Samenvatting Filosofische grondslagen geesteswetenschappen | KU Leuven | 2025/26

Ku Leuven



L-filosofische
grondslagen
van de
geesteswetens
chappen
Adriaens Pieter




Academiejaar 2025-2026

,H1: INLEIDING

1. WAT IS FILOSOFIE

 Positieve definitie: filosofie is...

 Negatieve definitie: filosofie verschilt van...

 Een dubbele doelstelling

 Een attitude

- Filosofie is kritisch denken
- Voorbeeld: Hebben wij een lichaam?
- Maar: geen unieke attitude
 Een methodologie
- Intuïtie
- Conceptuele analyse
- Gedachte-experiment
- Maar: geen unieke methode
 Een domein
- Onbeantwoorde vragen
- Voorbeeld: bestaat god? Wat is ziekte?
- Maar: geen uniek domein

 4 deeldomeinen
- Metafysica: Dit domein onderzoekt de aard van de werkelijkheid en wat er
bestaat. Vragen zijn bijvoorbeeld: Wat is realiteit? Bestaat er zoiets als een
ziel? Wat is tijd en ruimte?
- Logica: Logica bestudeert de regels van geldig redeneren. Het gaat over
hoe je correcte argumenten opbouwt en fouten in redeneringen herkent.
- Epistemologie: Dit domein gaat over kennis: wat kennis is, hoe we kennis
verkrijgen en hoe zeker we kunnen zijn van wat we weten. Bijvoorbeeld:
Hoe weten we dat iets waar is?
- Moraalfilosofie: Moraalfilosofie onderzoekt wat goed en slecht is en hoe
mensen moeten handelen. Het stelt vragen als: Wat is juist handelen? Wat
maakt een handeling moreel goed?
-
 Slotsom
- Filosofie als therapeutische activiteit: onzekerheid verdragen
- Filosofie als lopend doel (‘moving target’)
- Filosofie als familie: prototypes & randgevallen




H2: DESCARTES

1. INLEIDING
 René Descartes
- Overgang van scholastiek naar moderne filosofie

1
Samenvatting Filosofie KUL

, o Scholastiek: filosofische beweging die probeerde christelijk geloof
en aristocratische (cf Aristoteles) filosofie te verzoenen
o Vooral verzoening van Plato met christelijk gedachtengoed
 Ontdekking v Aristoteles: naturalisme (werkelijkheid/natuur
verklaren vanuit de natuur zelf), homoseksualiteit
o Plato & Aristoteles = metafysisch realisme (bestaan van een
werkelijkheid los van het denken & ons denken die andere
werkelijkheid doorgronden)
- Hoe weten we dat wat we weten waar is?
o Hoe weten we hoe onze kennis betrouwbaar is?
- Inspiratiebron: de wetenschappelijke revolutie (v natuurwetenschappen)
o Toetsen door middel v experimenten: natuur manipuleren
o Filosofisch fundament: middel om de vroege successen vd vroege
natuurwetenschappen te verklaren
 Ontstaan van het rationalisme ( verstand is de bron van kennis)
& empirisme (experimenten en observatie staan garant voor
succes)
- Vader van de moderne subjectfilosofie & grondlegger vd analytische
meetkunde


2. WETENSCHAPPELIJKE REVOLUTIE
 Achtergrond
- Omschakeling van Middeleeuwen naar Moderne Tijd
- Opkomst van wiskunde & natuurwetenschappen
- Gevecht met eeuwenoude (Christelijke) vooroordelen
- Veel toevallige factoren bij het ontstaan van wetenschappelijke kennis
 Epistemological turn
- Moment waarop de kennisproblematiek in de filosofie centraal kwam te
staan
- Taak v epistemologie= antwoorden zoeken voor sceptici
 Copernicus
- Heliocentrisme versus geocentrisme
- Een oneindig groot universum
- ‘Een kosmologische krenking’: krenkingen volgens Freud
- Ook nog oude kennis: medische astrologie (stand van hemellichamen
gebruiken bij ziektes)
 Kepler
- Ellips versus cirkel
- Eerste wet van Kepler: hemellichamen maken een ellipsvormige beweging
- Ondermaanse versus bovenmaanse



 Galilei
- Het heilige getal 7
- Mechanisering van het wereldbeeld: wereld als machine beschouwd die
onderdelen heeft die op een mechanische manier met elkaar samen
hangen, maar zonder intelligentie
- Doeloorzaak versus mechanische oorzaak

3. DESCARTES’ KENNISLEER
 Achtergrond
- Onvrede met onenigheid in de filosofie/scholastiek:
- Zoektocht naar archimedisch vertrekpunt: zoekt naar een “vaste” grond
om zijn kennis op te gaan bouwen (cf architect die vaste bodem zoekt)
- Twee luiken / twee methoden
 Afbraakwerken: elke overtuiging in vraag stellen

2
Samenvatting Filosofie KUL

, - 1e : Natuurlijke twijfel
o Voorwerp: zintuigen (kunnen ons bedriegen)  zintuigen niet gaan
gebruiken juist omdat ze ons bedriegen
o Voorbeeld: visuele illusies
- 2e: hyperbolische twijfel
o Voorwerp: ervaringen (kunnen ons bedriegen)  reden om te
twijfelen aan kennis gebaseerd op ervaringen
o Voorbeeld: dromen, hallucinaties
- 3e : metafysische twijfel
o Voorwerp: wiskunde & andere intuïties (ook geen zekerheid)
o Voorbeeld: malin génie (kwaadaardig genie): wat als er iemand is
die ons probeert te overtuigen dat onze kennis voorkomt uit
werkelijkheid

 Constructiewetten: kennis opbouwen vanop zekerheden
- 1e zekerheid: cogito ergo sum (basis van zekerheid)
o Denken = ervaren
o ‘Er zijn gedachten’
- 2e zekerheid: idee van volmaaktheid (=gedachten in ons hoofd ae
volmaaktheid)
o Principe van oorzakelijkheid: oorzaak moet minstens even groot zijn
als het effect
o God (= volmaakt) is goed… & zal ons niet bedriegen
- 3e zekerheid: idee van uitgebreidheid
o Gods goedheid is een garantie
o Een nieuwe wereld...

4. KRITISCHE BEDENKINGEN
 Descartes was nt radicaal genoeg
- Descartes versus David Hume (1711-1776)
- Een lichaamloos, ik-loos denkend ding? Descartes kan niet aantonen dat
een ik de gedachten samenhoudt
- ‘Er zijn gedachten’
 Descartes was niet kritisch genoeg
- Deus ex machina: Descartes maakt een goocheltruc bij zijn bewijzen
- A priori versus a posteriori (vanuit ervaringen  stappen naar
volmaaktheid) godsbewijs
- Het failliet van de godsbewijzen


5. WAAROM DESCARTES?
 Hervorming versus revolutie

 Waarschijnlijkheid versus zekerheid

 Kan je aan je voorgangers ontsnappen?

H3: FRIEDERICH NIETZSCHE

1. INLEIDING: FILOSOFEREN MET DE HAMER
 Een beeldenrijke filosofie

- Gebruik v metaforen
- Expressief taalgebruik (agressie/dynamiet) /romantiek

 Sloophamer of doktershamer


3
Samenvatting Filosofie KUL