Ontwikkelingspsychologie
Deel 7: ontwikkelingspsychologie als wetenschap
1. Ontwikkelingspsychologie
1.1 definitie
Ontwikkelingspsychologie is het domein binnen de theoretische psychologie dat zich
bezighoudt met de studie van de levensloop van de mens en de veranderingen van alle
psychische verschijnselen tussen de bevruchting en de dood.
1.2onderdeel van de theoretische psychologie
de ontwikkelingspsychologie moet voldoen aan de eisen van de wetenschappelijkheid
van de theoretische psychologie. De ontwikkeling houdt niet op bij de volwassenheid.
- Focus op de ‘normale’ ontwikkeling
Ontwikkelingspsychologie focust zich op de normale ontwikkeling, hiermee
onderscheidt die zich van de psychopathologie en de kinderpsychiatrie.
- Onderscheid met pedagogie
Pedagogie staat voor opvoedkunde. Kinderen met een motorische of een mentale
beperking krijgen veel aandacht binnen de orthopsychologie.
1.3ontwikkelingsprincipes
- Fase
We kiezen voor de fasetheorieën. De ontwikkeling van de mens wordt beïnvloed door
zoveel factoren en omvat zoveel veranderingen die het didactisch interessanter is
om te kiezen voor enkele eenvoudige basismodellen die telkens de grote lijnen van
de verandering aangeven binnen een bepaald aspect van de ontwikkeling.
- Definitie
Een fase is…
Een geheel van kwalitatieve veranderingen
In een vaste, niet veranderbare volgorde
Met specifieke mogelijkheden en kansen
Met meer en duidelijke verschillenden mogelijkheden
En met eigen specifieke risico’s en moeilijkheden
- Kenmerken
Fase is niet gelijk aan tijd!
De fases volgen elkaar op volgens een vast schema.
Levenslang
Ontwikkeling duurt een heel leven. Zowel groei als aftakeling kunnen een
onderdeel vormen van ontwikkeling.
Belang van de invalshoek
Niet iedereen is het eens met de indeling in fasen.
- Crisis
Elke verschillende fase bevat zeer nieuwe kansen op verdere ontwikkeling, maar
ook meer risico’s en moeilijkheden die het individu moet overwinnen.
Deze crisissen zijn erg cultureel verbonden. Binnen onze cultuur kennen we de
pubertijd, identiteitscrisis, zindelijkheidstraining,…
- Kritieke en gevoelige periode
1
, Kritieke perioden geven aan dat er een tijdsspanne in de ontwikkeling is
waarbinnen een bepaalde eigenschap ontwikkeld kan worden. Is die periode voorbij
dan zal de eigenschap niet meer of slechts in beperkte mate ontwikkelen. Bv.
wolfskinderen
Er wordt nu meer gesproken van gevoelige perioden, omdat de laatste tijd er meer
aanwijzingen zijn dat kinderen latere ervaringen kunnen gebruiken om eerdere
achterstanden in te halen.
- Nature-nurture
Nature = is ontwikkeling het gevolg van erfelijkheid en biologische
rijpingsprocessen
Nurture = is het gevolg van de invloed van de omgeving en leerprocessen
Hedendaagse theorieën gaan op zoek naar het gewicht van het ene en dat van
het andere in een de ontwikkeling van een bepaalde eigenschap.
We zien ontwikkeling als een resultaat van:
- Maturatie: het proces van rijping
- Socialisatie: het proces waarbij een groep zijn normen en waarden
doorgeeft opdat de nieuwe leden op een aanvaardbare manier kunnen
functioneren binnen deze groep.
- Personalisatie: het ingewikkelde proces waarbij een persoon zich
ontwikkelt tot een uniek individu. Enerzijds zijn er zeer persoonlijke
ervaringen, anderzijds is er de persoonlijke verwerking van die ervaringen.
1.4ontwikkelingsproblemen
de term ‘ontwikkeling’ wordt meestal gebruikt bij een verandering, een evolutie, een
proces. Meestal om een gunstig verloop aan te duiden, een toename, een groei of
verbetering, maar het kan ook wijze op afbraak en teleurgang.
Tijdens de ontwikkeling kunnen er zich in één of meerdere aspecten vertragingen
voordoen of een stilstan, zelf een terugval in gedragspatronen die bij vorige fasen
hoorde, is mogelijk.
- Retardatie
Hier is er een vertraagde ontwikkeling. De persoon vertoont een achterstand.
Deze achterstand zegt niets over zijn mogelijkheden en mag dus niet verward
worden met een handicap.
- Fixatie
De ontwikkeling is tot stilstand gekomen en de persoon voor sommige
ontwikkelingsfactoren blijft steken in de fase waarin de fixatie tot stand kwam.
Dit gaat vooral over psychische ontwikkelingsfactoren.
Oorzaken kunnen van velerlei aard zijn:
Niet krijgen van affectie
Sterke frustraties
Angst, onzekerheid
Ernstige ziekte
- Regressie
Er wordt verwezen naar een terugval naar een vroegere fase. Deze terugval kan
tijdelijk zijn en is vaak een reactie op een bedreigende situatie, waarbij men door
te vluchten naar gedrag uit een vroegere veilige en vertrouwde fase, aan deze
dreiging tracht te ontkomen.
2
,1.5 Verschillende visies
- Biologische georiënteerde theorieën
Benadrukt het belang van erfelijkheid en constitutie op de ontwikkeling. De
ontwikkeling zou te verklaren zijn als een ontvouwing van reeds in de kiem
aanwezige, biologische bepaalde, onveranderlijke predisposities.
De invloed van milieu is het bieden van de voorwaarden waarin deze ontwikkeling
kan gebeuren, maar zou de richting van de ontwikkeling niet kunnen beïnvloeden.
Ontwikkeling betekent dus in deze visie een groei- en rijpingsproces van het
organisme, het zich ontplooien van een erfelijk vastgelegd patroon of aanleg.
Tweelingonderzoek
- Milieutheorie
Leertheorieën
Benadrukken zeer sterk de waarde van stimulatie van buitenaf. Opvoeding
en onderwijs bepalen volgens hen het denken en handelen van elk kind.
Elk gedrag is volgens hen te begrijpen vanuit leerprocessen, training en
conditionering.
Sociaal-culturele theorieën
Hechten belang aan cultuur en opvoeding bij de ontwikkeling van het kind.
Ze tonen aan via onderzoek dat karakteristieken in de ontwikkeling vanuit
de verschillen in cultuur te verklaren zijn.
- Interactionisme
De wisselwerking tussen de ontwikkelingsprocessen binnen de persoon en de
invloeden van de evoluerende buitenwereld.
Enerzijds zal de persoon al reagerende en agerende mede vorm geven aan zijn
wereld. Zonder deze persoon is de wereld anders. Al is de invloed nog zo klein. Bv.
veranderingen in de klas, gezin, familie, vrienden,…
Anderzijds ondergaat de persoon ook in sterke mate de invloed van die wereld, in
het bijzonder van zijn sociale omgeving, en wel zo krachtig dat zelfs zijn
ontwikkeling daardoor gevaar kan lopen.
Ontwikkeling wordt in deze visie een samenspel tussen aanleg, opvoeding en milieu
en persoonlijk reageren op individuele vrijheid.
2. Normaal of abnormaal: het belang van cijfers
2.1 de normaalverdeling
2.2spreiding
3
, 2.3Gemiddelde, modus en mediaan
Modus = de score die het meeste voorkomt in een groep
Mediaan = de rekenkundige score die de groep precies in twee deelt
Gemiddelde = de rekenkundige bewerking waarbij we de som maken van de scores en
dat delen door het aantal personen op wie we die scores berekend hebben.
2.4Percentiel
Percentiel geeft aan hoeveel procent van de bestudeerde groep evenveel of minder
scoort op een kenmerk.
Deel 1: emotionele ontwikkeling
1.Beschrijving van de structuur van de emotionele ontwikkeling
De emotionele ontwikkeling is sterk verbonden met de sociale ontwikkeling. Hierdoor is de
term
socio-emotionele ontwikkeling er.
Emotionele ontwikkeling bestaat uit:
- Evolutie van de eigen emoties
- Inzicht in de emoties van anderen
1.1Evolutie van de eigen emoties
- Zelfbewustzijn
o De zuigeling
Sensomotorische ervaringen
De pasgeboren baby maakt nog geen onderscheid tussen zichzelf en de
buitenwereld. Erg op zichzelf gericht, maar is ook gevoelig voor de
omgeving. Gevoel is voornamelijk opwinding, dat ontstaat door senso-
motorische ervaringen die vooral door lust of onlust gekleurd worden.
Stemming
Na 2 maanden worden gevoelens duurzamer en wordt er gesproken van
stemmingen. Kunnen variëren tussen opgeruimdheid en neerslachtigheid.
Drie drijfveren
Na 3 maanden zijn de zintuigen ontwikkeld zodat de baby op onderzoek
kan gaan in de wereld: kijken, luisteren, grijpen, proeven,… .
Genotsdrang: lust wordt herhaald, onlust vermeden
Sensatiedrang: kijken en (mond-)voelen
Activiteitsdrang: speldrang, nabootsingdrang (van zichzelf en
anderen)
Bewuster van andere mensen
Na 6 maanden is de baby bewuster van anderen. Ze gaan meer
gedifferentieerde gevoelens ervaren. Het kijken naar gevoelsuitdrukkingen
leidt volgens een onderzoek van Grossman tot hersengolven die gelijken
op die wanneer volwassenen gezichtsuitdrukkingen opvangen.
Uitdrukken van gevoelens
4
Deel 7: ontwikkelingspsychologie als wetenschap
1. Ontwikkelingspsychologie
1.1 definitie
Ontwikkelingspsychologie is het domein binnen de theoretische psychologie dat zich
bezighoudt met de studie van de levensloop van de mens en de veranderingen van alle
psychische verschijnselen tussen de bevruchting en de dood.
1.2onderdeel van de theoretische psychologie
de ontwikkelingspsychologie moet voldoen aan de eisen van de wetenschappelijkheid
van de theoretische psychologie. De ontwikkeling houdt niet op bij de volwassenheid.
- Focus op de ‘normale’ ontwikkeling
Ontwikkelingspsychologie focust zich op de normale ontwikkeling, hiermee
onderscheidt die zich van de psychopathologie en de kinderpsychiatrie.
- Onderscheid met pedagogie
Pedagogie staat voor opvoedkunde. Kinderen met een motorische of een mentale
beperking krijgen veel aandacht binnen de orthopsychologie.
1.3ontwikkelingsprincipes
- Fase
We kiezen voor de fasetheorieën. De ontwikkeling van de mens wordt beïnvloed door
zoveel factoren en omvat zoveel veranderingen die het didactisch interessanter is
om te kiezen voor enkele eenvoudige basismodellen die telkens de grote lijnen van
de verandering aangeven binnen een bepaald aspect van de ontwikkeling.
- Definitie
Een fase is…
Een geheel van kwalitatieve veranderingen
In een vaste, niet veranderbare volgorde
Met specifieke mogelijkheden en kansen
Met meer en duidelijke verschillenden mogelijkheden
En met eigen specifieke risico’s en moeilijkheden
- Kenmerken
Fase is niet gelijk aan tijd!
De fases volgen elkaar op volgens een vast schema.
Levenslang
Ontwikkeling duurt een heel leven. Zowel groei als aftakeling kunnen een
onderdeel vormen van ontwikkeling.
Belang van de invalshoek
Niet iedereen is het eens met de indeling in fasen.
- Crisis
Elke verschillende fase bevat zeer nieuwe kansen op verdere ontwikkeling, maar
ook meer risico’s en moeilijkheden die het individu moet overwinnen.
Deze crisissen zijn erg cultureel verbonden. Binnen onze cultuur kennen we de
pubertijd, identiteitscrisis, zindelijkheidstraining,…
- Kritieke en gevoelige periode
1
, Kritieke perioden geven aan dat er een tijdsspanne in de ontwikkeling is
waarbinnen een bepaalde eigenschap ontwikkeld kan worden. Is die periode voorbij
dan zal de eigenschap niet meer of slechts in beperkte mate ontwikkelen. Bv.
wolfskinderen
Er wordt nu meer gesproken van gevoelige perioden, omdat de laatste tijd er meer
aanwijzingen zijn dat kinderen latere ervaringen kunnen gebruiken om eerdere
achterstanden in te halen.
- Nature-nurture
Nature = is ontwikkeling het gevolg van erfelijkheid en biologische
rijpingsprocessen
Nurture = is het gevolg van de invloed van de omgeving en leerprocessen
Hedendaagse theorieën gaan op zoek naar het gewicht van het ene en dat van
het andere in een de ontwikkeling van een bepaalde eigenschap.
We zien ontwikkeling als een resultaat van:
- Maturatie: het proces van rijping
- Socialisatie: het proces waarbij een groep zijn normen en waarden
doorgeeft opdat de nieuwe leden op een aanvaardbare manier kunnen
functioneren binnen deze groep.
- Personalisatie: het ingewikkelde proces waarbij een persoon zich
ontwikkelt tot een uniek individu. Enerzijds zijn er zeer persoonlijke
ervaringen, anderzijds is er de persoonlijke verwerking van die ervaringen.
1.4ontwikkelingsproblemen
de term ‘ontwikkeling’ wordt meestal gebruikt bij een verandering, een evolutie, een
proces. Meestal om een gunstig verloop aan te duiden, een toename, een groei of
verbetering, maar het kan ook wijze op afbraak en teleurgang.
Tijdens de ontwikkeling kunnen er zich in één of meerdere aspecten vertragingen
voordoen of een stilstan, zelf een terugval in gedragspatronen die bij vorige fasen
hoorde, is mogelijk.
- Retardatie
Hier is er een vertraagde ontwikkeling. De persoon vertoont een achterstand.
Deze achterstand zegt niets over zijn mogelijkheden en mag dus niet verward
worden met een handicap.
- Fixatie
De ontwikkeling is tot stilstand gekomen en de persoon voor sommige
ontwikkelingsfactoren blijft steken in de fase waarin de fixatie tot stand kwam.
Dit gaat vooral over psychische ontwikkelingsfactoren.
Oorzaken kunnen van velerlei aard zijn:
Niet krijgen van affectie
Sterke frustraties
Angst, onzekerheid
Ernstige ziekte
- Regressie
Er wordt verwezen naar een terugval naar een vroegere fase. Deze terugval kan
tijdelijk zijn en is vaak een reactie op een bedreigende situatie, waarbij men door
te vluchten naar gedrag uit een vroegere veilige en vertrouwde fase, aan deze
dreiging tracht te ontkomen.
2
,1.5 Verschillende visies
- Biologische georiënteerde theorieën
Benadrukt het belang van erfelijkheid en constitutie op de ontwikkeling. De
ontwikkeling zou te verklaren zijn als een ontvouwing van reeds in de kiem
aanwezige, biologische bepaalde, onveranderlijke predisposities.
De invloed van milieu is het bieden van de voorwaarden waarin deze ontwikkeling
kan gebeuren, maar zou de richting van de ontwikkeling niet kunnen beïnvloeden.
Ontwikkeling betekent dus in deze visie een groei- en rijpingsproces van het
organisme, het zich ontplooien van een erfelijk vastgelegd patroon of aanleg.
Tweelingonderzoek
- Milieutheorie
Leertheorieën
Benadrukken zeer sterk de waarde van stimulatie van buitenaf. Opvoeding
en onderwijs bepalen volgens hen het denken en handelen van elk kind.
Elk gedrag is volgens hen te begrijpen vanuit leerprocessen, training en
conditionering.
Sociaal-culturele theorieën
Hechten belang aan cultuur en opvoeding bij de ontwikkeling van het kind.
Ze tonen aan via onderzoek dat karakteristieken in de ontwikkeling vanuit
de verschillen in cultuur te verklaren zijn.
- Interactionisme
De wisselwerking tussen de ontwikkelingsprocessen binnen de persoon en de
invloeden van de evoluerende buitenwereld.
Enerzijds zal de persoon al reagerende en agerende mede vorm geven aan zijn
wereld. Zonder deze persoon is de wereld anders. Al is de invloed nog zo klein. Bv.
veranderingen in de klas, gezin, familie, vrienden,…
Anderzijds ondergaat de persoon ook in sterke mate de invloed van die wereld, in
het bijzonder van zijn sociale omgeving, en wel zo krachtig dat zelfs zijn
ontwikkeling daardoor gevaar kan lopen.
Ontwikkeling wordt in deze visie een samenspel tussen aanleg, opvoeding en milieu
en persoonlijk reageren op individuele vrijheid.
2. Normaal of abnormaal: het belang van cijfers
2.1 de normaalverdeling
2.2spreiding
3
, 2.3Gemiddelde, modus en mediaan
Modus = de score die het meeste voorkomt in een groep
Mediaan = de rekenkundige score die de groep precies in twee deelt
Gemiddelde = de rekenkundige bewerking waarbij we de som maken van de scores en
dat delen door het aantal personen op wie we die scores berekend hebben.
2.4Percentiel
Percentiel geeft aan hoeveel procent van de bestudeerde groep evenveel of minder
scoort op een kenmerk.
Deel 1: emotionele ontwikkeling
1.Beschrijving van de structuur van de emotionele ontwikkeling
De emotionele ontwikkeling is sterk verbonden met de sociale ontwikkeling. Hierdoor is de
term
socio-emotionele ontwikkeling er.
Emotionele ontwikkeling bestaat uit:
- Evolutie van de eigen emoties
- Inzicht in de emoties van anderen
1.1Evolutie van de eigen emoties
- Zelfbewustzijn
o De zuigeling
Sensomotorische ervaringen
De pasgeboren baby maakt nog geen onderscheid tussen zichzelf en de
buitenwereld. Erg op zichzelf gericht, maar is ook gevoelig voor de
omgeving. Gevoel is voornamelijk opwinding, dat ontstaat door senso-
motorische ervaringen die vooral door lust of onlust gekleurd worden.
Stemming
Na 2 maanden worden gevoelens duurzamer en wordt er gesproken van
stemmingen. Kunnen variëren tussen opgeruimdheid en neerslachtigheid.
Drie drijfveren
Na 3 maanden zijn de zintuigen ontwikkeld zodat de baby op onderzoek
kan gaan in de wereld: kijken, luisteren, grijpen, proeven,… .
Genotsdrang: lust wordt herhaald, onlust vermeden
Sensatiedrang: kijken en (mond-)voelen
Activiteitsdrang: speldrang, nabootsingdrang (van zichzelf en
anderen)
Bewuster van andere mensen
Na 6 maanden is de baby bewuster van anderen. Ze gaan meer
gedifferentieerde gevoelens ervaren. Het kijken naar gevoelsuitdrukkingen
leidt volgens een onderzoek van Grossman tot hersengolven die gelijken
op die wanneer volwassenen gezichtsuitdrukkingen opvangen.
Uitdrukken van gevoelens
4
