ANTWOORDEN Havo Maatschappijwetenschappen
Beste collega,
In dit antwoordenboekje vind u alle antwoorden bij Seneca Maatschappijwetenschappen
Havo deel 1 (eerste druk april 2017). Bij sommige opdrachten zijn ook lessuggesties of
commentaren genoteerd in een apart document dat docentenhandleiding heet. U bent
uiteraard vrij naar eigen inzicht hier wel of niet iets mee te doen.
De antwoorden zijn ook slechts suggesties. Typerend voor ons vak is dat antwoorden
betwistbaar zijn. Het gaat daarbij ook niet om details, maar om de toepassing van
concepten in diverse contexten. Of andersom: contexten beter kunnen bestuderen m.b.v.
concepten. Antwoorden zijn vaak expres groter uitgeschreven dan nodig. Dat stelt u als
docent in staat om vragen eventueel uitgebreider te behandelen in de les.
Op onze toetsenbank staan ook nog opdrachten die het opdrachtenboek niet hebben
gehaald. U moet dan denken aan activerende werkvormen die zich minder goed lenen
voor een boek of aan extra oefeningen. Seneca wil graag de community en toetsenbank
uitbreiden (www.senecacommunity.nl ) met opgaven (SO, repetities), powerpoints en
alternatief lesmateriaal. Daarin kunnen we elkaars steun goed gebruiken: halen en ook
brengen.
Tot slot nog een ernstig verzoek: verspreid deze antwoorden niet. Veel docenten willen
niet dat de antwoorden zo maar ergens te downloaden zijn. Dat stimuleert sommige
leerlingen niet om zelf een antwoord te formuleren.
We wensen u veel lesplezier toe met het beschikbare materiaal.
Met vriendelijke groet,
De auteurs van Seneca
Aanpassing 8-1-2019: H4, opdr. 21, vraag 1: Collega Jan Laan wees ons er terecht op
dat dit antwoord niet past bij ‘criminaliteit is relatief = plaats- en tijdgebonden’. Want dat
houdt in dat de definitie van criminaliteit op een bepaalde plaats of tijd anders is dan op
een andere plaats of tijd. Dank Jan!
1|Antwoorden Seneca MW havo deel 1 (17-10-2017)
,OPDRACHTEN HOOFDSTUK 1 - DE SAMENLEVING EN IK 4
INLEIDING 4
§1.1 IDENTITEIT 5
§1.2 ONDERZOEK: KANS EN VARIABELE 7
§1.3 SOCIALISATIE 9
§1.4 ONDERZOEK: MODEL EN HYPOTHESEN 11
§1.5 TEGENDRAADS 13
HOOFDSTUK 2 - DE SAMENLEVING EN WIJ 15
§2.1 GROEPSVORMING 15
§2.2 ONDERZOEK: INDICATOREN EN CATEGORIEËN 18
§2.3 SOCIALE COHESIE 20
§2.4 ONDERZOEK: SAMENHANG 22
§2.5 CASUS: AFWIJKEND GEDRAG 24
HOOFDSTUK 3 - DE ENE SAMENLEVING EN DE ANDERE 25
§3.1 CULTUUR 25
§3.2 ONDERZOEK: NATURE-NURTURE 28
§3.3 DIMENSIES VAN HOFSTEDE 30
§3.4 ONDERZOEK: VERGELIJKEN 33
§3.5 CASUS: AFWIJKEND GEDRAG 34
HOOFDSTUK 4 – ONDERZOEK NAAR CRIMINALITEIT 36
§4.1 CRIMINALITEIT 36
§4.2 CONCEPTEN EN VRAAGSTUKKEN 39
§4.3 ONDERZOEK DOEN 40
§4.4 EISEN AAN ONDERZOEK 42
§4.5 TEGENDRAADS 44
INTERMEZZO BIJ HOOFDSTUK 5 – 10 47
HOOFDSTUK 5VERANDERINGEN IN HET WELVAARSVRAAGSTUK 48
§5.1 GENOEG ETEN? 48
§5.2 SAMENWERKING EN CONFLICT 48
§5.3 THEORIE EN IDEOLOGIE 51
§5.4 RATIONALISERING 52
HOOFDSTUK 6POLITIEKE VERANDERINGEN IN HET BINDINGSVRAAGSTUK 55
§6.1 HOOG WATER 55
§6.2 MACHT EN POLITIEKE INSTITUTIES 55
§6.3 THEORIE EN IDEOLOGIE 58
§6.4 STAATSVORMING 60
HOOFDSTUK 7SOCIALE VERANDERINGEN IN HET BINDINGSVRAAGSTUK 63
§7.1 TWEE GELOVEN IN EEN RIJK 63
§7.2 SOCIALE INSTITUTIE 64
§7.3 THEORIE EN IDEOLOGIE 67
§7.4 NATIEVORMING 69
HOOFDSTUK 8POLITIEKE VERANDERINGEN IN HET VERHOUDINGSVRAAGSTUK 71
§8.1 REVOLUTIES 71
§8.2 GEZAG EN REPRESENTATIE 71
§8.3 THEORIE EN IDEOLOGIE 73
§8.4 DEMOCRATISERING 74
HOOFDSTUK 9SOCIALE VERANDERINGEN IN HET VERHOUDINGSVRAAGSTUK 77
§9.1 INDUSTRIËLE REVOLUTIE 77
§9.2 SOCIALE ONGELIJKHEID 78
§9.3 THEORIE EN IDEOLOGIE 79
§9.4 INSTITUTIONALISERING 80
HOOFDSTUK 10 VERANDERINGEN IN HET VORMINGSVRAAGSTUK 82
2|Antwoorden Seneca MW havo deel 1 (17-10-2017)
,§10.1 PROTESTGENERATIE 82
§10.2 POLITIEKE SOCIALISATIE 83
§10.3 THEORIE EN IDEOLOGIE 85
§10.4 INDIVIDUALISERING 87
§10.5 GLOBALISERING 88
3|Antwoorden Seneca MW havo deel 1 (17-10-2017)
, Opdrachten Hoofdstuk 1 - De samenleving en ik
Inleiding
Opdracht 1 – Leertekst
Een leertekst opdracht heeft als doel dat de leerlingen de tekst (nog een keer) lezen en verwerken.
Het bestaat uit reproductievragen of uit eenvoudige begrips- en toepassingsvragen.
1. Maatschappelijke vraagstukken of verschijnselen.
2. Nee, dat is kenmerkend voor maatschappelijke problemen.
3. Eigen antwoord leerling, maar te denken valt aan de vluchtelingencrisis, werkloosheid, het
Zwarte Pieten, criminaliteit, terrorisme…
4. Politicologie en sociologie.
5. Eigen antwoord leerling, maar te denken valt aan
a. ‘wie heeft de macht in Nederland?’ of ‘is er een kloof tussen burgers en politiek?’ of ‘wie
zijn de aanhangers van de PVV?’. En:
b. ‘neemt de ongelijkheid toe of af in Nederland?’ of ‘hoe kan armoede het beste worden
bestreden?’ of ‘wat houdt een samenleving bij elkaar?’
6. Eigen antwoord leerling. In de bovenbouw is het belangrijk dat een leerling zelfstandig en
onder begeleiding op zoek gaat naar een passende vervolgopleiding.
Maatschappijwetenschappen is het enige vak dat volledig over mensen in relatie tot andere
mensen gaat (niet specifiek m.b.t. hun geschiedenis, geografie of hun economische
ruilhandelingen).
Opdracht 2 – Borrelpraat
Deze opdracht kan op vele manieren actief gemaakt worden. Het leerdoel is dat leerlingen
borrelpraat herkennen, leren redeneren en een onderzoekende houding aanleren. Uiteraard is dat
niet met één opdracht aangeleerd. => Zie meer lessuggesties in de docentenhandleiding
(Toetsenbank/Community).
1. Meningen die worden geuit, zonder dat die onderbouwd worden met feiten.
2. Het is borrelpraat, omdat het bij alle uitspraken gaat om een mening, die niet is onderbouwd
met feiten.
a. Wat is vroeger en hoe meet je beter? Eerst moet dit helder zijn en dan moeten twee
punten in de tijd worden vergeleken op het ‘beter’ gebied. Bijvoorbeeld welvaart of
geluk.
b. Hoe meet je respect? Wie behoren wel en niet tot de jeugd? Welke momenten in de tijd
moeten worden vergeleken?
Tegenredeneringen kunnen zijn:
a. Niet alles was beter: mensen zijn nu rijker en zelfstandiger dan in de jaren ‘50. Er zijn
meer mogelijkheden waarop mensen zich kunnen ontplooiien als individu. Er is meer
vrijheid. (kernconcept individualisering) En als je het vergelijkt met de Tweede
Wereldoorlog, met de Napoleontische oorlogen, is het nu een stuk beter dan toen.
b. Van wie heeft de jeugd geleerd dat ze (geen) respect moeten tonen? (kernconcept
socialisatie, paragraaf 1.4) Hebben volwassenen wel respect voor de jeugd? (niet zo’n
goed argument: een jij-bak)
3. Alle uitspraken bevatten vaagheden of werpen de vraag naar feitelijk onderzoek op:
a. Over welke politici hebben we het? Hoe meet je of er geluisterd is? Naar wie moeten ze
luisteren? Eigen kiezers of alle mensen?
b. Zijn er onderzoeken die geluk meten en armoede? Wat is geluk? Hoe meet je
armoede? Gaat het om gemiddelden van een land?
c. Is het zo dat potentiële (wannabee) criminelen nadenken over hun straf? Over wat voor
soort criminaliteit praten we? Zijn er gegevens bekend van landen die de doodstraf
hebben en die lagere criminaliteitscijfers hebben dan een land zoals Nederland die
geen doodstraf heeft?
4|Antwoorden Seneca MW havo deel 1 (17-10-2017)
Beste collega,
In dit antwoordenboekje vind u alle antwoorden bij Seneca Maatschappijwetenschappen
Havo deel 1 (eerste druk april 2017). Bij sommige opdrachten zijn ook lessuggesties of
commentaren genoteerd in een apart document dat docentenhandleiding heet. U bent
uiteraard vrij naar eigen inzicht hier wel of niet iets mee te doen.
De antwoorden zijn ook slechts suggesties. Typerend voor ons vak is dat antwoorden
betwistbaar zijn. Het gaat daarbij ook niet om details, maar om de toepassing van
concepten in diverse contexten. Of andersom: contexten beter kunnen bestuderen m.b.v.
concepten. Antwoorden zijn vaak expres groter uitgeschreven dan nodig. Dat stelt u als
docent in staat om vragen eventueel uitgebreider te behandelen in de les.
Op onze toetsenbank staan ook nog opdrachten die het opdrachtenboek niet hebben
gehaald. U moet dan denken aan activerende werkvormen die zich minder goed lenen
voor een boek of aan extra oefeningen. Seneca wil graag de community en toetsenbank
uitbreiden (www.senecacommunity.nl ) met opgaven (SO, repetities), powerpoints en
alternatief lesmateriaal. Daarin kunnen we elkaars steun goed gebruiken: halen en ook
brengen.
Tot slot nog een ernstig verzoek: verspreid deze antwoorden niet. Veel docenten willen
niet dat de antwoorden zo maar ergens te downloaden zijn. Dat stimuleert sommige
leerlingen niet om zelf een antwoord te formuleren.
We wensen u veel lesplezier toe met het beschikbare materiaal.
Met vriendelijke groet,
De auteurs van Seneca
Aanpassing 8-1-2019: H4, opdr. 21, vraag 1: Collega Jan Laan wees ons er terecht op
dat dit antwoord niet past bij ‘criminaliteit is relatief = plaats- en tijdgebonden’. Want dat
houdt in dat de definitie van criminaliteit op een bepaalde plaats of tijd anders is dan op
een andere plaats of tijd. Dank Jan!
1|Antwoorden Seneca MW havo deel 1 (17-10-2017)
,OPDRACHTEN HOOFDSTUK 1 - DE SAMENLEVING EN IK 4
INLEIDING 4
§1.1 IDENTITEIT 5
§1.2 ONDERZOEK: KANS EN VARIABELE 7
§1.3 SOCIALISATIE 9
§1.4 ONDERZOEK: MODEL EN HYPOTHESEN 11
§1.5 TEGENDRAADS 13
HOOFDSTUK 2 - DE SAMENLEVING EN WIJ 15
§2.1 GROEPSVORMING 15
§2.2 ONDERZOEK: INDICATOREN EN CATEGORIEËN 18
§2.3 SOCIALE COHESIE 20
§2.4 ONDERZOEK: SAMENHANG 22
§2.5 CASUS: AFWIJKEND GEDRAG 24
HOOFDSTUK 3 - DE ENE SAMENLEVING EN DE ANDERE 25
§3.1 CULTUUR 25
§3.2 ONDERZOEK: NATURE-NURTURE 28
§3.3 DIMENSIES VAN HOFSTEDE 30
§3.4 ONDERZOEK: VERGELIJKEN 33
§3.5 CASUS: AFWIJKEND GEDRAG 34
HOOFDSTUK 4 – ONDERZOEK NAAR CRIMINALITEIT 36
§4.1 CRIMINALITEIT 36
§4.2 CONCEPTEN EN VRAAGSTUKKEN 39
§4.3 ONDERZOEK DOEN 40
§4.4 EISEN AAN ONDERZOEK 42
§4.5 TEGENDRAADS 44
INTERMEZZO BIJ HOOFDSTUK 5 – 10 47
HOOFDSTUK 5VERANDERINGEN IN HET WELVAARSVRAAGSTUK 48
§5.1 GENOEG ETEN? 48
§5.2 SAMENWERKING EN CONFLICT 48
§5.3 THEORIE EN IDEOLOGIE 51
§5.4 RATIONALISERING 52
HOOFDSTUK 6POLITIEKE VERANDERINGEN IN HET BINDINGSVRAAGSTUK 55
§6.1 HOOG WATER 55
§6.2 MACHT EN POLITIEKE INSTITUTIES 55
§6.3 THEORIE EN IDEOLOGIE 58
§6.4 STAATSVORMING 60
HOOFDSTUK 7SOCIALE VERANDERINGEN IN HET BINDINGSVRAAGSTUK 63
§7.1 TWEE GELOVEN IN EEN RIJK 63
§7.2 SOCIALE INSTITUTIE 64
§7.3 THEORIE EN IDEOLOGIE 67
§7.4 NATIEVORMING 69
HOOFDSTUK 8POLITIEKE VERANDERINGEN IN HET VERHOUDINGSVRAAGSTUK 71
§8.1 REVOLUTIES 71
§8.2 GEZAG EN REPRESENTATIE 71
§8.3 THEORIE EN IDEOLOGIE 73
§8.4 DEMOCRATISERING 74
HOOFDSTUK 9SOCIALE VERANDERINGEN IN HET VERHOUDINGSVRAAGSTUK 77
§9.1 INDUSTRIËLE REVOLUTIE 77
§9.2 SOCIALE ONGELIJKHEID 78
§9.3 THEORIE EN IDEOLOGIE 79
§9.4 INSTITUTIONALISERING 80
HOOFDSTUK 10 VERANDERINGEN IN HET VORMINGSVRAAGSTUK 82
2|Antwoorden Seneca MW havo deel 1 (17-10-2017)
,§10.1 PROTESTGENERATIE 82
§10.2 POLITIEKE SOCIALISATIE 83
§10.3 THEORIE EN IDEOLOGIE 85
§10.4 INDIVIDUALISERING 87
§10.5 GLOBALISERING 88
3|Antwoorden Seneca MW havo deel 1 (17-10-2017)
, Opdrachten Hoofdstuk 1 - De samenleving en ik
Inleiding
Opdracht 1 – Leertekst
Een leertekst opdracht heeft als doel dat de leerlingen de tekst (nog een keer) lezen en verwerken.
Het bestaat uit reproductievragen of uit eenvoudige begrips- en toepassingsvragen.
1. Maatschappelijke vraagstukken of verschijnselen.
2. Nee, dat is kenmerkend voor maatschappelijke problemen.
3. Eigen antwoord leerling, maar te denken valt aan de vluchtelingencrisis, werkloosheid, het
Zwarte Pieten, criminaliteit, terrorisme…
4. Politicologie en sociologie.
5. Eigen antwoord leerling, maar te denken valt aan
a. ‘wie heeft de macht in Nederland?’ of ‘is er een kloof tussen burgers en politiek?’ of ‘wie
zijn de aanhangers van de PVV?’. En:
b. ‘neemt de ongelijkheid toe of af in Nederland?’ of ‘hoe kan armoede het beste worden
bestreden?’ of ‘wat houdt een samenleving bij elkaar?’
6. Eigen antwoord leerling. In de bovenbouw is het belangrijk dat een leerling zelfstandig en
onder begeleiding op zoek gaat naar een passende vervolgopleiding.
Maatschappijwetenschappen is het enige vak dat volledig over mensen in relatie tot andere
mensen gaat (niet specifiek m.b.t. hun geschiedenis, geografie of hun economische
ruilhandelingen).
Opdracht 2 – Borrelpraat
Deze opdracht kan op vele manieren actief gemaakt worden. Het leerdoel is dat leerlingen
borrelpraat herkennen, leren redeneren en een onderzoekende houding aanleren. Uiteraard is dat
niet met één opdracht aangeleerd. => Zie meer lessuggesties in de docentenhandleiding
(Toetsenbank/Community).
1. Meningen die worden geuit, zonder dat die onderbouwd worden met feiten.
2. Het is borrelpraat, omdat het bij alle uitspraken gaat om een mening, die niet is onderbouwd
met feiten.
a. Wat is vroeger en hoe meet je beter? Eerst moet dit helder zijn en dan moeten twee
punten in de tijd worden vergeleken op het ‘beter’ gebied. Bijvoorbeeld welvaart of
geluk.
b. Hoe meet je respect? Wie behoren wel en niet tot de jeugd? Welke momenten in de tijd
moeten worden vergeleken?
Tegenredeneringen kunnen zijn:
a. Niet alles was beter: mensen zijn nu rijker en zelfstandiger dan in de jaren ‘50. Er zijn
meer mogelijkheden waarop mensen zich kunnen ontplooiien als individu. Er is meer
vrijheid. (kernconcept individualisering) En als je het vergelijkt met de Tweede
Wereldoorlog, met de Napoleontische oorlogen, is het nu een stuk beter dan toen.
b. Van wie heeft de jeugd geleerd dat ze (geen) respect moeten tonen? (kernconcept
socialisatie, paragraaf 1.4) Hebben volwassenen wel respect voor de jeugd? (niet zo’n
goed argument: een jij-bak)
3. Alle uitspraken bevatten vaagheden of werpen de vraag naar feitelijk onderzoek op:
a. Over welke politici hebben we het? Hoe meet je of er geluisterd is? Naar wie moeten ze
luisteren? Eigen kiezers of alle mensen?
b. Zijn er onderzoeken die geluk meten en armoede? Wat is geluk? Hoe meet je
armoede? Gaat het om gemiddelden van een land?
c. Is het zo dat potentiële (wannabee) criminelen nadenken over hun straf? Over wat voor
soort criminaliteit praten we? Zijn er gegevens bekend van landen die de doodstraf
hebben en die lagere criminaliteitscijfers hebben dan een land zoals Nederland die
geen doodstraf heeft?
4|Antwoorden Seneca MW havo deel 1 (17-10-2017)
