Sociale veiligheid in het sociaal domein (boek)
Samenvatting
HS1: sociale veiligheid
1.1 wat wordt verstaan onder sociale veiligheid
Een sociaal veilige omgeving is een omgeving zonder dreiging van geweld
of confrontatie met geweld
Sociale veiligheid is onderdeel van de totale veiligheid van de omgeving
Het is veilig wanneer de sociale, fysieke en psychische veiligheid van
iemand niet door handelingen van anderen wordt aangetast.
Sociale veiligheid betekend dat je je veilig voelt in een sociale omgeving,
dat je jezelf kan zijn, dat je wordt geaccepteerd en niet bang hoeft te zijn
te worden uitgesloten, gepest te worden, agressief bejegend te worden
uitgescholden of mishandeld.
De sociale veiligheid of veiligheidsbeleving van iemand kan worden
aangetast en dit wordt meestal veroorzaakt door anderen die ongepast of
ongewenst gedrag of grensoverschrijdend gedrag vertonen.
De beleving of te wel de subjectieve veiligheid hoeft niet door iedereen op
dezelfde manier ervaren te worden.
Sociale veilig staat ook voor de mate waarin mensen beschermd zijn en
zich beschermd voelen tegen misdrijven, overtredingen en overlast
veroorzaakt door andere mensen. Professionals in de gezondheidszorg,
zorg en welzijn, onderwijs en sport hebben daarom een belangrijke rol in
het signaleren van grensoverschrijdend gedrag. Zij moeten weten hoe te
handelen om grensoverschrijdend gedrag te stoppen, bespreekbaar
maken en de sociale veiligheid te herstellen.
1.2 grensoverschrijdend gedrag en sociale veiligheid
Grensoverschrijdend gedrag is een sleutelbegrip als het gaat over sociale
onveiligheid en dit gedrag kan overal en in verschillende situaties
voorkomen.
De sociale veiligheid van iemand kan worden aangetast wanneer er
grenzen van diegene worden overschreden door een ander en het omvat
alle on gewenste handelingen, toenaderingen of contacten die tegen een
persoon plaatsvinden en kan zowel gebeuren op psychologisch, fysiek,
seksueel, financieel als materieel vlak.
Grensoverschrijdend gedrag is niet altijd gemakkelijk te herkennen, het
kan duidelijk zichtbaar zij. Of juist niet en waar de grens ligt die iemand
overschreden wordt kan voor iedereen verschillend zijn.
Het kan zijn dat de pleger zijn gedrag niet kwetsend bedoelt, misschien
een grapje wil maken en niet beseft dat de ander aanstoot aan zijn gedrag
neemt en dat het slachtoffer het gedrag als ongewenst en onaangenaam
ervaart. Het gaat dus over de handelingen die door de ontvanger als
ongemakkelijk, kwetsend of niet geaccepteerd worden ervaren. Dus
wanneer bepaald gedrag als ongewenst, onprettig of dreigend wordt
gevoeld, dan is het per definitie grensoverschrijdend.
1.2.1 uitingen van grensoverschrijdend gedrag
,Grensoverschrijdend gedrag kan relatief subtiel zijn (ongepaste
opmerkingen, iemand achterstellen, uitsluiten of negeren, negatieve
opmerkingen over iemand op social media zetten). Voorbeeld:
verwaarlozing, vorm van huiselijk geweld, kindermishandeling.
Maar kan ook duidelijk zichtbaar zijn zoals (openlijke agressie en fysiek
geweld, seksuele intimidatie en seksueel misbruik, discriminatie, racisme,
pesten) voorbeeld: agressie tegen hulpverleners, uitgescholden worden
door groep jongeren op straat.
Wat wel of niet als grensoverschrijdend wordt ervaren kan afhangen van
de werkcultuur waar iemand zich in begeeft, welk gedrag door de meesten
als normaal worden beschouwd of welke opvoeding je hebt genoten.
Het is belangrijk om op de hoogte te zijn van de gedragsregels en normen
van jouw organisatie, zodat je weet welk gedrag van jou en anderen
verwacht wordt en welk gedrag gezien wordt als grensoverschrijdend.
1.3 Agressie en grensoverschrijdend gedrag
Er is een verschil in actieve en passieve vormen van agressie.
Actieve vormen:
- Fysieke agressie
- Verbale agressie
- Psychische agressie: negeren, vernederen, uitsluiten.
Pasieve vormen:
- Geestelijke mishandeling
- Financieel misbruik
Aanleiding of oorzaak agressief gedrag:
- Frustratie
- Slecht werkende rem/ beperkte impulscontrole
- Instrumenteel: agressie om doel te bereiken
Grensoverschrijdend gedrag komt vaak voor in relaties waar
machtsverschillen zijn, dit noemen we machtsmisbruik. Machtsverschillen
hoeven niet te lijden tot grensoverschrijdend gedrag, maar bij
machtsmisbruik worden grenzen wel overschreden en dit kan bewust of
onbewust gebeuren.
1.4 Vormen van grensoverschrijdend gedrag
- Fysieke grensoverschrijding (fysiek geweld)
Ongewenste aanrakingen, slaan, schoppen, bijten, knijpen, etc.
- Psychische grensoverschrijding
Pesten, negeren, buitensluiten, etc.
- Seksuele grensoverschrijding (seksueel misbruik)
Ongewenst seksueel gedrag, opmerkingen, intimidatie, aanrakingen,
aanranding, verkrachting.
- Discriminatie
Ongelijk behandelen, achterstellen, uitsluiten op basis van kenmerken.
Iemand kan gediscrimineerd worden op: afkomst, godsdienst, seksuele
,geaardheid, geslacht, burgerlijke staat, lichamelijke of geestelijke
beperkingen.
- Schending van rechten
Zowel binnen zorgrelaties als privé kan dit voorkomen. Voorbeelden
zorgrelaties: zeggenschap onthouden, beslissingen nemen zonder overleg
met cliënt of zijn vertegenwoordigers, door aantasting of inperking van het
recht op vrijheid, privacy of zelfbeschikking. Ook in huiselijke kringen kan
dit zich voordoen, voorbeelden: wanneer een partner niet toestaat dat zijn
of haar partner een identiteitsbewijs heeft, niet alleen het huis mag
verlaten of geen eigen bankrekening heeft.
- Radicalisering
Een ernstige vorm van grensoverschrijdend gedrag, en wordt door het
Nederlandse jeugdinstituut omschreven als het proces waarbij een
persoon of groep in toenemende mate opvattingen ontwikkeld die op
gespannen voet, of zelfs haaks staan op de democratische rechtsorde. Er
wordt geweld gebruikt of tot geweld opgeroepen en het tast de sociale
veiligheid van burgers aan.
- Financiële en materiele uitbuiting
Profiteren en wegnemen van bezittingen, onder druk zetten, diefstal van
geld of bezittingen, iemand financieel kort houden of afpersing. Dit kan
zowel voorkomen in professionele relaties als privérelaties.
1.5 Grensoverschrijdend gedrag in jouw beroep
Als professional kan je een belangrijke rol spelen in het proces rondom
sociale veiligheid, zowel bij prefentie als bij vroeg signaleren, eveneens bij
het verlenen van ondersteuning om de sociale veiligheid te kunnen
herstellen. Het is daarom belangrijk dat je grensoverschrijdend gedrag kan
signaleren en herkennen, weet te handelen wanneer je dit tegenkomt, en
weet indien nodig waar dit te melden.
1.5.1 grensoverschrijdend gedrag in zorg en welzijn
Grensoverschrijdend gedrag in zorg en welzijn komt vaak voor, het kan
plaats vinden tussen cliënten of collega’s onderling of tussen een
professional en de cliënt. In veel zorg organisaties staat duidelijk
omschreven wat eronder grensoverschrijdend wordt verstaan en er wordt
onderscheid gemaakt in verschillende soorten van grensoverschrijding.
Soorten:
- Psychisch
- Verwaarlozing
- Onthouding van zorg zoals: onthouden van medicatie en
adequate voeding, te weinig tijd inzetten om te helpen met eten,
geen hulp bieden bij het naar de wc gaan, niet reageren op roepen,
slechte hygiëne, etc.
Ook komen de volgende dingen voor in een zorginstelling:
- Seksueel misbruik
- Fysiek grensoverschrijdend gedrag
- Financieel en materieel misbruik
- Discriminatie
- Schending van mensenrechten
, In 2022 waren er 240 meldingen van grensoverschrijdend gedrag door een
zorgverlener naar een patiënt of cliënt in de zorg en jeugdhulp, dat waren
er 60 meer dan in 2021 (180). De meeste meldingen kwamen uit de
gehandicaptenzorg en geestelijke gezondheidszorg (50), gevolgd door
eerstelijnshulp en jeugdhulp (40).
1.5.2 Grensoverschrijdend gedrag in de gezondheidszorg
Ook in wijkverpleging, verpleeghuizen en in ziekenhuizen komt
grensoverschrijdend gedrag voor. In ziekenhuizen komt regelmatig
seksueel grensoverschrijdend gedrag voor. 30% van artsen en studenten
heeft dit wel eens meegemaakt. De meeste slachtoffers waren vrouwelijke
studentes of coassistenten, en het werd vaak gedaan door een arts hoger
in de hiërarchie.
1.5.3 Grensoverschrijdend gedrag in het onderwijs
Het is bekend dat op scholen vaak gepest wordt, maar scholen in basis,
voortgezet en speciaal onderwijs zijn verplicht volgens de wet veiligheid
op school zorg te dragen voor een veilige school waarbij onder andere
pesten moet worden aangepakt en de veiligheid van kinderen moet
worden vergroot. Naast pesten kan de sociale veiligheid ook aangetast
worden door afpersing, uitsluiting, discriminatie, sexting, huiselijk geweld
en kindermishandeling. Om de veiligheid te waarborgen is het belangrijk
om als school een protocol te hebben hoe ze om moeten gaan met
grensoverschrijdend gedrag, en hoe ze het moeten signaleren en hoe ze
handelen als het gebeurt. Leerkrachten kunnen ook te maken krijgen met
grensoverschrijdend gedrag, door bijvoorbeeld boze ouders die te veel
kritiek geven. Ook kunnen leerkrachten zelf grensoverschrijdend gedrag
vertonen: kinderen op een niet pedagogische manier en onjuist aan te
spreken, te negeren of onterecht of te streng straffen.
1.5.4 Grensoverschrijdend gedrag op de werkvloer
Grensoverschrijdend gedrag op de werkvloer kan tussen collega’s zijn
maar ook tussen een werknemer en een client of klant. Vaak is dit subtiel,
en weet je niet duidelijk of dit grensoverschrijdend is, maar voel je dat een
collega een grens overschrijdt door een opmerking of handeling. Het is
daarom belangrijk om de protocollen van je organisatie te kennen en te
weten met wie en hoe je in je gesprek kan.
1.5.5 Grensoverschrijdend gedrag en sport
Grensoverschrijdend gedrag in de sport komt ook regelmatig voor, zowel
op amateur als professioneel niveau. Uit onderzoek van nocnsf komt voor
dat 20% tussen 18 en 50 jaar in hun jeugd wel eens slachtoffers geweest
van ernstig emotioneel grensoverschrijdend gedrag, ruim 13% met
lichamelijk grensoverschrijdend gedrag en 7% met seksueel
grensoverschrijdend gedrag.
1.6 Professioneel handelen bij grensoverschrijdend gedrag.
Als professional in de sport heb je een belangrijke taak in het zorgen voor
een veilige omgeving voor je cliënten, patiënten of leerlingen. Hiervoor is
het belangrijk om te weten wat de signalen zijn van grensoverschrijdend
Samenvatting
HS1: sociale veiligheid
1.1 wat wordt verstaan onder sociale veiligheid
Een sociaal veilige omgeving is een omgeving zonder dreiging van geweld
of confrontatie met geweld
Sociale veiligheid is onderdeel van de totale veiligheid van de omgeving
Het is veilig wanneer de sociale, fysieke en psychische veiligheid van
iemand niet door handelingen van anderen wordt aangetast.
Sociale veiligheid betekend dat je je veilig voelt in een sociale omgeving,
dat je jezelf kan zijn, dat je wordt geaccepteerd en niet bang hoeft te zijn
te worden uitgesloten, gepest te worden, agressief bejegend te worden
uitgescholden of mishandeld.
De sociale veiligheid of veiligheidsbeleving van iemand kan worden
aangetast en dit wordt meestal veroorzaakt door anderen die ongepast of
ongewenst gedrag of grensoverschrijdend gedrag vertonen.
De beleving of te wel de subjectieve veiligheid hoeft niet door iedereen op
dezelfde manier ervaren te worden.
Sociale veilig staat ook voor de mate waarin mensen beschermd zijn en
zich beschermd voelen tegen misdrijven, overtredingen en overlast
veroorzaakt door andere mensen. Professionals in de gezondheidszorg,
zorg en welzijn, onderwijs en sport hebben daarom een belangrijke rol in
het signaleren van grensoverschrijdend gedrag. Zij moeten weten hoe te
handelen om grensoverschrijdend gedrag te stoppen, bespreekbaar
maken en de sociale veiligheid te herstellen.
1.2 grensoverschrijdend gedrag en sociale veiligheid
Grensoverschrijdend gedrag is een sleutelbegrip als het gaat over sociale
onveiligheid en dit gedrag kan overal en in verschillende situaties
voorkomen.
De sociale veiligheid van iemand kan worden aangetast wanneer er
grenzen van diegene worden overschreden door een ander en het omvat
alle on gewenste handelingen, toenaderingen of contacten die tegen een
persoon plaatsvinden en kan zowel gebeuren op psychologisch, fysiek,
seksueel, financieel als materieel vlak.
Grensoverschrijdend gedrag is niet altijd gemakkelijk te herkennen, het
kan duidelijk zichtbaar zij. Of juist niet en waar de grens ligt die iemand
overschreden wordt kan voor iedereen verschillend zijn.
Het kan zijn dat de pleger zijn gedrag niet kwetsend bedoelt, misschien
een grapje wil maken en niet beseft dat de ander aanstoot aan zijn gedrag
neemt en dat het slachtoffer het gedrag als ongewenst en onaangenaam
ervaart. Het gaat dus over de handelingen die door de ontvanger als
ongemakkelijk, kwetsend of niet geaccepteerd worden ervaren. Dus
wanneer bepaald gedrag als ongewenst, onprettig of dreigend wordt
gevoeld, dan is het per definitie grensoverschrijdend.
1.2.1 uitingen van grensoverschrijdend gedrag
,Grensoverschrijdend gedrag kan relatief subtiel zijn (ongepaste
opmerkingen, iemand achterstellen, uitsluiten of negeren, negatieve
opmerkingen over iemand op social media zetten). Voorbeeld:
verwaarlozing, vorm van huiselijk geweld, kindermishandeling.
Maar kan ook duidelijk zichtbaar zijn zoals (openlijke agressie en fysiek
geweld, seksuele intimidatie en seksueel misbruik, discriminatie, racisme,
pesten) voorbeeld: agressie tegen hulpverleners, uitgescholden worden
door groep jongeren op straat.
Wat wel of niet als grensoverschrijdend wordt ervaren kan afhangen van
de werkcultuur waar iemand zich in begeeft, welk gedrag door de meesten
als normaal worden beschouwd of welke opvoeding je hebt genoten.
Het is belangrijk om op de hoogte te zijn van de gedragsregels en normen
van jouw organisatie, zodat je weet welk gedrag van jou en anderen
verwacht wordt en welk gedrag gezien wordt als grensoverschrijdend.
1.3 Agressie en grensoverschrijdend gedrag
Er is een verschil in actieve en passieve vormen van agressie.
Actieve vormen:
- Fysieke agressie
- Verbale agressie
- Psychische agressie: negeren, vernederen, uitsluiten.
Pasieve vormen:
- Geestelijke mishandeling
- Financieel misbruik
Aanleiding of oorzaak agressief gedrag:
- Frustratie
- Slecht werkende rem/ beperkte impulscontrole
- Instrumenteel: agressie om doel te bereiken
Grensoverschrijdend gedrag komt vaak voor in relaties waar
machtsverschillen zijn, dit noemen we machtsmisbruik. Machtsverschillen
hoeven niet te lijden tot grensoverschrijdend gedrag, maar bij
machtsmisbruik worden grenzen wel overschreden en dit kan bewust of
onbewust gebeuren.
1.4 Vormen van grensoverschrijdend gedrag
- Fysieke grensoverschrijding (fysiek geweld)
Ongewenste aanrakingen, slaan, schoppen, bijten, knijpen, etc.
- Psychische grensoverschrijding
Pesten, negeren, buitensluiten, etc.
- Seksuele grensoverschrijding (seksueel misbruik)
Ongewenst seksueel gedrag, opmerkingen, intimidatie, aanrakingen,
aanranding, verkrachting.
- Discriminatie
Ongelijk behandelen, achterstellen, uitsluiten op basis van kenmerken.
Iemand kan gediscrimineerd worden op: afkomst, godsdienst, seksuele
,geaardheid, geslacht, burgerlijke staat, lichamelijke of geestelijke
beperkingen.
- Schending van rechten
Zowel binnen zorgrelaties als privé kan dit voorkomen. Voorbeelden
zorgrelaties: zeggenschap onthouden, beslissingen nemen zonder overleg
met cliënt of zijn vertegenwoordigers, door aantasting of inperking van het
recht op vrijheid, privacy of zelfbeschikking. Ook in huiselijke kringen kan
dit zich voordoen, voorbeelden: wanneer een partner niet toestaat dat zijn
of haar partner een identiteitsbewijs heeft, niet alleen het huis mag
verlaten of geen eigen bankrekening heeft.
- Radicalisering
Een ernstige vorm van grensoverschrijdend gedrag, en wordt door het
Nederlandse jeugdinstituut omschreven als het proces waarbij een
persoon of groep in toenemende mate opvattingen ontwikkeld die op
gespannen voet, of zelfs haaks staan op de democratische rechtsorde. Er
wordt geweld gebruikt of tot geweld opgeroepen en het tast de sociale
veiligheid van burgers aan.
- Financiële en materiele uitbuiting
Profiteren en wegnemen van bezittingen, onder druk zetten, diefstal van
geld of bezittingen, iemand financieel kort houden of afpersing. Dit kan
zowel voorkomen in professionele relaties als privérelaties.
1.5 Grensoverschrijdend gedrag in jouw beroep
Als professional kan je een belangrijke rol spelen in het proces rondom
sociale veiligheid, zowel bij prefentie als bij vroeg signaleren, eveneens bij
het verlenen van ondersteuning om de sociale veiligheid te kunnen
herstellen. Het is daarom belangrijk dat je grensoverschrijdend gedrag kan
signaleren en herkennen, weet te handelen wanneer je dit tegenkomt, en
weet indien nodig waar dit te melden.
1.5.1 grensoverschrijdend gedrag in zorg en welzijn
Grensoverschrijdend gedrag in zorg en welzijn komt vaak voor, het kan
plaats vinden tussen cliënten of collega’s onderling of tussen een
professional en de cliënt. In veel zorg organisaties staat duidelijk
omschreven wat eronder grensoverschrijdend wordt verstaan en er wordt
onderscheid gemaakt in verschillende soorten van grensoverschrijding.
Soorten:
- Psychisch
- Verwaarlozing
- Onthouding van zorg zoals: onthouden van medicatie en
adequate voeding, te weinig tijd inzetten om te helpen met eten,
geen hulp bieden bij het naar de wc gaan, niet reageren op roepen,
slechte hygiëne, etc.
Ook komen de volgende dingen voor in een zorginstelling:
- Seksueel misbruik
- Fysiek grensoverschrijdend gedrag
- Financieel en materieel misbruik
- Discriminatie
- Schending van mensenrechten
, In 2022 waren er 240 meldingen van grensoverschrijdend gedrag door een
zorgverlener naar een patiënt of cliënt in de zorg en jeugdhulp, dat waren
er 60 meer dan in 2021 (180). De meeste meldingen kwamen uit de
gehandicaptenzorg en geestelijke gezondheidszorg (50), gevolgd door
eerstelijnshulp en jeugdhulp (40).
1.5.2 Grensoverschrijdend gedrag in de gezondheidszorg
Ook in wijkverpleging, verpleeghuizen en in ziekenhuizen komt
grensoverschrijdend gedrag voor. In ziekenhuizen komt regelmatig
seksueel grensoverschrijdend gedrag voor. 30% van artsen en studenten
heeft dit wel eens meegemaakt. De meeste slachtoffers waren vrouwelijke
studentes of coassistenten, en het werd vaak gedaan door een arts hoger
in de hiërarchie.
1.5.3 Grensoverschrijdend gedrag in het onderwijs
Het is bekend dat op scholen vaak gepest wordt, maar scholen in basis,
voortgezet en speciaal onderwijs zijn verplicht volgens de wet veiligheid
op school zorg te dragen voor een veilige school waarbij onder andere
pesten moet worden aangepakt en de veiligheid van kinderen moet
worden vergroot. Naast pesten kan de sociale veiligheid ook aangetast
worden door afpersing, uitsluiting, discriminatie, sexting, huiselijk geweld
en kindermishandeling. Om de veiligheid te waarborgen is het belangrijk
om als school een protocol te hebben hoe ze om moeten gaan met
grensoverschrijdend gedrag, en hoe ze het moeten signaleren en hoe ze
handelen als het gebeurt. Leerkrachten kunnen ook te maken krijgen met
grensoverschrijdend gedrag, door bijvoorbeeld boze ouders die te veel
kritiek geven. Ook kunnen leerkrachten zelf grensoverschrijdend gedrag
vertonen: kinderen op een niet pedagogische manier en onjuist aan te
spreken, te negeren of onterecht of te streng straffen.
1.5.4 Grensoverschrijdend gedrag op de werkvloer
Grensoverschrijdend gedrag op de werkvloer kan tussen collega’s zijn
maar ook tussen een werknemer en een client of klant. Vaak is dit subtiel,
en weet je niet duidelijk of dit grensoverschrijdend is, maar voel je dat een
collega een grens overschrijdt door een opmerking of handeling. Het is
daarom belangrijk om de protocollen van je organisatie te kennen en te
weten met wie en hoe je in je gesprek kan.
1.5.5 Grensoverschrijdend gedrag en sport
Grensoverschrijdend gedrag in de sport komt ook regelmatig voor, zowel
op amateur als professioneel niveau. Uit onderzoek van nocnsf komt voor
dat 20% tussen 18 en 50 jaar in hun jeugd wel eens slachtoffers geweest
van ernstig emotioneel grensoverschrijdend gedrag, ruim 13% met
lichamelijk grensoverschrijdend gedrag en 7% met seksueel
grensoverschrijdend gedrag.
1.6 Professioneel handelen bij grensoverschrijdend gedrag.
Als professional in de sport heb je een belangrijke taak in het zorgen voor
een veilige omgeving voor je cliënten, patiënten of leerlingen. Hiervoor is
het belangrijk om te weten wat de signalen zijn van grensoverschrijdend
