Algemene rechtsleer
Marcel Becker, Ethiek voor juristen
Inleiding
Het slechts volgen van juridische criteria kan bij ethische vraagstukken leiden tot grote
vraagtekens. Het recht en de ethiek kennen vele grensconflicten.
1. kernbegrippen
In de ethiek zijn waarden de kwaliteiten waartoe mensen zich aangetrokken voelen omdat deze
bijdragen tot een goed (samen)leven. Zij hebben een eigen (aantrekkings)kracht en ontlenen
hun belang niet aan primair aan hun nut voor iets anders, daarnaast behoeven ze geen
legitimatie. Het recht kent waarden, vaak in de vorm van open normen. Zij kennen een
algemeen en vaag karakter dat leidt tot verschillende interpretaties. Waarden kunnen
verduidelijkt worden in normen, dit zijn maatstaven voor het handelen van mensen. In de ethiek
gaat het voornamelijk om de morele normen die gaan over goed of slecht gedrag. Morele
normen zijn niet gecodificeerd. Waarden en normen zijn onlosmakelijk verbonden als algemene
oriëntatie en concrete regel. De moraal duidt op een geheel van als vanzelfsprekende beleefde
opvattingen over goed/kwaad en zinvol/zinloos etc. De ethiek analyseert de begrippen die in de
moraal centraal staan en waarom menselijke handelingen wel wel of niet stroken met deze
begrippen. De moraal levert de grondstof voor de ethiek.
2. recht en ethiek: een eerste onderscheid
verschil in autoriteit met sanctiebevoegdheid
Het recht wordt gedragen door een aangestelde autoriteit, welke naleving van wetten afdwingt
onder dreiging van straffen. Bij ethische waarden/idealen ligt dat anders. Om te begrijpen hoe
autoriteit in de ethiek werkt, kijk je vanuit de handelende mens en wat deze vindt. Wanneer de
mens zich richt op iets wat sterker is dan zijn toevallige subjectieve voorkeur en directe
belangen, is er sprake van een autoriteit. Voorheen werd de autoriteit in verband met God
gebracht, maar inmiddels zijn er andere bronnen van morele motivatie.
algemeenheid van rechtsregels en contextgevoeligheid van ethiek
De algemeen geldende rechtsregels weerspiegelen krachtige ethische beginselen. Echter
kunnen normen en waarden per context verschillen. Het is aan de actoren in de samenleving
om de algemene regels toe te passen op concrete situaties, dit kan echter niet altijd makkelijk
zijn. Er kan spanning ontstaan tussen algemene regel en concrete situatie. In de ethiek zijn
algemeen geldende regels verwoorden lastig, zij toont haar kracht meer uit in het onderzoeken
hoe morele gevoeligheden per context verschillen.
het recht als gestolde moraal
Het recht wordt beschreven als ‘gestolde moraal’ omdat de wetgever zich richt op de heersende
opvattingen over goed en kwaad. De rechtsstatelijke beginselen zijn gegrond in ethische
waarden die in de Nederlandse samenleving breed worden gedeeld. De relatie van recht en
moraal speelt een rol in de discussie over wetten als de toepassing van wetten. Het kan
voorkomen dat strikte toepassing van de regel in strijd is met de heersende morele opvattingen
waaruit de wet is voortgekomen. Dit is de strijd tussen de letter en de geest van de wet.
,3. recht en ethiek: klassieke posities
het rechtspositivisme van hart
De sterkste scheiding tussen recht en ethiek is te vinden in het rechtspositivisme. Volgens Hart
is de basis van het gehoorzamen aan de regels, de secundaire regels die aangeven waarom
wetten geldig zijn. Het feit dat de samenleving instemt met deze regels leidt er toe dat mensen
gehoorzamen aan de wetten. Hij vindt dat er binnen het functioneren en de acceptatie van het
rechtssysteem geen ruimte is voor ethische overwegingen. Onbelangrijk acht hij echter ethiek
niet, maar volgens hem zijn de ethiek en de wet twee verschillende systemen. Volgens hem is
de gehoorzaamheid aan het wetstelsel gebaseerd op de gerichtheid op de secundaire regels en
de wetten die daaruit volgen. Waarden en normen komen voort uit maatschappelijke
conventies. De rechter laat zich slechts leiden door argumenten die juridisch helder vastliggen
en voor eigen interpretatie is geen ruimte. De positivistische scheiding tussen recht en moraal
kan gebruikt worden om elk kritisch moreel perspectief buiten het recht te plaatsen.
de verstrengeling van recht en ethiek bij ronald dworkin
Dworkin vond dat de geldigheid van de wet wel een ethische dimensie heeft. De rechter moet
de algemene morele principes opsporen die aan de basis van de wet liggen en deze toepassen.
Volgens Dworkin gaat het in het recht om normatieve concepten, waar geen neutraal onderzoek
naar mogelijk is. Deze concepten hebben altijd een morele lading en kunnen niet afstandelijk en
neutraal omschreven worden. Volgens hem zijn mensen ‘interpreterende wezens’ en zullen zij
begrippen invullen op de manier die wordt ingegeven door hun achtergrond en bredere context
waarin de wet staat. Hij ziet de rechter als medeschepper van het recht, aangezien deze de wet
moet interpreteren.
Arie-Jan Kwak en Derk Venema, de integere rechter
ethiek en moraal
Volgens Kant zijn er drie fundamentele filosofische vragen te stellen;
- Wat kan ik weten?
- Wat mag ik hopen?
- Wat moet ik doen? -> de vraag naar ethiek
Ethiek is de leer van het goede handelen. De meeste mensen handelen al vanuit goede wil,
maar dat is niet genoeg. Ethisch handelen betekent dat je je eigen particuliere belang opoffert
voor dat van anderen. De ethiek streeft naar een algemeen toepasbare theorie om te bepalen
wanneer dit wel en wanneer dit niet aan de orde is. Moraal verwijst naar maatschappelijke
zeden en gebruiken, vaak gaat dat over de heersend moraal: de gedeelde ongeschreven
normen van de gemeenschap. De kritische moraal is; de normen en waarden waarvan iemand
na reflectie zou willen dat ze de heersende moraal waren. Als je de kritische moraal in een de
vorm van een leer presenteert, spreek je van ethiek. Een overtuiging/intuïtief oordeel
(argumentum ad passiones) is pas moreel van aard als er goede redenen voor worden
gegeven. Een argument dat iedereen of een meerderheid afkeurt (argumentum ad populum), is
ook geen goed argument. Een goede theorie die het resultaat is van kritisch denken en goede
argumenten heeft twee kenmerken; consistent en algemeen (toepasbaar).
Utilitarisme
Ethisch handelen volgens Bentham is dat er niet alleen je eigen welzijn nastreeft, maar ook het
welzijn en de welvaart van de gemeenschap als geheel dient. Het welzijn van ieder lid van de
gemeenschap doet er in gelijke mate toe. Zijn tweede inzicht is dat de maatstaf voor goed
,handelen tot een betrekkelijk objectief begrip gemaakt kan worden. Er kan gekeken worden wat
de belangen zijn en berekenen van het effect is van een handeling of het welzijn van de
samenleving, dit sluit goed aan bij het modern economisch denken. Het individu wordt door de
econoom als rationele actor (homo econimicus) gemodelleerd; een individu zal over het
algemeen altijd streven naar maximale welvaart en welzijn voor zichzelf. Maar hij kan met de
juiste prikkels tot ethisch handelen worden gebracht, waarbij het welzijn van de gemeenschap
als geheel ten goede komt.
Kantianisme
Kant beoogde dat je een ander mens nooit slechts als middel voor iets anders mag behandelen.
De mens heeft niet louter economische waarde maar heeft waardigheid. Zijn ethische
voorschrift luidt; ‘handel volgens de regel die als algemene wet kan gelden’. Dit leidt tot de
categorisch imperatief; als je wilt dat anderen jouw vrijheid en redelijkheid respecteren,
respecteer dan ook de vrijheid en redelijkheid van anderen. Dit vraagt om consistentie: je mag
voor jezelf geen uitzonderingen maken die je een ander niet gunt. Onze rechtscultuur is
beïnvloed door het idee van de menselijke waardigheid en het belang van het respecteren van
individuele vrijheidsrechten. De blinde vlek van deze ethiek is dat de bescherming van de
menselijke waardigheid een kosten-batenafweging moreel irrelevant maakt. Kant vindt dat we
principieel moeten zijn ongeacht de consequenties van ons handelen. De zwakke plek van het
utilitarisme is dat het uitgaat van de feitelijke behoeften en belangen van de gemeenschap. Het
kijkt alleen naar het algemeen belang en dit kan in strijd zijn met een individueel belang.
Deugdenleer
Iedere abstracte theorie reduceert de complexiteit van de werkelijkheid door een beperkt aantal
factoren of aspecten aan te wijzen die tot een bepaald ethisch handelen zouden moeten leiden.
Aristoteles beargumenteerde dat in morele kwesties geen wiskundige zekerheid bereikt kan
worden en dat ethisch handelen helemaal niet het resultaat is van het toepassen van de juiste
abstracte theorie, maar het aanleren en cultiveren van de juiste houding of ethos. Juist
handelen is het resultaat van een jarenlange algemene vorming. Hij ontwierp de deugdenleer:
het gaat niet om het formuleren van een criterium waar je handelen aan kan toetsen maar om
wie je bent. Deugden zijn volgens Aristoteles de karaktereigenschappen die nodig zijn om
waarden en normen in het dagelijkse leven toe te passen en te verwerkelijken. De vier
belangrijkste deugden zijn;
- Moed; het juiste midden vinden tussen lafheid en roekeloze overmoedigheid
- Zelfbeheersing; zelfdiscipline, iemand die zich niet kan beheersen is slaaf van zijn
neigingen en niet in staat om het goede te doen en het kwade te laten.
- Rechtvaardigheid; anders zien of aanvoelen dan wat de situatie van je vraagt en
begrijpen wat rechtvaardig is om te doen. Dit kan je niet vinden door een theorie toe te
passen maar is alleen iets wat een deugdzaam mens weet.
- Praktische wijsheid; verstandigheid om te weten wat je moet doen en hoe je het moet
doen.
Daarnaast kan trots ook als deugd worden gezien; fierheid die in het midden blijft van
overdreven nederigheid en verwaandheid.
Existentiefilosofie
Uitgangspunt van de existentiefilosofie is dat de mens in belangrijke mate wat hij door zijn
individuele ervaring en keuzes van zichzelf maakt. Wees kritisch over je eigen vooroordelen en
probeer de wereld steeds met nieuwe ogen te zien. Iedere situatie en ieder individu is uniek. Er
, moet voorkomen worden dat we, omdat we op een abstract verhaal of onze vooroordelen als af
gaan, dilemma’s niet eens als zodanig erkennen en geen juiste beslissing nemen. Van belang is
dan ook het voorschrift; ‘houd altijd oog voor het onverwachte’ en wees ‘open-minded’.
C.L. Quist, M. Majoor & J. Kiewiet, typen van vragen: een landkaartje
inleiding
Over het recht zijn verschillende typen vragen te stellen;
Descriptief (IS)
- Empirisch
- Conceptueel
- Interpretatief -> rechtsinterpretatief
- Normatief
Normatief (OUGHT)
Het onderscheid tussen descriptief en normatief
Het onderscheid valt te maken tussen hoe dingen zijn en hoe ze zouden moeten zijn. Een
uitspraak is descriptief als deze beschrijft hoe de dingen zijn, wat de stand van zaken is in de
werkelijkheid. Een uitspraak is normatief als het gericht is op een beschrijft hoe iets zou moeten
zijn. De normativiteit kan op twee manieren naar voren komen; als waardeoordeel die dan een
waardering/evaluatie veronderstelt van de werkelijkheid, of als prescriptief, waarbij het een
norm voorschrijft.
De typen vragen: een nadere beschouwing
Vervolgens zijn er de vier typen vragen;
- Empirische vragen; op systematische wijze feiten vast te stellen op basis van
zintuigelijke waarneming. Er kan onderscheid gemaakt worden tussen kwantitatief
(grootschalig en zoveel mogelijk in getallen uitgedrukt) en kwalitatief (kleinschaliger en
gericht op ervaring/belevering/motivering) onderzoek. Deze soort vragen heeft een sterk
wetenschappelijk karakter
- Conceptuele vragen; analyseren van de inhoud van begrippen en het nader ontwikkelen
van de begrippen.
- Interpretatieve vragen; vaststellen van betekenissen
Jeremy Bentham, Principles of Morals and Legislation
The principle of utility
De natuur heeft de mensheid onder twee soevereine meesters geplaatst; pijn en plezier. Deze
bepalen wat wij zouden moeten doen en wat wij zullen doen. Men zal hier altijd onderworpen
aan zijn, ‘the principle of utility’ erkent deze onderwerping en maakt het de basis van het geluk
op basis van rede en wet. Met ‘the principle of utility’ wordt het principe bedoeld dat een
handeling goed- of afkeurt, afhankelijk van het resultaat dat deze lijkt te hebben om het geluk
van de persoon of groep wiens belang in het geding is, te bevorderen of tegen te werken. De
basis is de interesse van de samenleving, een optelsom van alle individuele interesses. Er is
sprake van een actie conform ‘the principle of utility’ wanneer de neiging om het geluk van de
gemeenschap te vergroten, groter is dan deze te verkleinen. Een handeling conform ‘the
principle’ moet niet iets zijn dat niet gedaan moet worden en niet iets is wat fout is als het
gedaan wordt. De meeste mensen volgen dit principe uit zichzelf, zonder er bij na te denken,
maar er zullen weinig mensen zijn die geen twijfels gehad zullen hebben. Wanneer iemand het
Marcel Becker, Ethiek voor juristen
Inleiding
Het slechts volgen van juridische criteria kan bij ethische vraagstukken leiden tot grote
vraagtekens. Het recht en de ethiek kennen vele grensconflicten.
1. kernbegrippen
In de ethiek zijn waarden de kwaliteiten waartoe mensen zich aangetrokken voelen omdat deze
bijdragen tot een goed (samen)leven. Zij hebben een eigen (aantrekkings)kracht en ontlenen
hun belang niet aan primair aan hun nut voor iets anders, daarnaast behoeven ze geen
legitimatie. Het recht kent waarden, vaak in de vorm van open normen. Zij kennen een
algemeen en vaag karakter dat leidt tot verschillende interpretaties. Waarden kunnen
verduidelijkt worden in normen, dit zijn maatstaven voor het handelen van mensen. In de ethiek
gaat het voornamelijk om de morele normen die gaan over goed of slecht gedrag. Morele
normen zijn niet gecodificeerd. Waarden en normen zijn onlosmakelijk verbonden als algemene
oriëntatie en concrete regel. De moraal duidt op een geheel van als vanzelfsprekende beleefde
opvattingen over goed/kwaad en zinvol/zinloos etc. De ethiek analyseert de begrippen die in de
moraal centraal staan en waarom menselijke handelingen wel wel of niet stroken met deze
begrippen. De moraal levert de grondstof voor de ethiek.
2. recht en ethiek: een eerste onderscheid
verschil in autoriteit met sanctiebevoegdheid
Het recht wordt gedragen door een aangestelde autoriteit, welke naleving van wetten afdwingt
onder dreiging van straffen. Bij ethische waarden/idealen ligt dat anders. Om te begrijpen hoe
autoriteit in de ethiek werkt, kijk je vanuit de handelende mens en wat deze vindt. Wanneer de
mens zich richt op iets wat sterker is dan zijn toevallige subjectieve voorkeur en directe
belangen, is er sprake van een autoriteit. Voorheen werd de autoriteit in verband met God
gebracht, maar inmiddels zijn er andere bronnen van morele motivatie.
algemeenheid van rechtsregels en contextgevoeligheid van ethiek
De algemeen geldende rechtsregels weerspiegelen krachtige ethische beginselen. Echter
kunnen normen en waarden per context verschillen. Het is aan de actoren in de samenleving
om de algemene regels toe te passen op concrete situaties, dit kan echter niet altijd makkelijk
zijn. Er kan spanning ontstaan tussen algemene regel en concrete situatie. In de ethiek zijn
algemeen geldende regels verwoorden lastig, zij toont haar kracht meer uit in het onderzoeken
hoe morele gevoeligheden per context verschillen.
het recht als gestolde moraal
Het recht wordt beschreven als ‘gestolde moraal’ omdat de wetgever zich richt op de heersende
opvattingen over goed en kwaad. De rechtsstatelijke beginselen zijn gegrond in ethische
waarden die in de Nederlandse samenleving breed worden gedeeld. De relatie van recht en
moraal speelt een rol in de discussie over wetten als de toepassing van wetten. Het kan
voorkomen dat strikte toepassing van de regel in strijd is met de heersende morele opvattingen
waaruit de wet is voortgekomen. Dit is de strijd tussen de letter en de geest van de wet.
,3. recht en ethiek: klassieke posities
het rechtspositivisme van hart
De sterkste scheiding tussen recht en ethiek is te vinden in het rechtspositivisme. Volgens Hart
is de basis van het gehoorzamen aan de regels, de secundaire regels die aangeven waarom
wetten geldig zijn. Het feit dat de samenleving instemt met deze regels leidt er toe dat mensen
gehoorzamen aan de wetten. Hij vindt dat er binnen het functioneren en de acceptatie van het
rechtssysteem geen ruimte is voor ethische overwegingen. Onbelangrijk acht hij echter ethiek
niet, maar volgens hem zijn de ethiek en de wet twee verschillende systemen. Volgens hem is
de gehoorzaamheid aan het wetstelsel gebaseerd op de gerichtheid op de secundaire regels en
de wetten die daaruit volgen. Waarden en normen komen voort uit maatschappelijke
conventies. De rechter laat zich slechts leiden door argumenten die juridisch helder vastliggen
en voor eigen interpretatie is geen ruimte. De positivistische scheiding tussen recht en moraal
kan gebruikt worden om elk kritisch moreel perspectief buiten het recht te plaatsen.
de verstrengeling van recht en ethiek bij ronald dworkin
Dworkin vond dat de geldigheid van de wet wel een ethische dimensie heeft. De rechter moet
de algemene morele principes opsporen die aan de basis van de wet liggen en deze toepassen.
Volgens Dworkin gaat het in het recht om normatieve concepten, waar geen neutraal onderzoek
naar mogelijk is. Deze concepten hebben altijd een morele lading en kunnen niet afstandelijk en
neutraal omschreven worden. Volgens hem zijn mensen ‘interpreterende wezens’ en zullen zij
begrippen invullen op de manier die wordt ingegeven door hun achtergrond en bredere context
waarin de wet staat. Hij ziet de rechter als medeschepper van het recht, aangezien deze de wet
moet interpreteren.
Arie-Jan Kwak en Derk Venema, de integere rechter
ethiek en moraal
Volgens Kant zijn er drie fundamentele filosofische vragen te stellen;
- Wat kan ik weten?
- Wat mag ik hopen?
- Wat moet ik doen? -> de vraag naar ethiek
Ethiek is de leer van het goede handelen. De meeste mensen handelen al vanuit goede wil,
maar dat is niet genoeg. Ethisch handelen betekent dat je je eigen particuliere belang opoffert
voor dat van anderen. De ethiek streeft naar een algemeen toepasbare theorie om te bepalen
wanneer dit wel en wanneer dit niet aan de orde is. Moraal verwijst naar maatschappelijke
zeden en gebruiken, vaak gaat dat over de heersend moraal: de gedeelde ongeschreven
normen van de gemeenschap. De kritische moraal is; de normen en waarden waarvan iemand
na reflectie zou willen dat ze de heersende moraal waren. Als je de kritische moraal in een de
vorm van een leer presenteert, spreek je van ethiek. Een overtuiging/intuïtief oordeel
(argumentum ad passiones) is pas moreel van aard als er goede redenen voor worden
gegeven. Een argument dat iedereen of een meerderheid afkeurt (argumentum ad populum), is
ook geen goed argument. Een goede theorie die het resultaat is van kritisch denken en goede
argumenten heeft twee kenmerken; consistent en algemeen (toepasbaar).
Utilitarisme
Ethisch handelen volgens Bentham is dat er niet alleen je eigen welzijn nastreeft, maar ook het
welzijn en de welvaart van de gemeenschap als geheel dient. Het welzijn van ieder lid van de
gemeenschap doet er in gelijke mate toe. Zijn tweede inzicht is dat de maatstaf voor goed
,handelen tot een betrekkelijk objectief begrip gemaakt kan worden. Er kan gekeken worden wat
de belangen zijn en berekenen van het effect is van een handeling of het welzijn van de
samenleving, dit sluit goed aan bij het modern economisch denken. Het individu wordt door de
econoom als rationele actor (homo econimicus) gemodelleerd; een individu zal over het
algemeen altijd streven naar maximale welvaart en welzijn voor zichzelf. Maar hij kan met de
juiste prikkels tot ethisch handelen worden gebracht, waarbij het welzijn van de gemeenschap
als geheel ten goede komt.
Kantianisme
Kant beoogde dat je een ander mens nooit slechts als middel voor iets anders mag behandelen.
De mens heeft niet louter economische waarde maar heeft waardigheid. Zijn ethische
voorschrift luidt; ‘handel volgens de regel die als algemene wet kan gelden’. Dit leidt tot de
categorisch imperatief; als je wilt dat anderen jouw vrijheid en redelijkheid respecteren,
respecteer dan ook de vrijheid en redelijkheid van anderen. Dit vraagt om consistentie: je mag
voor jezelf geen uitzonderingen maken die je een ander niet gunt. Onze rechtscultuur is
beïnvloed door het idee van de menselijke waardigheid en het belang van het respecteren van
individuele vrijheidsrechten. De blinde vlek van deze ethiek is dat de bescherming van de
menselijke waardigheid een kosten-batenafweging moreel irrelevant maakt. Kant vindt dat we
principieel moeten zijn ongeacht de consequenties van ons handelen. De zwakke plek van het
utilitarisme is dat het uitgaat van de feitelijke behoeften en belangen van de gemeenschap. Het
kijkt alleen naar het algemeen belang en dit kan in strijd zijn met een individueel belang.
Deugdenleer
Iedere abstracte theorie reduceert de complexiteit van de werkelijkheid door een beperkt aantal
factoren of aspecten aan te wijzen die tot een bepaald ethisch handelen zouden moeten leiden.
Aristoteles beargumenteerde dat in morele kwesties geen wiskundige zekerheid bereikt kan
worden en dat ethisch handelen helemaal niet het resultaat is van het toepassen van de juiste
abstracte theorie, maar het aanleren en cultiveren van de juiste houding of ethos. Juist
handelen is het resultaat van een jarenlange algemene vorming. Hij ontwierp de deugdenleer:
het gaat niet om het formuleren van een criterium waar je handelen aan kan toetsen maar om
wie je bent. Deugden zijn volgens Aristoteles de karaktereigenschappen die nodig zijn om
waarden en normen in het dagelijkse leven toe te passen en te verwerkelijken. De vier
belangrijkste deugden zijn;
- Moed; het juiste midden vinden tussen lafheid en roekeloze overmoedigheid
- Zelfbeheersing; zelfdiscipline, iemand die zich niet kan beheersen is slaaf van zijn
neigingen en niet in staat om het goede te doen en het kwade te laten.
- Rechtvaardigheid; anders zien of aanvoelen dan wat de situatie van je vraagt en
begrijpen wat rechtvaardig is om te doen. Dit kan je niet vinden door een theorie toe te
passen maar is alleen iets wat een deugdzaam mens weet.
- Praktische wijsheid; verstandigheid om te weten wat je moet doen en hoe je het moet
doen.
Daarnaast kan trots ook als deugd worden gezien; fierheid die in het midden blijft van
overdreven nederigheid en verwaandheid.
Existentiefilosofie
Uitgangspunt van de existentiefilosofie is dat de mens in belangrijke mate wat hij door zijn
individuele ervaring en keuzes van zichzelf maakt. Wees kritisch over je eigen vooroordelen en
probeer de wereld steeds met nieuwe ogen te zien. Iedere situatie en ieder individu is uniek. Er
, moet voorkomen worden dat we, omdat we op een abstract verhaal of onze vooroordelen als af
gaan, dilemma’s niet eens als zodanig erkennen en geen juiste beslissing nemen. Van belang is
dan ook het voorschrift; ‘houd altijd oog voor het onverwachte’ en wees ‘open-minded’.
C.L. Quist, M. Majoor & J. Kiewiet, typen van vragen: een landkaartje
inleiding
Over het recht zijn verschillende typen vragen te stellen;
Descriptief (IS)
- Empirisch
- Conceptueel
- Interpretatief -> rechtsinterpretatief
- Normatief
Normatief (OUGHT)
Het onderscheid tussen descriptief en normatief
Het onderscheid valt te maken tussen hoe dingen zijn en hoe ze zouden moeten zijn. Een
uitspraak is descriptief als deze beschrijft hoe de dingen zijn, wat de stand van zaken is in de
werkelijkheid. Een uitspraak is normatief als het gericht is op een beschrijft hoe iets zou moeten
zijn. De normativiteit kan op twee manieren naar voren komen; als waardeoordeel die dan een
waardering/evaluatie veronderstelt van de werkelijkheid, of als prescriptief, waarbij het een
norm voorschrijft.
De typen vragen: een nadere beschouwing
Vervolgens zijn er de vier typen vragen;
- Empirische vragen; op systematische wijze feiten vast te stellen op basis van
zintuigelijke waarneming. Er kan onderscheid gemaakt worden tussen kwantitatief
(grootschalig en zoveel mogelijk in getallen uitgedrukt) en kwalitatief (kleinschaliger en
gericht op ervaring/belevering/motivering) onderzoek. Deze soort vragen heeft een sterk
wetenschappelijk karakter
- Conceptuele vragen; analyseren van de inhoud van begrippen en het nader ontwikkelen
van de begrippen.
- Interpretatieve vragen; vaststellen van betekenissen
Jeremy Bentham, Principles of Morals and Legislation
The principle of utility
De natuur heeft de mensheid onder twee soevereine meesters geplaatst; pijn en plezier. Deze
bepalen wat wij zouden moeten doen en wat wij zullen doen. Men zal hier altijd onderworpen
aan zijn, ‘the principle of utility’ erkent deze onderwerping en maakt het de basis van het geluk
op basis van rede en wet. Met ‘the principle of utility’ wordt het principe bedoeld dat een
handeling goed- of afkeurt, afhankelijk van het resultaat dat deze lijkt te hebben om het geluk
van de persoon of groep wiens belang in het geding is, te bevorderen of tegen te werken. De
basis is de interesse van de samenleving, een optelsom van alle individuele interesses. Er is
sprake van een actie conform ‘the principle of utility’ wanneer de neiging om het geluk van de
gemeenschap te vergroten, groter is dan deze te verkleinen. Een handeling conform ‘the
principle’ moet niet iets zijn dat niet gedaan moet worden en niet iets is wat fout is als het
gedaan wordt. De meeste mensen volgen dit principe uit zichzelf, zonder er bij na te denken,
maar er zullen weinig mensen zijn die geen twijfels gehad zullen hebben. Wanneer iemand het
