Les 1: Inleiding – privacy
1. Deontologie als deel van een beroepsethiek
1.1. Technische en normatieve professionaliteit
Doe ik de dingen wel goed?
o Omgaan met technologische ontwikkeling, gespreksvaardigheden,
kwalitatieve rapportage, omgaan met agressie,…
Doe ik de goede dingen?
o Ethische vragen stellen over (eigen) interventies: dragen ze bij en
op welke manier aan goede orthopedagogie?
Een beroep bestaat uit 2 componenten. Beide componenten zijn even
belangrijk: het is belangrijk om tussenkomsten deskundig te
onderbouwen, maar ook om stil te staan bij het waarom van interventies.
o Metafoor ‘professional als lantaarnpaal’: de lantaarnpaal staat voor
een sociaal-agogische werker die de weg belicht die samen met de
cliënt wordt bewandeld, om te zien waarheen gegaan moet worden,
waar ijkpunten gelegd kunnen worden of waar efficiënter kan
gewerkt worden. De lantaarnpaal wordt centraal aangestuurd vanuit
een organisatie of de maatschappij.
o Metafoor ‘kampvuur’: het hout in de omgeving en de manier hoe de
sociaal-agogische werker het kampvuur bouwt, bepalen hoeveel
licht en warmte er is en hoelang het vuur zal branden. Het toont een
autonomie of een discretionaire ruimte. Het kampvuur nodigt ook
uit om er samen rond plaats te nemen, het stimuleert verbinding en
maakt een gedeeld verhaal mogelijk.
1.2. Het goede doen (integer handelen)
o Integrity is doing the right thing even if no one is watching
o Als je ooit in de verleiding komt om te zoeken naar goedkeuring van
buitenaf, realiseer je dan dat je je integriteit in gevaar hebt
gebracht. Als je een getuige nodig hebt, wees die dan zelf.
Deze citaten geven de aspecten van integriteit weer: het is het
goede doen en of iets goed is, moet je zelf vooral autonoom
beslissen. Dat wil zeggen dat we niet goed doen omwille van
goedkeuring van anderen, maar omdat het goed is het goede te
doen. De vraag is hoe we weten wat goed is? Dit gaat over onze
moraal, onze waarden en normen: waar halen we die?
Autonoom (vs. heteronoom) het goede doen
Moraal: hoe weten wat goed is?
, 1.3. De verwisselbaarheidsgedachte
= Principe van gelijkheid
Het is een belangrijke toetssteen binnen de normatieve ethiek en bepaalt
of een theorie ethisch is. Bij het innemen van een standpunt, mag men de
eigen belangen niet meer gewicht toekennen dan die van een ander. De
eigen rol in een moreel standpunt moet op 1 of andere manier
verwisselbaar zijn met de rol van anderen. Ik mag mijzelf niet anders
behandelen dan de anderen en de andere onderling niet verschillend van
elkaar – tenzij daar voldoende gronden voor bestaan.
Het komt erop neer dat een oordeel pas moreel of ethisch is, als het een
handelen uit eigenbelang en egoïsme overstijgt.
Het geeft een antwoord op de vraag naar de ethische aanvaardbaarheid
van een handeling. Maar dan nog zijn er verschillende antwoorden
mogelijk op de vraag die daarop volgt, namelijk, of die ethische
aanvaardbare handelingen ook ‘moreel juist’ of ‘goed’ is.
Voorbeeld: verdelen van een taart
o Als we een verjaardagstaart willen verdelen, dan kunnen we dit
doen volgens verschillende principes. De meest duidelijke
‘verwisselbaarheid’ is dat we in gelijke stukken verdelen. We
kunnen ook een principe afspreken, bv. een verdeling volgens
behoefte: groter stuk voor wie meer honger heeft. Er is een
ongelijke verdeling, maar we houden rekening met iedereens
belangen. Een proportionele verdeling waarbij de jarige een groter
stuk krijgt, voldoet aan de verwisselbaarheidsgedachte: we
hanteren voor volgende verjaardagstaarten dezelfde regel, dus
iedere jarige krijgt op termijn een groter stuk van de taart. Een
verdeling waarbij de oudsten of sterksten het meeste krijgen, is een
situatie waarbij niet voldaan wordt aan de
verwisselbaarheidsgedachte. Er is geen enkele reden voor een
dergelijke ongelijke verdeling: de argumentatie dat oud of sterk zijn
recht geeft op een groter deel van de taart kan immers niet
gehanteerd worden door de jongsten of zwaksten of omgekeerd.
1.4. Hoe weten we wat goed is…
Pluralisme binnen samenleving
o Onze hedendaagse samenleving heeft niet langer een collectief
verhaal van waarden en normen. Individuen bepalen hun eigen
zingeving, wat leidt tot een diversiteit in de samenleving en een
pluralisme. Soms wordt het acroniem VUCA gebruikt (volatile,
uncertain, complex and ambiguous)
,Moraliteit (waarden en normen) via socialisatie, trial and error.
Waarde: nastrevenswaardig ideaal, abstract idee – norm: vertaling van
een waarde in een gedragsregel.
3 vormen socialisatie:
o Primaire socialisatie: socialisatie tussen mensen die direct met
elkaar verbonden zijn, zoals het gezin en vrienden. Informele
socialisatie waarvan de regels niet op papier staan want iedereen
vindt ze van zelfsprekend (onze sociale huid)
o Secundaire socialisatie: vindt plaats in een formele sfeer, zoals op
school, op het werk of bij verenigingen. Ze schikken zich naar de
cultuur die daarin heerst. We maken hierin keuzes, zoals welke
school, ons beroep,… (onze sociale kleren)
o Tertiaire socialisatie: vindt plaats door anonieme socialisatoren:
actoren met wie mensen niet rechtstreeks een band hebben. Het
gebeurd impliciet, bv. door het lezen van literatuur, massa media,
sociale media,…. De overheid is ook een socialisator die vaak
anoniem socialiseert.
Moraal is dus…
o Beter da wetten en regels: invulling van het goede
o Wetten als tijdelijke morele consensus
Onderscheid moraal – ethiek: moraal is intuïtief – scheidsrechter is ons
geweten (of in de volksmond: gezond verstand), ethiek is de studie van de
morele overwegingen van mensen
… en wie bepaald dat?
Bepalen we dat zelf als rationele en vrije individuen?
o Als we uitgaan van vrije en rationele individuen – handelings- en
wilsbekwaam, dan weten we toch best zelf wat goed is?
Als je weet wat goed is, kun je bijna niets anders doen (Aristoteles)
Gedachte experiment 1: de vriendelijke buurtmoordenaar met de bijl:
o Het is zondagmiddag en plots klopt iemand op de deur. Als je de
deur opendoet sta je voor een ontevreden man met bijl. Er is iets
mis met die man. De enige twijfel neemt hij weg door te zeggen:
‘Hé, mijn naam is Harold. Misschien heb je al eerder van mij
gehoord. Ik ben de vriendelijke buurtbijlmoordenaar. Ik ben hier om
je kinderen te vermoorden. Kunt u mij doorverwijzen naar waar ze
, zijn, zodat ik verder kan gaan? Het was een lange dag. Weet je, ik
wil dit gewoon achter de rug hebben.” Je wordt met een ethisch
dilemma geconfronteerd want je bent een eerlijk persoon. Deze man
vroeg je heel vriendelijk om hem te vertellen waar je kinderen zijn.
Je kunt de man vertellen waar je kinderen zijn en het risico lopen dat
hij ze voor je ogen doodt. Of je kunt tegen hem liegen en het risico
lopen een oneerlijk persoon te zijn. Wat doe je? Dit is een heel
moeilijke beslissing, of niet?
We vinden het principe ‘niet liegen’ belangrijk, maar vullen dit in al naar
gelang de context (een leugentje om bestwil) à subjectieve moraal is
wankele basis
Wie bepaalt dan het goede? Hoe kunnen we eigenlijk weten wat goed is?
Oplossing: deontologische code? Deontologie als ethisch perspectief –
‘plichtenleer’ (in bv.: liegen is immoreel)
Gedachte-experiment 2: het trolley-probleem
o Het is een gedachte-experiment, wat wil zeggen dat er een situatie
gecreëerd is die tot een ethisch dilemma leidt. De situatie op zich is
minder belangrijk. De bekendste versie bestaat uit 2 delen, de ene
varieert op de andere. De variatie is Van Judith Jarvis Thomson:
‘trolley problem’. De oorspronkelijke bedenkster Phillipa Foot: ‘tram
driver’. Een mogelijk verschil in antwoorden op beide situaties over
wat moreel toelaatbaar is, toont hoe verschillend consequentialisten
en deontologen dit ethische dilemma beantwoorden.
o Het trolleyprobleem: Je loopt langs een tramlijn en hoort achter je
een tram naderen. Voor je zijn 5 mensen vastgebonden op de
tramsporen, die duidelijk niet weg kunnen. Naast je zie je een
hendel, waarmee je de tram van spoor kunt doen veranderen. Op
dat spoor staat in de verste 1 persoon, maar je kan deze niet meer
waarschuwen. Haal je de hendel over of niet?
o In de variatie wordt de hendel vervangen door een man. Je staat nu
boven de tramsporen op een brug. Er is geen hendel om de tram te
doen afwijken en de enige mogelijkheid om de tram te doen
stoppen, is de man die naast je staat van de brug duwen. Het is een
grote stevige kerel en zijn gewicht zal de tram zeker doen stoppen.
Je kunt jezelf niet opofferen: jouw gewicht zou niet voldoende zijn.
Duw je de man?
1.5. Normatieve ethiek
Consequentialisme:
o Een handeling is goed als deze de best mogelijke gevolgen oplevert
Deontologie:
1. Deontologie als deel van een beroepsethiek
1.1. Technische en normatieve professionaliteit
Doe ik de dingen wel goed?
o Omgaan met technologische ontwikkeling, gespreksvaardigheden,
kwalitatieve rapportage, omgaan met agressie,…
Doe ik de goede dingen?
o Ethische vragen stellen over (eigen) interventies: dragen ze bij en
op welke manier aan goede orthopedagogie?
Een beroep bestaat uit 2 componenten. Beide componenten zijn even
belangrijk: het is belangrijk om tussenkomsten deskundig te
onderbouwen, maar ook om stil te staan bij het waarom van interventies.
o Metafoor ‘professional als lantaarnpaal’: de lantaarnpaal staat voor
een sociaal-agogische werker die de weg belicht die samen met de
cliënt wordt bewandeld, om te zien waarheen gegaan moet worden,
waar ijkpunten gelegd kunnen worden of waar efficiënter kan
gewerkt worden. De lantaarnpaal wordt centraal aangestuurd vanuit
een organisatie of de maatschappij.
o Metafoor ‘kampvuur’: het hout in de omgeving en de manier hoe de
sociaal-agogische werker het kampvuur bouwt, bepalen hoeveel
licht en warmte er is en hoelang het vuur zal branden. Het toont een
autonomie of een discretionaire ruimte. Het kampvuur nodigt ook
uit om er samen rond plaats te nemen, het stimuleert verbinding en
maakt een gedeeld verhaal mogelijk.
1.2. Het goede doen (integer handelen)
o Integrity is doing the right thing even if no one is watching
o Als je ooit in de verleiding komt om te zoeken naar goedkeuring van
buitenaf, realiseer je dan dat je je integriteit in gevaar hebt
gebracht. Als je een getuige nodig hebt, wees die dan zelf.
Deze citaten geven de aspecten van integriteit weer: het is het
goede doen en of iets goed is, moet je zelf vooral autonoom
beslissen. Dat wil zeggen dat we niet goed doen omwille van
goedkeuring van anderen, maar omdat het goed is het goede te
doen. De vraag is hoe we weten wat goed is? Dit gaat over onze
moraal, onze waarden en normen: waar halen we die?
Autonoom (vs. heteronoom) het goede doen
Moraal: hoe weten wat goed is?
, 1.3. De verwisselbaarheidsgedachte
= Principe van gelijkheid
Het is een belangrijke toetssteen binnen de normatieve ethiek en bepaalt
of een theorie ethisch is. Bij het innemen van een standpunt, mag men de
eigen belangen niet meer gewicht toekennen dan die van een ander. De
eigen rol in een moreel standpunt moet op 1 of andere manier
verwisselbaar zijn met de rol van anderen. Ik mag mijzelf niet anders
behandelen dan de anderen en de andere onderling niet verschillend van
elkaar – tenzij daar voldoende gronden voor bestaan.
Het komt erop neer dat een oordeel pas moreel of ethisch is, als het een
handelen uit eigenbelang en egoïsme overstijgt.
Het geeft een antwoord op de vraag naar de ethische aanvaardbaarheid
van een handeling. Maar dan nog zijn er verschillende antwoorden
mogelijk op de vraag die daarop volgt, namelijk, of die ethische
aanvaardbare handelingen ook ‘moreel juist’ of ‘goed’ is.
Voorbeeld: verdelen van een taart
o Als we een verjaardagstaart willen verdelen, dan kunnen we dit
doen volgens verschillende principes. De meest duidelijke
‘verwisselbaarheid’ is dat we in gelijke stukken verdelen. We
kunnen ook een principe afspreken, bv. een verdeling volgens
behoefte: groter stuk voor wie meer honger heeft. Er is een
ongelijke verdeling, maar we houden rekening met iedereens
belangen. Een proportionele verdeling waarbij de jarige een groter
stuk krijgt, voldoet aan de verwisselbaarheidsgedachte: we
hanteren voor volgende verjaardagstaarten dezelfde regel, dus
iedere jarige krijgt op termijn een groter stuk van de taart. Een
verdeling waarbij de oudsten of sterksten het meeste krijgen, is een
situatie waarbij niet voldaan wordt aan de
verwisselbaarheidsgedachte. Er is geen enkele reden voor een
dergelijke ongelijke verdeling: de argumentatie dat oud of sterk zijn
recht geeft op een groter deel van de taart kan immers niet
gehanteerd worden door de jongsten of zwaksten of omgekeerd.
1.4. Hoe weten we wat goed is…
Pluralisme binnen samenleving
o Onze hedendaagse samenleving heeft niet langer een collectief
verhaal van waarden en normen. Individuen bepalen hun eigen
zingeving, wat leidt tot een diversiteit in de samenleving en een
pluralisme. Soms wordt het acroniem VUCA gebruikt (volatile,
uncertain, complex and ambiguous)
,Moraliteit (waarden en normen) via socialisatie, trial and error.
Waarde: nastrevenswaardig ideaal, abstract idee – norm: vertaling van
een waarde in een gedragsregel.
3 vormen socialisatie:
o Primaire socialisatie: socialisatie tussen mensen die direct met
elkaar verbonden zijn, zoals het gezin en vrienden. Informele
socialisatie waarvan de regels niet op papier staan want iedereen
vindt ze van zelfsprekend (onze sociale huid)
o Secundaire socialisatie: vindt plaats in een formele sfeer, zoals op
school, op het werk of bij verenigingen. Ze schikken zich naar de
cultuur die daarin heerst. We maken hierin keuzes, zoals welke
school, ons beroep,… (onze sociale kleren)
o Tertiaire socialisatie: vindt plaats door anonieme socialisatoren:
actoren met wie mensen niet rechtstreeks een band hebben. Het
gebeurd impliciet, bv. door het lezen van literatuur, massa media,
sociale media,…. De overheid is ook een socialisator die vaak
anoniem socialiseert.
Moraal is dus…
o Beter da wetten en regels: invulling van het goede
o Wetten als tijdelijke morele consensus
Onderscheid moraal – ethiek: moraal is intuïtief – scheidsrechter is ons
geweten (of in de volksmond: gezond verstand), ethiek is de studie van de
morele overwegingen van mensen
… en wie bepaald dat?
Bepalen we dat zelf als rationele en vrije individuen?
o Als we uitgaan van vrije en rationele individuen – handelings- en
wilsbekwaam, dan weten we toch best zelf wat goed is?
Als je weet wat goed is, kun je bijna niets anders doen (Aristoteles)
Gedachte experiment 1: de vriendelijke buurtmoordenaar met de bijl:
o Het is zondagmiddag en plots klopt iemand op de deur. Als je de
deur opendoet sta je voor een ontevreden man met bijl. Er is iets
mis met die man. De enige twijfel neemt hij weg door te zeggen:
‘Hé, mijn naam is Harold. Misschien heb je al eerder van mij
gehoord. Ik ben de vriendelijke buurtbijlmoordenaar. Ik ben hier om
je kinderen te vermoorden. Kunt u mij doorverwijzen naar waar ze
, zijn, zodat ik verder kan gaan? Het was een lange dag. Weet je, ik
wil dit gewoon achter de rug hebben.” Je wordt met een ethisch
dilemma geconfronteerd want je bent een eerlijk persoon. Deze man
vroeg je heel vriendelijk om hem te vertellen waar je kinderen zijn.
Je kunt de man vertellen waar je kinderen zijn en het risico lopen dat
hij ze voor je ogen doodt. Of je kunt tegen hem liegen en het risico
lopen een oneerlijk persoon te zijn. Wat doe je? Dit is een heel
moeilijke beslissing, of niet?
We vinden het principe ‘niet liegen’ belangrijk, maar vullen dit in al naar
gelang de context (een leugentje om bestwil) à subjectieve moraal is
wankele basis
Wie bepaalt dan het goede? Hoe kunnen we eigenlijk weten wat goed is?
Oplossing: deontologische code? Deontologie als ethisch perspectief –
‘plichtenleer’ (in bv.: liegen is immoreel)
Gedachte-experiment 2: het trolley-probleem
o Het is een gedachte-experiment, wat wil zeggen dat er een situatie
gecreëerd is die tot een ethisch dilemma leidt. De situatie op zich is
minder belangrijk. De bekendste versie bestaat uit 2 delen, de ene
varieert op de andere. De variatie is Van Judith Jarvis Thomson:
‘trolley problem’. De oorspronkelijke bedenkster Phillipa Foot: ‘tram
driver’. Een mogelijk verschil in antwoorden op beide situaties over
wat moreel toelaatbaar is, toont hoe verschillend consequentialisten
en deontologen dit ethische dilemma beantwoorden.
o Het trolleyprobleem: Je loopt langs een tramlijn en hoort achter je
een tram naderen. Voor je zijn 5 mensen vastgebonden op de
tramsporen, die duidelijk niet weg kunnen. Naast je zie je een
hendel, waarmee je de tram van spoor kunt doen veranderen. Op
dat spoor staat in de verste 1 persoon, maar je kan deze niet meer
waarschuwen. Haal je de hendel over of niet?
o In de variatie wordt de hendel vervangen door een man. Je staat nu
boven de tramsporen op een brug. Er is geen hendel om de tram te
doen afwijken en de enige mogelijkheid om de tram te doen
stoppen, is de man die naast je staat van de brug duwen. Het is een
grote stevige kerel en zijn gewicht zal de tram zeker doen stoppen.
Je kunt jezelf niet opofferen: jouw gewicht zou niet voldoende zijn.
Duw je de man?
1.5. Normatieve ethiek
Consequentialisme:
o Een handeling is goed als deze de best mogelijke gevolgen oplevert
Deontologie:
