Anouk Vanhenden 2025-2026
Samenvatting Omgevingsrecht
Inhoud
1 Inleiding ....................................................................................................................... 7
1.1 Begrippen, doelstellingen, beginselen, bronnen .......................................... 7
1.1.1 Van milieurecht naar omgevingsrecht...................................................... 7
1.2 Doelstellingen en beginselen van het omgevingsrecht .............................. 11
1.2.1 Doelstellingen van omgevingsrecht en -beleid .................................... 12
1.2.2 Omgevingsrechtelijke beginselen .......................................................... 13
1.2.3 Juridische betekenis ................................................................................. 17
1.3 Bronnen en organisatie van het omgevingsrecht ........................................ 18
1.3.1 Algemeen .................................................................................................. 18
1.3.2 Internationaal milieubeleid en -recht ..................................................... 19
1.3.3 Doorwerking van het EU-recht ................................................................ 21
1.3.4 Mensenrechten en leefomgevingsproblemen ..................................... 23
1.3.5 Omgevingsrecht op nationaal niveau .................................................... 27
1.4 Organisatie van het omgevingsbeleid in het Vlaamse Gewest .................. 30
1.4.1 Het beleidsdomein Omgeving ............................................................... 30
1.4.2 Het Ministerie van Omgeving (Departement Omgeving) ................... 30
1.4.3 Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) ................................................. 31
1.4.4 Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) ................................... 31
1.4.5 Vlaams Energie- en Klimaatagentschap (VEKA) ................................... 32
1.4.6 Agentschap Onroerend Erfgoed ............................................................ 32
1.4.7 Intern verzelfstandigde agentschappen met rechtspersoonlijkheid . 32
2 Milieueffectrapportage ............................................................................................ 35
2.1 Wat is milieueffectrapportage? ....................................................................... 35
2.1.1 Europees kader ......................................................................................... 35
2.1.2 “m.e.r.” en “MER” ....................................................................................... 36
2.2 Project MER ....................................................................................................... 38
2.2.1 Drie categorieën projecten ..................................................................... 38
2.3 Mer-procedure .................................................................................................. 40
2.3.1 Belang van de goedkeuring .................................................................... 40
1
,Anouk Vanhenden 2025-2026
2.4 Plan-MER: Toepassingsgebied ....................................................................... 41
2.4.1 STAP 1: Voldoet het aan de definitie van een plan of programma? .. 41
2.4.2 STAP 2: Valt het plan onder plan-MER-plicht of screening? ................ 42
2.4.3 Ontheffing van de plan-MER-plicht ........................................................ 44
2.5 Nieuw recht – Vereenvoudiging en modernisering MER ............................ 44
2.5.1 Afschaffing van het verzoek tot ontheffing (bijlage II verdwijnt) ......... 44
2.5.2 Vereenvoudigd screeningsproces .......................................................... 45
2.5.3 Gerichte scoping (nieuw en versterkt) ................................................... 45
2.5.4 Vlaams Expertisecentrum Milieueffectrapportage (VECM) ................. 45
2.5.5 Digitale tools (vanaf 1 december 2025)................................................. 46
3 Omgevingskwaliteit ................................................................................................. 47
3.1 Brongericht en effectgericht beleid ............................................................... 47
3.1.1 Brongericht beleid .................................................................................... 47
3.1.2 Effectgericht beleid .................................................................................. 47
3.2 Milieukwaliteitsnormen .................................................................................... 47
3.2.1 Europees kader ......................................................................................... 47
3.2.2 Begrip en soorten milieukwaliteitsnormen............................................ 48
3.2.3 Juridische betekenis ................................................................................. 48
3.2.4 Totstandkomingsprocedure .................................................................... 49
3.2.5 Doorwerking van milieukwaliteitsnormen ............................................. 50
3.2.6 Vlaamse milieukwaliteitsnormen ............................................................ 50
4 Plannen ...................................................................................................................... 54
4.1 Het Europees kader .......................................................................................... 55
4.1.1 Milieuactieprogramma’s ........................................................................... 55
4.2 Milieubeleidsplannen ...................................................................................... 56
4.2.1 Reikwijdte en inhoud ................................................................................ 56
4.2.2 Onderdelen van milieubeleidsplannen ................................................. 57
4.2.3 Juridische betekenis ................................................................................. 57
4.3 Ruimtelijke plannen in Vlaanderen!!! ............................................................. 58
4.3.1 Ruimtelijke beleidsplannen ..................................................................... 58
4.3.2 Ruimtelijke uitvoeringsplannen (RUP’s) .................................................. 60
4.4 Waterbeheerplannen ....................................................................................... 62
2
,Anouk Vanhenden 2025-2026
4.4.1 Stroomgebiedbeheerplannen ................................................................ 62
4.4.2 Wateruitvoeringsprogramma (WUP) ...................................................... 63
4.4.3 Maatregelenprogramma .......................................................................... 63
4.4.4 Juridische betekenis ................................................................................. 63
4.5 Afvalplannen ..................................................................................................... 64
4.5.1 Reikwijdte en inhoud ................................................................................ 64
4.5.2 Juridische betekenis ................................................................................. 65
4.6 Geluidsplannen................................................................................................. 65
4.6.1 Reikwijdte en inhoud ................................................................................ 65
4.6.2 Juridische betekenis ................................................................................. 66
4.7 Luchtkwaliteitsplannen .................................................................................... 66
4.7.1 Reikwijdte en inhoud ................................................................................ 66
4.7.2 Juridische betekenis ................................................................................. 66
4.8 Natuurplannen .................................................................................................. 67
4.8.1 Natuurbeleidsplan en Natuurrapport (NARA) ....................................... 67
4.8.2 Programma en managementplannen .................................................... 67
4.8.3 Juridische betekenis ................................................................................. 69
4.8.4 Natuurbeheerplannen .............................................................................. 70
5 Kader voor vergunningen!!! ................................................................................... 71
5.1 Europees kader voor vergunningen .............................................................. 71
5.1.1 Vergunningen als regulerend instrument .............................................. 71
5.1.2 Europese oorsprong van geïntegreerde vergunningen...................... 71
5.2 De omgevingsvergunning ............................................................................... 73
5.2.1 Algemeen .................................................................................................. 73
5.2.2 Hinderlijke inrichtingen (IIOA) ................................................................. 75
5.2.3 Stedenbouwkundige handelingen en verkavelingen .......................... 77
5.2.4 Soorten vergunningsprocedures ............................................................ 79
5.2.5 Vergunningverlening in eerste administratieve aanleg ....................... 82
5.2.6 Onderzoek naar ontvankelijkheid en volledigheid .............................. 86
5.3 Vergunningsbeslissing ..................................................................................... 89
5.3.1 Beslissingstermijnen ................................................................................. 89
5.3.2 Inhoud van de vergunningsbeslissing ................................................... 89
3
, Anouk Vanhenden 2025-2026
5.3.3 Beoordelingsgronden (sectorale wetgeving) ....................................... 90
5.3.4 Vergunningsvoorwaarden en lasten ....................................................... 91
5.3.5 Starten met de werken ............................................................................. 92
5.4 Vergunningsprocedure in tweede administratieve aanleg ......................... 92
5.4.1 Administratief beroep .............................................................................. 92
5.4.2 Onderzoek naar ontvankelijkheid en volledigheid .............................. 94
5.4.3 Adviesverlening ........................................................................................ 95
5.4.4 Beslissing in beroep ................................................................................. 95
5.5 De Meldingsprocedure.................................................................................... 96
5.5.1 Bevoegde overheid .................................................................................. 97
5.6 Kenmerken van de omgevingsvergunning ................................................... 98
5.6.1 Duur van de omgevingsvergunning....................................................... 98
5.6.2 Verval van de omgevingsvergunning ..................................................... 99
5.6.3 Zakelijk karakter van de omgevingsvergunning ................................. 101
5.7 Milieuvoorwaarden......................................................................................... 101
5.7.1 Wat zijn milieuvoorwaarden? ................................................................ 101
5.7.2 De soorten milieuvoorwaarden ............................................................ 103
5.7.3 Het invoeren van nieuwe milieuvoorwaarden ..................................... 104
5.7.4 Afwijken van algemene en sectorale milieuvoorwaarden ................. 105
5.8 Bijstelling van de omgevingsvergunning .................................................... 106
5.8.1 Wijzigen of aanvullen van vergunningsvoorwaarden ........................ 107
5.8.2 Bijstelling van het voorwerp en de duur van de vergunning ............ 107
6 Sectoraal milieurecht ............................................................................................. 109
6.1 Natuurbehoud ................................................................................................ 109
6.1.1 Wat betekent natuurbehoud? ............................................................... 109
6.1.2 Algemene maatregelen: zorgplicht en natuurtoets ........................... 109
6.1.3 Bescherming van vegetatie en kleine landschapselementen ........... 111
6.1.4 Natuurvergunningsplichtige vegetatiewijzigingen ............................ 112
6.1.5 Beoordelingsgronden ............................................................................ 113
6.1.6 Vlaams Ecologisch Netwerk (VEN) ....................................................... 114
6.1.7 Speciale beschermingszones (Natura 2000) ....................................... 116
6.1.8 Habitattoets ............................................................................................. 118
4
Samenvatting Omgevingsrecht
Inhoud
1 Inleiding ....................................................................................................................... 7
1.1 Begrippen, doelstellingen, beginselen, bronnen .......................................... 7
1.1.1 Van milieurecht naar omgevingsrecht...................................................... 7
1.2 Doelstellingen en beginselen van het omgevingsrecht .............................. 11
1.2.1 Doelstellingen van omgevingsrecht en -beleid .................................... 12
1.2.2 Omgevingsrechtelijke beginselen .......................................................... 13
1.2.3 Juridische betekenis ................................................................................. 17
1.3 Bronnen en organisatie van het omgevingsrecht ........................................ 18
1.3.1 Algemeen .................................................................................................. 18
1.3.2 Internationaal milieubeleid en -recht ..................................................... 19
1.3.3 Doorwerking van het EU-recht ................................................................ 21
1.3.4 Mensenrechten en leefomgevingsproblemen ..................................... 23
1.3.5 Omgevingsrecht op nationaal niveau .................................................... 27
1.4 Organisatie van het omgevingsbeleid in het Vlaamse Gewest .................. 30
1.4.1 Het beleidsdomein Omgeving ............................................................... 30
1.4.2 Het Ministerie van Omgeving (Departement Omgeving) ................... 30
1.4.3 Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) ................................................. 31
1.4.4 Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) ................................... 31
1.4.5 Vlaams Energie- en Klimaatagentschap (VEKA) ................................... 32
1.4.6 Agentschap Onroerend Erfgoed ............................................................ 32
1.4.7 Intern verzelfstandigde agentschappen met rechtspersoonlijkheid . 32
2 Milieueffectrapportage ............................................................................................ 35
2.1 Wat is milieueffectrapportage? ....................................................................... 35
2.1.1 Europees kader ......................................................................................... 35
2.1.2 “m.e.r.” en “MER” ....................................................................................... 36
2.2 Project MER ....................................................................................................... 38
2.2.1 Drie categorieën projecten ..................................................................... 38
2.3 Mer-procedure .................................................................................................. 40
2.3.1 Belang van de goedkeuring .................................................................... 40
1
,Anouk Vanhenden 2025-2026
2.4 Plan-MER: Toepassingsgebied ....................................................................... 41
2.4.1 STAP 1: Voldoet het aan de definitie van een plan of programma? .. 41
2.4.2 STAP 2: Valt het plan onder plan-MER-plicht of screening? ................ 42
2.4.3 Ontheffing van de plan-MER-plicht ........................................................ 44
2.5 Nieuw recht – Vereenvoudiging en modernisering MER ............................ 44
2.5.1 Afschaffing van het verzoek tot ontheffing (bijlage II verdwijnt) ......... 44
2.5.2 Vereenvoudigd screeningsproces .......................................................... 45
2.5.3 Gerichte scoping (nieuw en versterkt) ................................................... 45
2.5.4 Vlaams Expertisecentrum Milieueffectrapportage (VECM) ................. 45
2.5.5 Digitale tools (vanaf 1 december 2025)................................................. 46
3 Omgevingskwaliteit ................................................................................................. 47
3.1 Brongericht en effectgericht beleid ............................................................... 47
3.1.1 Brongericht beleid .................................................................................... 47
3.1.2 Effectgericht beleid .................................................................................. 47
3.2 Milieukwaliteitsnormen .................................................................................... 47
3.2.1 Europees kader ......................................................................................... 47
3.2.2 Begrip en soorten milieukwaliteitsnormen............................................ 48
3.2.3 Juridische betekenis ................................................................................. 48
3.2.4 Totstandkomingsprocedure .................................................................... 49
3.2.5 Doorwerking van milieukwaliteitsnormen ............................................. 50
3.2.6 Vlaamse milieukwaliteitsnormen ............................................................ 50
4 Plannen ...................................................................................................................... 54
4.1 Het Europees kader .......................................................................................... 55
4.1.1 Milieuactieprogramma’s ........................................................................... 55
4.2 Milieubeleidsplannen ...................................................................................... 56
4.2.1 Reikwijdte en inhoud ................................................................................ 56
4.2.2 Onderdelen van milieubeleidsplannen ................................................. 57
4.2.3 Juridische betekenis ................................................................................. 57
4.3 Ruimtelijke plannen in Vlaanderen!!! ............................................................. 58
4.3.1 Ruimtelijke beleidsplannen ..................................................................... 58
4.3.2 Ruimtelijke uitvoeringsplannen (RUP’s) .................................................. 60
4.4 Waterbeheerplannen ....................................................................................... 62
2
,Anouk Vanhenden 2025-2026
4.4.1 Stroomgebiedbeheerplannen ................................................................ 62
4.4.2 Wateruitvoeringsprogramma (WUP) ...................................................... 63
4.4.3 Maatregelenprogramma .......................................................................... 63
4.4.4 Juridische betekenis ................................................................................. 63
4.5 Afvalplannen ..................................................................................................... 64
4.5.1 Reikwijdte en inhoud ................................................................................ 64
4.5.2 Juridische betekenis ................................................................................. 65
4.6 Geluidsplannen................................................................................................. 65
4.6.1 Reikwijdte en inhoud ................................................................................ 65
4.6.2 Juridische betekenis ................................................................................. 66
4.7 Luchtkwaliteitsplannen .................................................................................... 66
4.7.1 Reikwijdte en inhoud ................................................................................ 66
4.7.2 Juridische betekenis ................................................................................. 66
4.8 Natuurplannen .................................................................................................. 67
4.8.1 Natuurbeleidsplan en Natuurrapport (NARA) ....................................... 67
4.8.2 Programma en managementplannen .................................................... 67
4.8.3 Juridische betekenis ................................................................................. 69
4.8.4 Natuurbeheerplannen .............................................................................. 70
5 Kader voor vergunningen!!! ................................................................................... 71
5.1 Europees kader voor vergunningen .............................................................. 71
5.1.1 Vergunningen als regulerend instrument .............................................. 71
5.1.2 Europese oorsprong van geïntegreerde vergunningen...................... 71
5.2 De omgevingsvergunning ............................................................................... 73
5.2.1 Algemeen .................................................................................................. 73
5.2.2 Hinderlijke inrichtingen (IIOA) ................................................................. 75
5.2.3 Stedenbouwkundige handelingen en verkavelingen .......................... 77
5.2.4 Soorten vergunningsprocedures ............................................................ 79
5.2.5 Vergunningverlening in eerste administratieve aanleg ....................... 82
5.2.6 Onderzoek naar ontvankelijkheid en volledigheid .............................. 86
5.3 Vergunningsbeslissing ..................................................................................... 89
5.3.1 Beslissingstermijnen ................................................................................. 89
5.3.2 Inhoud van de vergunningsbeslissing ................................................... 89
3
, Anouk Vanhenden 2025-2026
5.3.3 Beoordelingsgronden (sectorale wetgeving) ....................................... 90
5.3.4 Vergunningsvoorwaarden en lasten ....................................................... 91
5.3.5 Starten met de werken ............................................................................. 92
5.4 Vergunningsprocedure in tweede administratieve aanleg ......................... 92
5.4.1 Administratief beroep .............................................................................. 92
5.4.2 Onderzoek naar ontvankelijkheid en volledigheid .............................. 94
5.4.3 Adviesverlening ........................................................................................ 95
5.4.4 Beslissing in beroep ................................................................................. 95
5.5 De Meldingsprocedure.................................................................................... 96
5.5.1 Bevoegde overheid .................................................................................. 97
5.6 Kenmerken van de omgevingsvergunning ................................................... 98
5.6.1 Duur van de omgevingsvergunning....................................................... 98
5.6.2 Verval van de omgevingsvergunning ..................................................... 99
5.6.3 Zakelijk karakter van de omgevingsvergunning ................................. 101
5.7 Milieuvoorwaarden......................................................................................... 101
5.7.1 Wat zijn milieuvoorwaarden? ................................................................ 101
5.7.2 De soorten milieuvoorwaarden ............................................................ 103
5.7.3 Het invoeren van nieuwe milieuvoorwaarden ..................................... 104
5.7.4 Afwijken van algemene en sectorale milieuvoorwaarden ................. 105
5.8 Bijstelling van de omgevingsvergunning .................................................... 106
5.8.1 Wijzigen of aanvullen van vergunningsvoorwaarden ........................ 107
5.8.2 Bijstelling van het voorwerp en de duur van de vergunning ............ 107
6 Sectoraal milieurecht ............................................................................................. 109
6.1 Natuurbehoud ................................................................................................ 109
6.1.1 Wat betekent natuurbehoud? ............................................................... 109
6.1.2 Algemene maatregelen: zorgplicht en natuurtoets ........................... 109
6.1.3 Bescherming van vegetatie en kleine landschapselementen ........... 111
6.1.4 Natuurvergunningsplichtige vegetatiewijzigingen ............................ 112
6.1.5 Beoordelingsgronden ............................................................................ 113
6.1.6 Vlaams Ecologisch Netwerk (VEN) ....................................................... 114
6.1.7 Speciale beschermingszones (Natura 2000) ....................................... 116
6.1.8 Habitattoets ............................................................................................. 118
4
