Hoofdstuk 1 (Kennismaking met duurzame ontwikkeling)
1.1 Mens en natuur
In Nederland zijn veel overstromingen geweest door de zee en rivieren. Hierdoor staat Nederland
bekend om zijn dijken. Na de watersnoodramp (1953) werd het Deltaplan uitgevoerd; dijken werden
verhoogd en stormvloedkringen werden in de rivierdelta’s gelegd. In 1993 en 1995 overstroomden
de rivieren opnieuw.
Oorzaken van rivieroverstromingen
1) de rivieren zijn gekanaliseerd: oorspronkelijke meanders (bochten) zijn rechtgetrokken. Dit is
gunstig voor scheepvaart en aanleg van dijken, maar het rivierwater stroomt sneller en de rivieren
bezitten minder volume. De overloopgebieden waren door de dijken niet bereikbaar en in de
uiterwaarden waren huizen en boerderijen gebouwd.
2) langs de rivieren zijn bossen gekapt en op die plaats zijn er steden gebouwd. De bodem hield
regenwater langer vast, door de steden gaat al het regenwater direct de rivier in.
3) het broeikaseffect.
1 en 2 zijn getroffen vanwege behoefte aan veiligheid, economische belangen en ruimte om te
wonen en werken. Hiervoor is het land zo aangepast, dat het zich tegen ons is gaan keren. Er kan
aangepast worden, mits er een afwisseling is tussen de verschillende belangen (veiligheid, gebruikte
oppervlakte, economische voordelen en de kracht van natuur en milieu. Als een actie neveneffecten
met zich meebrengt die de gunstige gevolgen van de actie verminderen of in het tegendeel omslaan,
noem je dat rebound-effect (terugkaatsingseffect).
Ruimte voor de rivier
Na de vele overstromingen werd er gerealiseerd dat het probleem niet aangepakt on worden door
de dijken nog verder te versterken, maar door ons aan te passen aan de krachten van de natuur: het
programma ‘Ruimte voor de rivier’. De ‘ecologische hoofdstructuur’ van Nederland is een
samenhangend netwerk van bestaande en nog te ontwikkelen natuurgebieden gericht op het herstel
van de biodiversiteit en de veerkracht van de natuur. De rivieren krijgen steeds meer ruimte.
Omslag in het denken
Ruimte voor de rivier is een duurzaam waterbeheer. Het is geschikt om lang te blijven bestaan.
Beheersing is een goede omschrijving van het oude waterbeleid. Adaptie (aanpassing aan de natuur)
is een goede term voor het nieuwe waterbeleid. Eén woord voor een hele manier van denken
(adaptie en beheersing) noem je een paradigma. De omslag in denken van beheersing naar adaptie
noem je een paradigmaverschuiving. ‘Ruimte voor de rivier’ was nodig, want het oude systeem
bevatte een weeffout (niet goed ontworpen voor de ontwikkelingen van de 21e eeuw). Het creëren
van ruimte voor de rivier is nog in volle gang; we zitten middenin een transitie. De nieuwe aanpak is
een vorm van duurzame ontwikkeling, omdat er een balans is tussen belangen van de mens, de
economie en de natuur. Duurzame ontwikkeling kan meestal het beste internationaal worden
aangepakt.
1.2 Rijk en arm
Genetische wijzigingen wordt ook wel genetische modificatie genoemd. Biotechnologie is duur.
Bedrijven die alsmaar bezig zijn nieuwe gewassen te ontwikkelen doen dit niet uit liefdadigheid,
maar zij verwachten geld. De vraag is of boeren uit de derde wereld dit kunnen betalen.
Biotechnologie is niet zonder risico. Ongewenste verspreiding van genen kan bijv. op andere
gewassen terecht komen. Dit kan tot gevolg hebben dat de stofwisseling van mens wordt aangetast.
Organisaties als Greenpeace zijn tegen genetische modificatie, omdat zij stellen dat de oorzaak van
het probleem zo verdoezelt wordt.
,1.3 Problemen en successen
Alle problemen zijn terug te voeren tot een paar achterliggende oorzaken, bijvoorbeeld het teveel
aan bepaalde dingen (veel voedsel vaatziekten) of een tekort aan bepaalde dingen (geld, voedsel
etc.). Op de ene plaats een teveel, op een andere plaats tekort; ongelijke verdeling. Oplossingen voor
problemen hebben vaak nadelige gevolgen voor andere problemen. Er zijn ook successen geweest,
zoals gezondheid, milieu, economie en armoede. We hebben nu geen duurzame samenleving
(samenleving die lang kan blijven bestaan). Omdat de problemen nooit opgelost zullen worden,
wordt er liever gesproken van duurzame ontwikkeling.
1.4 Twee dimensies: hier en daar, nu en later
Er zitten twee kanten aan duurzame ontwikkeling: een behoorlijk leven voor een steeds groter deel
van de mensen en dat deze behoorlijke samenleving nog lang in stand blijft. Het gaat om de twee
dimensies van duurzame ontwikkeling: verspreiding van welvaart van ‘hier naar daar’ en het in stand
houden tussen ‘nu en later’. Een behoorlijk leven heeft te maken met bijv. gezondheid, bescherming,
goed onderwijs, democratie, voedsel en schoon drinkwater. Een steeds groter deel van de mensen
heeft te maken met bijv. het halveren van het aantal mensen met max. 2 dollar per dag binnen 25
jaar. Nog lang in stand houden kun je niet zo zeer specificeren. Het gaat erom hoe lang de aarde nog
bestaat, hiervoor kunnen oorzaken van onduurzaamheid een rol spelen.
1.5 Definitie van ‘duurzame ontwikkeling’
Er is een definitie die door de meeste mensen kloppend wordt gevonden; de definitie van de
Brundtland-commissie. De definitie luidt: ‘… voorziet in de behoefte van de huidige generatie, zonder
het vermogen van toekomstige generaties aan te tasten om in hun eigen behoeften te voorzien.’ Het
gaat over de behoeften van nu en later. Een van de oplossingen voor ruimtegebrek is
multifunctioneel ruimtegebruik, bijv. meerdere lagen boven elkaar (parkeergarage).
1.6 De Triple P
De drie voornaamste aandachtsgebieden bij duurzame ontwikkeling zijn People (mensen), Planet
(milieu) en Profit/Prosperity (economie). Deze drie woorden noem je ‘drievoudige P’, ‘Triple P’ of
‘triple bottom line’.
1.7 Top-down en bottom-up
Soms betaal je een extra bedragje bovenop de aankoopprijs, dit is de verwijderingsbijdrage. Die
verwijderingsbijdrage is bedoeld om latere verwijdering van het product te kunnen bekostigen. Met
witgoed worden huishoudelijke producten bedoeld, met bruingoed wordt de apparatuur voor in de
woonkamer aangegeven en met grijsgoed bedoelen we apparatuur voor communicatie- en
informatietechnologie (pc). Recycling is het terugwinnen van materialen uit oude producten om te
gebruiken als grondstof voor een nieuw product. Hergebruiken is het terugwinnen van complete
onderdelen van oude producten om die opnieuw te gebruiken. Bij top-down wordt een besluit
genomen op hoog niveau die gevolgen hebben voor veel mensen. Bij bottom-up gaat het van mens
tot mens, er zijn geen regeringen of multinationals nodig. Deze twee soorten benaderingen vullen
elkaar aan.
Hoofdstuk 2 (Weeffouten: mens en natuur)
Alle onduurzaamheden hebben met elkaar te maken (weeffouten in het systeem).
2.1 Eenrichtingsverkeer: geen kringlopen
Vroeger at het vee de planten van eigen bodem, dat groeide van het mest van datzelfde vee
(kringloop). Nu komt veel veevoer uit het buitenland, er is sprake van eenrichtingsverkeer: de
kringloop is niet gesloten.
, Eenrichtingsverkeer: een weeffout in het systeem
Een niet gesloten kringloop (eenrichtingsverkeer): resource/natuurlijke hulpbron (tekort) gebruik
lozing (teveel). Bij iedere niet-gesloten kringloop is het altijd de vraag welk probleem erger is: het
tekort aan de recourse-kant of het teveel aan de dump-kant.
Weeffouten en transities
Sommige weeffouten zijn alleen op te lossen door transities (drastische veranderingen).
2.2 Positieve terugkoppeling: zonder rem omhoog of omlaag
Elk levend mechanisme wil groeien, hierin is te zien dat de natuur in de mens zit en dat natuur en
mens geen tegenstellingen zijn. Een krach is een massale daling van de aandelenkoersen. Als de
aandelenkoers daalt, verkopen de aandeelhouders hun aandelen massaal, de prijzen dalen, het
vertrouwen daalt verder enz. Het is een omlaaggaande vicieuze cirkel.
Positieve en negatieve terugkoppeling
Negatieve terugkoppeling is als er een tegengestelde actie wordt ondernomen (fiets wijkt naar links
af, fietser stuurt naar rechts). Negatieve terugkoppeling leidt tot stabiele systemen. Bij positieve
terugkoppeling is evenwicht van belang. Positieve terugkoppeling leidt tot instabiele systemen.
Negatieve terugkoppeling is vaak gunstig en positieve terugkoppeling vaak ongunstig. Positieve
terugkoppeling kan echter ook een stijgende vicieuze cirkel vormen (vertrouwen, hogere koersen).
Een positieve terugkoppeling zal tot instabiliteiten leiden die de economie van tijd tot tijd ernstig
blijft schaden.
Bevolkingsgroei
Doordat de landbouw ontstond, konden er meer mensen gevoed worden, er kwamen meer mensen,
de landbouw moest verbeterd worden etc. Dit is een vorm van positieve terugkoppeling. Verbetering
van de landbouw kwam onder andere door mechanisering, industrialisatie en automatisering.
2.3 Roofbouw: een reusachtige voetafdruk
De ecologische voetafdruk berekend de schade aan de natuur en het milieu. Het is de hoeveelheid
landoppervlakte die een mens nodig heeft om in het levensonderhoud te voorzien. Hoe meer
welvaart, hoe meer grond je nodig hebt. Er zijn twee dingen die de berekening van de ecologische
voetafdruk ingewikkelder maken: vruchtbaarheid van de grond en het aantal stukken grond dat
werkelijk gebruikt kan worden (Sahara, Himalaya). De nuttige grond wordt met een grote factor
vermenigvuldigd in de berekening, de onbruikbare grond wordt met een kleine factor
vermenigvuldigd. Dit geeft een denkbeeldige aantal hectares weer, dit noem je wereldhectares. De
beschikbare oppervlakte noem je biocapaciteit. Als de grond eerlijk verdeeld zou zijn per persoon,
heet het fair share (getal p.p.).
Roofbouw
We leven op te grote voet, we gebruiken meer grond dan we ons kunnen veroorloven. Dit zorgt
ervoor dat de biodiversiteit geschaad wordt. Dit noem je roofbouw. Stoffen die vanzelf opnieuw
aangroeien, zoals hout, noem je hernieuwbare stoffen of aanwasstoffen.
2.4 Schoon water: alles voor de mens, en dan nog niet genoeg
Ook al is er nog zoveel water, er zijn mensen die een tekort hebben. Dit komt doordat water soms
niet bruikbaar is of er bijv. niet genoeg regenwater valt in een gebied. De dingen die we doen werken
voorlopig juist averechts. Door bijv. dammen vindt er meer verdamping plaats. Een gebrek aan water
kan leiden tot onenigheid tussen buurlanden, het ene land tapt meer water af dan het andere land of
het ene land bevuild het water dat in een ander land gezuiverd moet worden voor drinkwater.
1.1 Mens en natuur
In Nederland zijn veel overstromingen geweest door de zee en rivieren. Hierdoor staat Nederland
bekend om zijn dijken. Na de watersnoodramp (1953) werd het Deltaplan uitgevoerd; dijken werden
verhoogd en stormvloedkringen werden in de rivierdelta’s gelegd. In 1993 en 1995 overstroomden
de rivieren opnieuw.
Oorzaken van rivieroverstromingen
1) de rivieren zijn gekanaliseerd: oorspronkelijke meanders (bochten) zijn rechtgetrokken. Dit is
gunstig voor scheepvaart en aanleg van dijken, maar het rivierwater stroomt sneller en de rivieren
bezitten minder volume. De overloopgebieden waren door de dijken niet bereikbaar en in de
uiterwaarden waren huizen en boerderijen gebouwd.
2) langs de rivieren zijn bossen gekapt en op die plaats zijn er steden gebouwd. De bodem hield
regenwater langer vast, door de steden gaat al het regenwater direct de rivier in.
3) het broeikaseffect.
1 en 2 zijn getroffen vanwege behoefte aan veiligheid, economische belangen en ruimte om te
wonen en werken. Hiervoor is het land zo aangepast, dat het zich tegen ons is gaan keren. Er kan
aangepast worden, mits er een afwisseling is tussen de verschillende belangen (veiligheid, gebruikte
oppervlakte, economische voordelen en de kracht van natuur en milieu. Als een actie neveneffecten
met zich meebrengt die de gunstige gevolgen van de actie verminderen of in het tegendeel omslaan,
noem je dat rebound-effect (terugkaatsingseffect).
Ruimte voor de rivier
Na de vele overstromingen werd er gerealiseerd dat het probleem niet aangepakt on worden door
de dijken nog verder te versterken, maar door ons aan te passen aan de krachten van de natuur: het
programma ‘Ruimte voor de rivier’. De ‘ecologische hoofdstructuur’ van Nederland is een
samenhangend netwerk van bestaande en nog te ontwikkelen natuurgebieden gericht op het herstel
van de biodiversiteit en de veerkracht van de natuur. De rivieren krijgen steeds meer ruimte.
Omslag in het denken
Ruimte voor de rivier is een duurzaam waterbeheer. Het is geschikt om lang te blijven bestaan.
Beheersing is een goede omschrijving van het oude waterbeleid. Adaptie (aanpassing aan de natuur)
is een goede term voor het nieuwe waterbeleid. Eén woord voor een hele manier van denken
(adaptie en beheersing) noem je een paradigma. De omslag in denken van beheersing naar adaptie
noem je een paradigmaverschuiving. ‘Ruimte voor de rivier’ was nodig, want het oude systeem
bevatte een weeffout (niet goed ontworpen voor de ontwikkelingen van de 21e eeuw). Het creëren
van ruimte voor de rivier is nog in volle gang; we zitten middenin een transitie. De nieuwe aanpak is
een vorm van duurzame ontwikkeling, omdat er een balans is tussen belangen van de mens, de
economie en de natuur. Duurzame ontwikkeling kan meestal het beste internationaal worden
aangepakt.
1.2 Rijk en arm
Genetische wijzigingen wordt ook wel genetische modificatie genoemd. Biotechnologie is duur.
Bedrijven die alsmaar bezig zijn nieuwe gewassen te ontwikkelen doen dit niet uit liefdadigheid,
maar zij verwachten geld. De vraag is of boeren uit de derde wereld dit kunnen betalen.
Biotechnologie is niet zonder risico. Ongewenste verspreiding van genen kan bijv. op andere
gewassen terecht komen. Dit kan tot gevolg hebben dat de stofwisseling van mens wordt aangetast.
Organisaties als Greenpeace zijn tegen genetische modificatie, omdat zij stellen dat de oorzaak van
het probleem zo verdoezelt wordt.
,1.3 Problemen en successen
Alle problemen zijn terug te voeren tot een paar achterliggende oorzaken, bijvoorbeeld het teveel
aan bepaalde dingen (veel voedsel vaatziekten) of een tekort aan bepaalde dingen (geld, voedsel
etc.). Op de ene plaats een teveel, op een andere plaats tekort; ongelijke verdeling. Oplossingen voor
problemen hebben vaak nadelige gevolgen voor andere problemen. Er zijn ook successen geweest,
zoals gezondheid, milieu, economie en armoede. We hebben nu geen duurzame samenleving
(samenleving die lang kan blijven bestaan). Omdat de problemen nooit opgelost zullen worden,
wordt er liever gesproken van duurzame ontwikkeling.
1.4 Twee dimensies: hier en daar, nu en later
Er zitten twee kanten aan duurzame ontwikkeling: een behoorlijk leven voor een steeds groter deel
van de mensen en dat deze behoorlijke samenleving nog lang in stand blijft. Het gaat om de twee
dimensies van duurzame ontwikkeling: verspreiding van welvaart van ‘hier naar daar’ en het in stand
houden tussen ‘nu en later’. Een behoorlijk leven heeft te maken met bijv. gezondheid, bescherming,
goed onderwijs, democratie, voedsel en schoon drinkwater. Een steeds groter deel van de mensen
heeft te maken met bijv. het halveren van het aantal mensen met max. 2 dollar per dag binnen 25
jaar. Nog lang in stand houden kun je niet zo zeer specificeren. Het gaat erom hoe lang de aarde nog
bestaat, hiervoor kunnen oorzaken van onduurzaamheid een rol spelen.
1.5 Definitie van ‘duurzame ontwikkeling’
Er is een definitie die door de meeste mensen kloppend wordt gevonden; de definitie van de
Brundtland-commissie. De definitie luidt: ‘… voorziet in de behoefte van de huidige generatie, zonder
het vermogen van toekomstige generaties aan te tasten om in hun eigen behoeften te voorzien.’ Het
gaat over de behoeften van nu en later. Een van de oplossingen voor ruimtegebrek is
multifunctioneel ruimtegebruik, bijv. meerdere lagen boven elkaar (parkeergarage).
1.6 De Triple P
De drie voornaamste aandachtsgebieden bij duurzame ontwikkeling zijn People (mensen), Planet
(milieu) en Profit/Prosperity (economie). Deze drie woorden noem je ‘drievoudige P’, ‘Triple P’ of
‘triple bottom line’.
1.7 Top-down en bottom-up
Soms betaal je een extra bedragje bovenop de aankoopprijs, dit is de verwijderingsbijdrage. Die
verwijderingsbijdrage is bedoeld om latere verwijdering van het product te kunnen bekostigen. Met
witgoed worden huishoudelijke producten bedoeld, met bruingoed wordt de apparatuur voor in de
woonkamer aangegeven en met grijsgoed bedoelen we apparatuur voor communicatie- en
informatietechnologie (pc). Recycling is het terugwinnen van materialen uit oude producten om te
gebruiken als grondstof voor een nieuw product. Hergebruiken is het terugwinnen van complete
onderdelen van oude producten om die opnieuw te gebruiken. Bij top-down wordt een besluit
genomen op hoog niveau die gevolgen hebben voor veel mensen. Bij bottom-up gaat het van mens
tot mens, er zijn geen regeringen of multinationals nodig. Deze twee soorten benaderingen vullen
elkaar aan.
Hoofdstuk 2 (Weeffouten: mens en natuur)
Alle onduurzaamheden hebben met elkaar te maken (weeffouten in het systeem).
2.1 Eenrichtingsverkeer: geen kringlopen
Vroeger at het vee de planten van eigen bodem, dat groeide van het mest van datzelfde vee
(kringloop). Nu komt veel veevoer uit het buitenland, er is sprake van eenrichtingsverkeer: de
kringloop is niet gesloten.
, Eenrichtingsverkeer: een weeffout in het systeem
Een niet gesloten kringloop (eenrichtingsverkeer): resource/natuurlijke hulpbron (tekort) gebruik
lozing (teveel). Bij iedere niet-gesloten kringloop is het altijd de vraag welk probleem erger is: het
tekort aan de recourse-kant of het teveel aan de dump-kant.
Weeffouten en transities
Sommige weeffouten zijn alleen op te lossen door transities (drastische veranderingen).
2.2 Positieve terugkoppeling: zonder rem omhoog of omlaag
Elk levend mechanisme wil groeien, hierin is te zien dat de natuur in de mens zit en dat natuur en
mens geen tegenstellingen zijn. Een krach is een massale daling van de aandelenkoersen. Als de
aandelenkoers daalt, verkopen de aandeelhouders hun aandelen massaal, de prijzen dalen, het
vertrouwen daalt verder enz. Het is een omlaaggaande vicieuze cirkel.
Positieve en negatieve terugkoppeling
Negatieve terugkoppeling is als er een tegengestelde actie wordt ondernomen (fiets wijkt naar links
af, fietser stuurt naar rechts). Negatieve terugkoppeling leidt tot stabiele systemen. Bij positieve
terugkoppeling is evenwicht van belang. Positieve terugkoppeling leidt tot instabiele systemen.
Negatieve terugkoppeling is vaak gunstig en positieve terugkoppeling vaak ongunstig. Positieve
terugkoppeling kan echter ook een stijgende vicieuze cirkel vormen (vertrouwen, hogere koersen).
Een positieve terugkoppeling zal tot instabiliteiten leiden die de economie van tijd tot tijd ernstig
blijft schaden.
Bevolkingsgroei
Doordat de landbouw ontstond, konden er meer mensen gevoed worden, er kwamen meer mensen,
de landbouw moest verbeterd worden etc. Dit is een vorm van positieve terugkoppeling. Verbetering
van de landbouw kwam onder andere door mechanisering, industrialisatie en automatisering.
2.3 Roofbouw: een reusachtige voetafdruk
De ecologische voetafdruk berekend de schade aan de natuur en het milieu. Het is de hoeveelheid
landoppervlakte die een mens nodig heeft om in het levensonderhoud te voorzien. Hoe meer
welvaart, hoe meer grond je nodig hebt. Er zijn twee dingen die de berekening van de ecologische
voetafdruk ingewikkelder maken: vruchtbaarheid van de grond en het aantal stukken grond dat
werkelijk gebruikt kan worden (Sahara, Himalaya). De nuttige grond wordt met een grote factor
vermenigvuldigd in de berekening, de onbruikbare grond wordt met een kleine factor
vermenigvuldigd. Dit geeft een denkbeeldige aantal hectares weer, dit noem je wereldhectares. De
beschikbare oppervlakte noem je biocapaciteit. Als de grond eerlijk verdeeld zou zijn per persoon,
heet het fair share (getal p.p.).
Roofbouw
We leven op te grote voet, we gebruiken meer grond dan we ons kunnen veroorloven. Dit zorgt
ervoor dat de biodiversiteit geschaad wordt. Dit noem je roofbouw. Stoffen die vanzelf opnieuw
aangroeien, zoals hout, noem je hernieuwbare stoffen of aanwasstoffen.
2.4 Schoon water: alles voor de mens, en dan nog niet genoeg
Ook al is er nog zoveel water, er zijn mensen die een tekort hebben. Dit komt doordat water soms
niet bruikbaar is of er bijv. niet genoeg regenwater valt in een gebied. De dingen die we doen werken
voorlopig juist averechts. Door bijv. dammen vindt er meer verdamping plaats. Een gebrek aan water
kan leiden tot onenigheid tussen buurlanden, het ene land tapt meer water af dan het andere land of
het ene land bevuild het water dat in een ander land gezuiverd moet worden voor drinkwater.
