemoniek ............................................................. 81
Hoofdstuk 6: Denken en intelligentie ............................................................................... 82
2
, 6.1. Wat zijn de bouwstenen van denken? .......................................................................... 82
6.1.1. Concepten .............................................................................................................. 83
6.1.2. Voorstellingsvermogen en cognitieve plattegronden ............................................ 84
6.1.3. Schema’s en scripts ................................................................................................ 84
6.1.4. Intuïtie .................................................................................................................... 85
6.2. Over welke vaardigheden beschikken goede denkers? ................................................ 85
6.2.1. Het oplossen van problemen ................................................................................. 86
6.2.2. Oordelen en beslissen ............................................................................................ 87
6.2.3. Hoe word je een creatief genie? ............................................................................ 89
6.3. Hoe kunnen we intelligentie meten? ............................................................................ 89
6.3.1. Binet en Simon ontwerpen een intelligentietest voor kinderen ............................ 89
6.3.2. Amerikaanse psychologen nemen het idee over ................................................... 90
6.3.3. Problemen met de berekening van het IQ ............................................................. 90
6.3.4. IQ vaststellen aan de hand van een grafiek ........................................................... 91
6.3.5. De moderne IQ-test: de Wechsler-reeks ................................................................ 92
6.4. Wat zijn de bouwstenen van intelligentie? ................................................................... 92
6.4.1. Psychometrische theorieën over intelligentie........................................................ 92
6.4.2. Cognitieve theorieën over intelligentie .................................................................. 93
6.4.3. Culturele definities van intelligentie ...................................................................... 95
6.5. Hoe verklaren psychologen IQ-verschillen tussen groepen? ........................................ 95
6.5.1. Bewijzen voor de stelling dat intelligentie wordt beïnvloed door erfelijke factoren
.......................................................................................................................................... 96
6.5.2. Bewijzen voor de stelling dat intelligentie wordt beïnvloed door de omgeving .... 96
6.5.3. Erfelijkheidsratio en verschillen tussen groepen ................................................... 97
9. Motivatie en emotie.................................................................................................... 97
9.1. Wat motiveert ons? ....................................................................................................... 98
9.1.1. Prestatiemotivatie .................................................................................................. 98
9.1.2. Effecten van beloning op motivatie ...................................................................... 100
9.2. Hoe worden onze motivatieprioriteiten gesteld ......................................................... 101
9.2.1. Instincttheorie ...................................................................................................... 101
9.2.2. Drijfveertheorie .................................................................................................... 102
9.2.3. Freuds psychodynamische theorie ....................................................................... 102
3
, 9.2.4. Maslows behoeftehiërarchie ................................................................................ 103
9.2.5. Nieuwe behoeftehiërarchie .................................................................................. 103
9.2.6. Zelfdeterminatietheorie ....................................................................................... 105
9.3. Waar staan honger en seksuele motivatie in de hiërarchie? ...................................... 106
9.3.1. Honger .................................................................................................................. 106
9.3.2. Seksuele motivatie ............................................................................................... 107
9.4. Hoe motiveren emoties ons? ...................................................................................... 107
9.4.1. Onderdelen van emoties ...................................................................................... 107
9.4.2. Wat doen emoties voor ons? ............................................................................... 108
9.4.3. Emoties tellen ....................................................................................................... 108
9.4.4. Universele expressies van emotie ........................................................................ 108
9.5. Waar komen onze emoties vandaan? ......................................................................... 109
9.5.1. De neurowetenschap van emotie ........................................................................ 109
9.5.2. Theorieën van emotie .......................................................................................... 109
8. Vormen van bewustzijn ..............................................................................................110
8.1. Bewustzijn in relatie tot andere geestelijke processen ............................................... 111
8.1.1. Modellen van de bewuste en de onbewuste geest ............................................. 112
8.1.2. Wat doet het bewustzijn voor ons? ..................................................................... 113
8.2. Hoe ziet de cyclus van het normale bewustzijn eruit? ................................................ 114
8.2.1. Slaap: het mysterieuze derde deel van ons leven ................................................ 114
8.3. Andere vormen van het bewustzijn ............................................................................ 117
8.3.1. Hypnose ................................................................................................................ 117
8.3.2. Meditatie .............................................................................................................. 117
8.3.3. Bewustzijn en psychoactieve middelen ............................................................... 117
4
Inhoud
1. Geest, gedrag en psychologische wetenschap ................................................................ 5
1.1. Wat is psychologie en wat is het niet? ............................................................................ 5
1.1.1. Pseudopyschologie en intuïtieve mensenkennis ..................................................... 8
1.2. Wat zijn de 6 belangrijkste perspectieven van de psychologie? ................................... 11
1.2.1. Ontstaan psychologie (chronologisch) ................................................................... 11
1.2.2. Perspectieven psychologie ..................................................................................... 15
1.3. Psychologische kwesties ................................................................................................ 23
1.3.1. Vier stappen van de wetenschappelijke methode ................................................. 23
4. Leren en omgeving ...................................................................................................... 26
Soorten van leren ............................................................................................................. 27
4.1. Hoe verklaart klassieke conditionering leren? .............................................................. 28
4.1.1. Kernprincipes van klassieke conditionering ........................................................... 28
4.1.2. Toepassingen van klassieke conditionering ............................................................ 31
4.2. Hoe leren we nieuw gedrag door operante conditionering? ........................................ 32
4.2.1. Principes van operante conditionering: bekrachtiging .......................................... 33
4.2.2. Probleem van straf ................................................................................................. 35
4.2.3. Vergelijking tussen operante en klassieke conditionering ..................................... 37
4.3. Hoe verklaart de cognitieve psychologie leren? ........................................................... 37
4.3.1. Inzichtelijk leren (Köhler)........................................................................................ 38
4.3.2. Cognitieve plattegronden (Tolman) ........................................................................ 38
4.3.3. Sociaal leren (Bandura) .......................................................................................... 39
4.3.4. De rol van de hersenen bij het leren ...................................................................... 40
4.3.5. Sociaal-constructivisme en het “nieuwe leren” ..................................................... 40
3. Sensatie en perceptie .................................................................................................. 41
3.1. Hoe verandert stimulatie in sensatie?........................................................................... 41
3.1.1. Transductie ............................................................................................................. 42
3.1.2. Sensorische adaptatie ............................................................................................ 42
3.1.3. Drempels (grenzen van sensatie) ........................................................................... 43
1
, 3.1.4 Signaaldetectietheorie ............................................................................................ 44
3.2. Waarin lijken de zintuigen op elkaar? Waarin verschillen ze? ...................................... 45
3.2.1. Zicht ........................................................................................................................ 46
3.2.2. Gehoor .................................................................................................................... 49
3.2.3. Overige zintuigelijke vermogens ............................................................................ 51
3.3. Wat is de relatie tussen perceptie en sensatie? ............................................................ 54
3.3.1. Systeem van de perceptuele verwerking ............................................................... 54
3.3.2. Perceptuele ambiguïteit en vervorming................................................................. 58
3.3.3. Theoretische verklaringen voor perceptie ............................................................. 60
5. Geheugen ................................................................................................................... 64
5.1. Wat is het geheugen? .................................................................................................... 64
5.1.1. Metaforen voor het geheugen ............................................................................... 64
5.1.2. De drie essentiële functies van het geheugen ....................................................... 64
5.2. Hoe vormen we herinneringen? ................................................................................... 65
5.2.1. Het eerste stadium: het sensorisch geheugen ....................................................... 66
5.2.2. Het tweede stadium: het werkgeheugen ............................................................... 67
5.2.3. Het derde stadium: het langetermijngeheugen ..................................................... 70
5.3. Hoe halen we herinneringen terug? ............................................................................. 75
5.3.1. Impliciete en expliciete herinneringen ................................................................... 75
5.3.2. herinneringscues .................................................................................................... 76
5.3.3. Andere factoren die van invloed zijn op terughalen .............................................. 76
5.4. Waarom laat ons geheugen om soms in de steek? (‘de zeven zonden’ van ons
geheugen) ............................................................................................................................. 77
5.4.1. Vluchtigheid ............................................................................................................ 78
5.4.2. Verstrooidheid ........................................................................................................ 78
5.4.3. Blokkades................................................................................................................ 79
5.4.4. Foutieve attributies ................................................................................................ 79
5.4.5. Suggestibiliteit ........................................................................................................ 79
5.4.6. Bias ......................................................................................................................... 80
5.4.7. Persistentie ............................................................................................................. 80
5.4.8. Je geheugen verbeteren met mnemoniek ............................................................. 81
Hoofdstuk 6: Denken en intelligentie ............................................................................... 82
2
, 6.1. Wat zijn de bouwstenen van denken? .......................................................................... 82
6.1.1. Concepten .............................................................................................................. 83
6.1.2. Voorstellingsvermogen en cognitieve plattegronden ............................................ 84
6.1.3. Schema’s en scripts ................................................................................................ 84
6.1.4. Intuïtie .................................................................................................................... 85
6.2. Over welke vaardigheden beschikken goede denkers? ................................................ 85
6.2.1. Het oplossen van problemen ................................................................................. 86
6.2.2. Oordelen en beslissen ............................................................................................ 87
6.2.3. Hoe word je een creatief genie? ............................................................................ 89
6.3. Hoe kunnen we intelligentie meten? ............................................................................ 89
6.3.1. Binet en Simon ontwerpen een intelligentietest voor kinderen ............................ 89
6.3.2. Amerikaanse psychologen nemen het idee over ................................................... 90
6.3.3. Problemen met de berekening van het IQ ............................................................. 90
6.3.4. IQ vaststellen aan de hand van een grafiek ........................................................... 91
6.3.5. De moderne IQ-test: de Wechsler-reeks ................................................................ 92
6.4. Wat zijn de bouwstenen van intelligentie? ................................................................... 92
6.4.1. Psychometrische theorieën over intelligentie........................................................ 92
6.4.2. Cognitieve theorieën over intelligentie .................................................................. 93
6.4.3. Culturele definities van intelligentie ...................................................................... 95
6.5. Hoe verklaren psychologen IQ-verschillen tussen groepen? ........................................ 95
6.5.1. Bewijzen voor de stelling dat intelligentie wordt beïnvloed door erfelijke factoren
.......................................................................................................................................... 96
6.5.2. Bewijzen voor de stelling dat intelligentie wordt beïnvloed door de omgeving .... 96
6.5.3. Erfelijkheidsratio en verschillen tussen groepen ................................................... 97
9. Motivatie en emotie.................................................................................................... 97
9.1. Wat motiveert ons? ....................................................................................................... 98
9.1.1. Prestatiemotivatie .................................................................................................. 98
9.1.2. Effecten van beloning op motivatie ...................................................................... 100
9.2. Hoe worden onze motivatieprioriteiten gesteld ......................................................... 101
9.2.1. Instincttheorie ...................................................................................................... 101
9.2.2. Drijfveertheorie .................................................................................................... 102
9.2.3. Freuds psychodynamische theorie ....................................................................... 102
3
, 9.2.4. Maslows behoeftehiërarchie ................................................................................ 103
9.2.5. Nieuwe behoeftehiërarchie .................................................................................. 103
9.2.6. Zelfdeterminatietheorie ....................................................................................... 105
9.3. Waar staan honger en seksuele motivatie in de hiërarchie? ...................................... 106
9.3.1. Honger .................................................................................................................. 106
9.3.2. Seksuele motivatie ............................................................................................... 107
9.4. Hoe motiveren emoties ons? ...................................................................................... 107
9.4.1. Onderdelen van emoties ...................................................................................... 107
9.4.2. Wat doen emoties voor ons? ............................................................................... 108
9.4.3. Emoties tellen ....................................................................................................... 108
9.4.4. Universele expressies van emotie ........................................................................ 108
9.5. Waar komen onze emoties vandaan? ......................................................................... 109
9.5.1. De neurowetenschap van emotie ........................................................................ 109
9.5.2. Theorieën van emotie .......................................................................................... 109
8. Vormen van bewustzijn ..............................................................................................110
8.1. Bewustzijn in relatie tot andere geestelijke processen ............................................... 111
8.1.1. Modellen van de bewuste en de onbewuste geest ............................................. 112
8.1.2. Wat doet het bewustzijn voor ons? ..................................................................... 113
8.2. Hoe ziet de cyclus van het normale bewustzijn eruit? ................................................ 114
8.2.1. Slaap: het mysterieuze derde deel van ons leven ................................................ 114
8.3. Andere vormen van het bewustzijn ............................................................................ 117
8.3.1. Hypnose ................................................................................................................ 117
8.3.2. Meditatie .............................................................................................................. 117
8.3.3. Bewustzijn en psychoactieve middelen ............................................................... 117
4
