Ethische en
Rechtsfilosofische
stromingen
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1. De klassieke rechtvaardigingstoets...........................................................3
Normatieve problemen: enkel schijnbare oplossingen............................................................3
Geloof........................................................................................................................................................4
Emoties – instincten - intuïties..................................................................................................................4
Feitelijke toestand.....................................................................................................................................5
Normatieve problemen: de rationele benadering...................................................................6
Jeremy Bentham: de morele calculus.......................................................................................................6
Immanuel Kant: de morele plicht..............................................................................................................9
De klassieke rechtvaardigingstoets........................................................................................13
De schendingfase....................................................................................................................................14
Overtreffase.............................................................................................................................................16
Uitzonderingsfase....................................................................................................................................18
Interventiefase........................................................................................................................................20
Voordelen en beperkingen......................................................................................................................20
Hoofdstuk 2. Waardigheid...........................................................................................20
Het belang v menselijke waardigheid....................................................................................21
4 betekenisvelden.................................................................................................................22
Dehumanisering....................................................................................................................24
Animale en machinale dehumanisering..................................................................................................24
Waarom is animale dehumanisering zo erg?..........................................................................................27
Handhaven van grens tussen mens en dier............................................................................................28
2 theorieën over de grens tss mens en dier............................................................................................30
Hoofdstuk 3. Het vrijheids- of autonomiebeginsel.......................................................33
De schaduwzijden van vrijheid..............................................................................................33
Drie invullingen van vrijheid..................................................................................................35
Zelfbepaling (negatieve vrijheid).............................................................................................................35
Zelfbeschikking (zelfdeterminatie, conditionele vrijheid).......................................................................36
Vrijheid als zelfrealisatie (positieve vrijheid)..........................................................................................36
Vrijheid van privéleven (privacy)...........................................................................................37
Schadebeginsel en paternalisme.............................................................................................................37
Vrijheid van opvoeden..........................................................................................................40
Ter inleiding: het thuisonderwijs van Pauline de Broglie........................................................................40
Drie beginselen........................................................................................................................................40
Toepassing: thuisonderwijs voor de Amish?...........................................................................................42
Vrijheid van cultuur en godsdienst (het multiculturalismedebat)..........................................43
, Multiculturele controverses....................................................................................................................43
3 beginselen............................................................................................................................................44
Recht op vrije meningsuiting.................................................................................................50
Hoofdstuk 4. Het gelijkheidsbeginsel...........................................................................55
Gelijkheid: een allemansvriend.............................................................................................55
De formele gelijkheid............................................................................................................56
Aristoteles...............................................................................................................................................56
Aristrocatie..............................................................................................................................................57
Rechtengelijkheid..................................................................................................................59
Thomas Hobbes (1588-1679)..................................................................................................................60
John Locke (1632-1704)..........................................................................................................................61
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778).......................................................................................................61
De natuurlijke gelijkheid aller mensen (19 de eeuw)................................................................................61
Racisme en beschavingsleer: de dubbele moraal van de Verlichting en het 19e eeuws liberalisme....62
Toepassing: klassiek liberalisme en de Europese unie...........................................................................62
Kansengelijkheid (na WOII)...................................................................................................63
Het beginsel van non-discriminatie.........................................................................................................63
Gerechtvaardigde uitsluitingen...............................................................................................................63
Toepassing: politieke benoemingen.......................................................................................................65
Compenserende kansengelijkheid.........................................................................................65
Het meritocratische ideaal......................................................................................................................65
Een substantiële vorm van gelijkheid......................................................................................................66
Toepassing: de hervorming van de kinderbijslag....................................................................................67
Bronnengelijkheid.................................................................................................................68
Welvaartsgelijkheid...............................................................................................................71
Van utopische droom tot dictatuur van het proletariaat.......................................................................71
Vormen van welvaartsgelijkheid.............................................................................................................72
Hoofdstuk 5. De libertaristische kritiek op de egalitaire sociaaldemocratie.................73
Inleiding................................................................................................................................73
Friedrich Hayek (Friedrich August von Hayek, 1899-1992).....................................................73
Robert Nozick (20ste – begin 21ste eeuw).................................................................................76
Libertarisch alternatief voor zelfgenoegzaam links?..............................................................77
Hoofdstuk 6. Het legitimiteitsbeginsel.........................................................................78
Inleiding................................................................................................................................78
De liberale democratie: het model, zijn hoofdkenmerken en basisprincipes.........................80
De alternatieven voor het liberaal democratisch model........................................................82
Het theocratisch alternatief: de goddelijke bevelstheorie.....................................................................82
Het natuurrechtelijk alternatief.............................................................................................83
Het doeloorzakelijk natuurrecht.............................................................................................................84
Het werkoorzakelijk natuurrecht............................................................................................................85
Het volkssoevereine alternatief..............................................................................................................86
Carl Schmitt en Joseph de Maistre: de Dracula’s van de liberale democratie.........................90
De kritiek van Carl Schmitt......................................................................................................................90
De kritiek van Joseph de Maistre............................................................................................................94
Schmitt en Maistre: Dracula’s of echte doodgravers van de liberale democratie?................................95
, Hoofdstuk 7. Het recht om te straffen..........................................................................95
Straffen als rechtsfilosofisch probleem..................................................................................95
De utilitaristische rechtvaardiging (Bentham, Beccaria)........................................................97
De retributivistische rechtvaardiging (Kant)..........................................................................98
De moreel-educatieve rechtvaardiging (B.F. Skinner)..........................................................100
Conclusie.............................................................................................................................101
Oefenlessen...............................................................................................................101
Oefenles 1...........................................................................................................................102
Oefenles 2...........................................................................................................................104
Oefenles 4...........................................................................................................................105
Hoofdstuk 1. De klassieke rechtvaardigingstoets
Normatieve problemen: enkel schijnbare oplossingen
FILOSOFIE
↳ metafysica (koningin van de filosofie) => wat bestaat er allemaal, wat zijn de bouwstenen van het
universum, wat is er, wat is er niet? Bv. Schaduw: bestaat dit?
Bestaansvragen, ontologische vragen? Bv. Vrije wil
↳ Kennisleer => wanneer is iets waar, wanneer kunnen we aannemen dat iets waar is? Het gene dat
we weten is waar
↳ Esthetica => wat is schoonheid, lelijkheid?
(Deze 3 worden niet echt vaak besproken)
Waarover zullen we het wel hebben?
↳ Ethiek/moraalfilosofie (synoniemen) => houden zich bezig met de vraag wat het betekent om een
goed mens te zijn, wanneer is iets deugdelijk, wanneer is iets onethisch?
↳ Rechtsfilosofie => een goede wet, wanneer een goede wetgever en wat houdt dat in, wanneer zijn
bepaalde wetten onrechtvaardig?
↳ Politieke filosofie => wat betekent een goede samenleving?
= aparte disciplines, maar gemeenschappelijk => heeft betrekking op
normatieve problemen = gaat over de vraag of een bepaalde handeling,
(maat)regel, toestand toegelaten (mogen), verplicht (moeten) of verboden
(niet moeten) moeten worden, maw wat mag?
> gerelateerde normatieve problemen: sociale rollen en natuurlijke determinanten
(afstand, plaats, tijd, toeval, aantal, talenten, middelen…) bepalend voor de oplossing
van het probleem
o Mag een politicus de verkeerswet overtreden? Mag een arts soms zijn
beroepsgeheim doorbreken?
o Geen antwoord op deze vragen zonder op de specifieke plichten van de
politicus (sociale rol) in te gaan of zonder bijkomende info over de concrete
omstandigheden waar de twijfelende arts zich in bevindt (natuurlijke
, determinanten)
> Ongerelateerde normatieve problemen: sociale rollen en natuurlijke determinanten
zijn irrelevant
-> probleem heeft betrekking op alle mensen
o Mag je gevangenen folteren? Mag abortus?...
Oplossen van normatieve problemen – actuele casussen
- Bv. Wat te doen met dove ouders die kunnen kiezen of ze een kind hebben die kan
horen, of niet kan horen? Mogen de ouders de keuze gaan maken? Welke
argumenten, theorieën gebruik je om te zeggen of ze dat wel of niet mogen? =
moraalfilosofie: zaken die zich voor doen in jouw relatie met andere mensen
- Bv. Mag ex-reuzegommer beloond w met job aan Ugent? = rechtsfilosofie
- Bv. Moet er een verplichte samenlevingsdienst voor jongeren komen? = politieke
filsofie
Rationele argumentatie; je ontwikkelt argumenten voor je positie die transparant zijn, je staat open
voor kritiek en weerlegt bezwaren tegen jouw visie = beredeneerde oplossing
Wat willen we niet? (Bij het oplossen van normatieve problemen): onberedeneerde oplossingen: je
vermijdt beroep op geloof, emotie of een feitelijke toestand
Geloof
Plato zei dat het problematisch is wanneer je het argument geloof gebruikt in ethische kwesties
- Schreef over Socrates
- In de vroege dialoog -> Euthyphro = zoon van beruchte slavenhouder. Euthyphro kon niet
tegen die inhumane behandeling van de slaven van zijn vader -> wil aangifte gaan doen.
Komt Socrates tegen. Socrates vraagt steeds door terwijl E zijn verhaal doet. Waarom ga je
aangifte doen? Waarom is het onrechtvaardig? In de redenering stuit Euthyphro op het
argument: dat het in strijd is met de wil van God. Socrates vraagt door en vraagt hoe E kan
weten dat God dat niet zou willen. E zegt: kan toch niet anders dat God zo’n dingen toelaat?
-> waarom heb je dan die wil van God nodig?
= dilemma van Euthyphro:
- Ofwel redenen onbekend -> god is een soort van kwade demon die niet altijd het
goede wenst, maar een zeker genoegen schept voor kwaad onder de mensen -> god
is willekeurig, weet zelf niet waarom hij ons verbiedt te stelen Bv. even goed plicht
tot stelen -> als we veronderstellen dat we niet mogen stelen omd god niet wilt dt
we stelen, dan zou stelen op zichzelf (los vd wil v god), noch goed, noch kwaad zijn
- Ofwel redenen bekend -> God is niet nodig bv. even goed redelijke argumenten
(geen religie nodig)
Emoties – instincten - intuïties
Er zijn ook morele sentimenten die niet altijd goed zijn
- Bv. bedelaar probeert steeds te stelen -> krantenboer betrapt hem -> bindt hem aan
Rechtsfilosofische
stromingen
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1. De klassieke rechtvaardigingstoets...........................................................3
Normatieve problemen: enkel schijnbare oplossingen............................................................3
Geloof........................................................................................................................................................4
Emoties – instincten - intuïties..................................................................................................................4
Feitelijke toestand.....................................................................................................................................5
Normatieve problemen: de rationele benadering...................................................................6
Jeremy Bentham: de morele calculus.......................................................................................................6
Immanuel Kant: de morele plicht..............................................................................................................9
De klassieke rechtvaardigingstoets........................................................................................13
De schendingfase....................................................................................................................................14
Overtreffase.............................................................................................................................................16
Uitzonderingsfase....................................................................................................................................18
Interventiefase........................................................................................................................................20
Voordelen en beperkingen......................................................................................................................20
Hoofdstuk 2. Waardigheid...........................................................................................20
Het belang v menselijke waardigheid....................................................................................21
4 betekenisvelden.................................................................................................................22
Dehumanisering....................................................................................................................24
Animale en machinale dehumanisering..................................................................................................24
Waarom is animale dehumanisering zo erg?..........................................................................................27
Handhaven van grens tussen mens en dier............................................................................................28
2 theorieën over de grens tss mens en dier............................................................................................30
Hoofdstuk 3. Het vrijheids- of autonomiebeginsel.......................................................33
De schaduwzijden van vrijheid..............................................................................................33
Drie invullingen van vrijheid..................................................................................................35
Zelfbepaling (negatieve vrijheid).............................................................................................................35
Zelfbeschikking (zelfdeterminatie, conditionele vrijheid).......................................................................36
Vrijheid als zelfrealisatie (positieve vrijheid)..........................................................................................36
Vrijheid van privéleven (privacy)...........................................................................................37
Schadebeginsel en paternalisme.............................................................................................................37
Vrijheid van opvoeden..........................................................................................................40
Ter inleiding: het thuisonderwijs van Pauline de Broglie........................................................................40
Drie beginselen........................................................................................................................................40
Toepassing: thuisonderwijs voor de Amish?...........................................................................................42
Vrijheid van cultuur en godsdienst (het multiculturalismedebat)..........................................43
, Multiculturele controverses....................................................................................................................43
3 beginselen............................................................................................................................................44
Recht op vrije meningsuiting.................................................................................................50
Hoofdstuk 4. Het gelijkheidsbeginsel...........................................................................55
Gelijkheid: een allemansvriend.............................................................................................55
De formele gelijkheid............................................................................................................56
Aristoteles...............................................................................................................................................56
Aristrocatie..............................................................................................................................................57
Rechtengelijkheid..................................................................................................................59
Thomas Hobbes (1588-1679)..................................................................................................................60
John Locke (1632-1704)..........................................................................................................................61
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778).......................................................................................................61
De natuurlijke gelijkheid aller mensen (19 de eeuw)................................................................................61
Racisme en beschavingsleer: de dubbele moraal van de Verlichting en het 19e eeuws liberalisme....62
Toepassing: klassiek liberalisme en de Europese unie...........................................................................62
Kansengelijkheid (na WOII)...................................................................................................63
Het beginsel van non-discriminatie.........................................................................................................63
Gerechtvaardigde uitsluitingen...............................................................................................................63
Toepassing: politieke benoemingen.......................................................................................................65
Compenserende kansengelijkheid.........................................................................................65
Het meritocratische ideaal......................................................................................................................65
Een substantiële vorm van gelijkheid......................................................................................................66
Toepassing: de hervorming van de kinderbijslag....................................................................................67
Bronnengelijkheid.................................................................................................................68
Welvaartsgelijkheid...............................................................................................................71
Van utopische droom tot dictatuur van het proletariaat.......................................................................71
Vormen van welvaartsgelijkheid.............................................................................................................72
Hoofdstuk 5. De libertaristische kritiek op de egalitaire sociaaldemocratie.................73
Inleiding................................................................................................................................73
Friedrich Hayek (Friedrich August von Hayek, 1899-1992).....................................................73
Robert Nozick (20ste – begin 21ste eeuw).................................................................................76
Libertarisch alternatief voor zelfgenoegzaam links?..............................................................77
Hoofdstuk 6. Het legitimiteitsbeginsel.........................................................................78
Inleiding................................................................................................................................78
De liberale democratie: het model, zijn hoofdkenmerken en basisprincipes.........................80
De alternatieven voor het liberaal democratisch model........................................................82
Het theocratisch alternatief: de goddelijke bevelstheorie.....................................................................82
Het natuurrechtelijk alternatief.............................................................................................83
Het doeloorzakelijk natuurrecht.............................................................................................................84
Het werkoorzakelijk natuurrecht............................................................................................................85
Het volkssoevereine alternatief..............................................................................................................86
Carl Schmitt en Joseph de Maistre: de Dracula’s van de liberale democratie.........................90
De kritiek van Carl Schmitt......................................................................................................................90
De kritiek van Joseph de Maistre............................................................................................................94
Schmitt en Maistre: Dracula’s of echte doodgravers van de liberale democratie?................................95
, Hoofdstuk 7. Het recht om te straffen..........................................................................95
Straffen als rechtsfilosofisch probleem..................................................................................95
De utilitaristische rechtvaardiging (Bentham, Beccaria)........................................................97
De retributivistische rechtvaardiging (Kant)..........................................................................98
De moreel-educatieve rechtvaardiging (B.F. Skinner)..........................................................100
Conclusie.............................................................................................................................101
Oefenlessen...............................................................................................................101
Oefenles 1...........................................................................................................................102
Oefenles 2...........................................................................................................................104
Oefenles 4...........................................................................................................................105
Hoofdstuk 1. De klassieke rechtvaardigingstoets
Normatieve problemen: enkel schijnbare oplossingen
FILOSOFIE
↳ metafysica (koningin van de filosofie) => wat bestaat er allemaal, wat zijn de bouwstenen van het
universum, wat is er, wat is er niet? Bv. Schaduw: bestaat dit?
Bestaansvragen, ontologische vragen? Bv. Vrije wil
↳ Kennisleer => wanneer is iets waar, wanneer kunnen we aannemen dat iets waar is? Het gene dat
we weten is waar
↳ Esthetica => wat is schoonheid, lelijkheid?
(Deze 3 worden niet echt vaak besproken)
Waarover zullen we het wel hebben?
↳ Ethiek/moraalfilosofie (synoniemen) => houden zich bezig met de vraag wat het betekent om een
goed mens te zijn, wanneer is iets deugdelijk, wanneer is iets onethisch?
↳ Rechtsfilosofie => een goede wet, wanneer een goede wetgever en wat houdt dat in, wanneer zijn
bepaalde wetten onrechtvaardig?
↳ Politieke filosofie => wat betekent een goede samenleving?
= aparte disciplines, maar gemeenschappelijk => heeft betrekking op
normatieve problemen = gaat over de vraag of een bepaalde handeling,
(maat)regel, toestand toegelaten (mogen), verplicht (moeten) of verboden
(niet moeten) moeten worden, maw wat mag?
> gerelateerde normatieve problemen: sociale rollen en natuurlijke determinanten
(afstand, plaats, tijd, toeval, aantal, talenten, middelen…) bepalend voor de oplossing
van het probleem
o Mag een politicus de verkeerswet overtreden? Mag een arts soms zijn
beroepsgeheim doorbreken?
o Geen antwoord op deze vragen zonder op de specifieke plichten van de
politicus (sociale rol) in te gaan of zonder bijkomende info over de concrete
omstandigheden waar de twijfelende arts zich in bevindt (natuurlijke
, determinanten)
> Ongerelateerde normatieve problemen: sociale rollen en natuurlijke determinanten
zijn irrelevant
-> probleem heeft betrekking op alle mensen
o Mag je gevangenen folteren? Mag abortus?...
Oplossen van normatieve problemen – actuele casussen
- Bv. Wat te doen met dove ouders die kunnen kiezen of ze een kind hebben die kan
horen, of niet kan horen? Mogen de ouders de keuze gaan maken? Welke
argumenten, theorieën gebruik je om te zeggen of ze dat wel of niet mogen? =
moraalfilosofie: zaken die zich voor doen in jouw relatie met andere mensen
- Bv. Mag ex-reuzegommer beloond w met job aan Ugent? = rechtsfilosofie
- Bv. Moet er een verplichte samenlevingsdienst voor jongeren komen? = politieke
filsofie
Rationele argumentatie; je ontwikkelt argumenten voor je positie die transparant zijn, je staat open
voor kritiek en weerlegt bezwaren tegen jouw visie = beredeneerde oplossing
Wat willen we niet? (Bij het oplossen van normatieve problemen): onberedeneerde oplossingen: je
vermijdt beroep op geloof, emotie of een feitelijke toestand
Geloof
Plato zei dat het problematisch is wanneer je het argument geloof gebruikt in ethische kwesties
- Schreef over Socrates
- In de vroege dialoog -> Euthyphro = zoon van beruchte slavenhouder. Euthyphro kon niet
tegen die inhumane behandeling van de slaven van zijn vader -> wil aangifte gaan doen.
Komt Socrates tegen. Socrates vraagt steeds door terwijl E zijn verhaal doet. Waarom ga je
aangifte doen? Waarom is het onrechtvaardig? In de redenering stuit Euthyphro op het
argument: dat het in strijd is met de wil van God. Socrates vraagt door en vraagt hoe E kan
weten dat God dat niet zou willen. E zegt: kan toch niet anders dat God zo’n dingen toelaat?
-> waarom heb je dan die wil van God nodig?
= dilemma van Euthyphro:
- Ofwel redenen onbekend -> god is een soort van kwade demon die niet altijd het
goede wenst, maar een zeker genoegen schept voor kwaad onder de mensen -> god
is willekeurig, weet zelf niet waarom hij ons verbiedt te stelen Bv. even goed plicht
tot stelen -> als we veronderstellen dat we niet mogen stelen omd god niet wilt dt
we stelen, dan zou stelen op zichzelf (los vd wil v god), noch goed, noch kwaad zijn
- Ofwel redenen bekend -> God is niet nodig bv. even goed redelijke argumenten
(geen religie nodig)
Emoties – instincten - intuïties
Er zijn ook morele sentimenten die niet altijd goed zijn
- Bv. bedelaar probeert steeds te stelen -> krantenboer betrapt hem -> bindt hem aan
