Long Leven De Gezondheid
Onderzoek naar roken onder horecamedewerkers
Preventie en Interventie Ontwerp
Toetskans 1
Toegepaste Psychologie, Nijmegen
30-03-2025
, Inhoudsopgave
Inleiding...............................................................................................................................................3
Gedragslenzen......................................................................................................................................5
Lens 1. Gewoontes en impulsen...........................................................................................................5
Lens 2. Weten en vinden.......................................................................................................................7
Lens 3. Zien en beseffen.......................................................................................................................9
Lens 4. Willen en kunnen...................................................................................................................11
Lens 5. Doen en blijven doen.............................................................................................................13
Conclusie en advies............................................................................................................................15
Literatuurlijst......................................................................................................................................18
Bijlagen...............................................................................................................................................19
Bijlage 1: Literatuuropdracht.........................................................19
Bijlage 2: Codebomen....................................................................23
2
, Inleiding
Je kan er niet meer aan ontkomen: de waarschuwingen, plaatjes en gezondheidsproblemen worden
vermeld op pakjes sigaretten. “Roken is dodelijk – Stop nu” is de boodschap. De zwarte longen, bloed
hoestende mensen of rottende tanden zouden af moeten schrikken. De vraag is echter: werkt dit wel?
Toch lijkt het dat dergelijke waarschuwingen en schrikbeelden op zichzelf niet voldoende zijn
om gedragsverandering te realiseren, zeker als het doel is om duurzame inzetbaarheid van
medewerkers te verbeteren. Duurzame inzetbaarheid wordt gezien als de mate waarin men zowel het
huidige als het toekomstige werk kan en wil blijven uitvoeren (Van Vuuren, 2011b). Daarnaast lijkt
het dat hoe langer men blijft leren, hoe groter de duurzame inzetbaarheid. Dat wil zeggen; des te
groter het werkvermogen, de inzetbaarheid en de vitaliteit (Van Vuuren et al., 2011).
Roken heeft een direct negatieve impact op deze duurzame inzetbaarheid. Roken draagt
namelijk in belangrijke mate bij aan een ongezondere leefstijl, wat op zijn beurt de duurzame
inzetbaarheid vermindert. Voor de werkgever is het van belang om het stoppen met roken te
stimuleren, omdat dit ervoor kan zorgen dat het ziekteverzuim wordt verlaagd en de productiviteit
wordt verhoogd. Bovendien draagt een rookvrije werkomgeving bij aan een duurzaam imago richting
andere collega’s en gasten. Daarnaast bevordert het niet-roken een betere onderlinge werksfeer, omdat
er geen verdeeldheid ontstaat door aparte pauzes (Trimbos instituut, z.d.).
Ondersteunend aan deze visie zijn de gegevens uit de Gezondheidsenquête en
Leefstijlmonitor van het CBS uit 2023, in samenwerking met het RIVM en het Trimbos-instituut,
verzameld. Hieruit blijkt dat 19% van de Nederlandse bevolking van 18 jaar en ouder rookt. Van de
gehele mannelijke bevolking in Nederland rookt 22,7%, terwijl dit percentage bij de gehele vrouwen
bevolking 15,4% bedraagt (Ministerie van Volksgezondheid, z.d.).
In 2023 overleden in Nederland ruim 19.000 mensen als gevolg van aandoeningen
veroorzaakt door roken. Per aandoening zijn er verschillen zichtbaar in de percentages sterfgevallen
dat kan worden toegekend aan roken. Bij longkanker is 81% van alle sterfgevallen te wijten aan
roken. Daarnaast is ongeveer 54% van de totale sterfte aan lip-, mond- en speekselklierkanker, 47%
van de sterfte aan slokdarmkanker en 25% van de sterfte aan blaaskanker toe te kennen aan roken. In
2023 overleden naar schatting 1.050 mensen als gevolg van meeroken, met name door longkanker,
COPD en diabetes (RIVM, 2024).
De Rijksoverheid heeft al verschillende maatregelen genomen om een rookvrije generatie te
bevorderen. Zo is sinds 1 juli 2023 de online verkoop van tabak en e-sigaretten verboden en mogen
supermarkten en horecagelegenheden vanaf 1 juli 2024 geen tabak en aanverwante producten meer
verkopen (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, z.d.). Dit is niet de enige maatregel die
roken in de horeca beperkt. Er gelden namelijk al voorwaarden voor roken op buitenterrassen. Zo
moet een buitenterras gelegen zijn in de open lucht en moet het minstens aan één zijde volledig open
3
, zijn, zonder afscherming (Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, z.d.). Deze maatregelen richten
zich op de horeca zelf en haar gasten, maar beschermde maatregelen om het roken door werknemers
in de horeca te verminderen zijn nog niet vanzelfsprekend.
Daarom onderzoekt dit adviesrapport factoren die van invloed zijn op de bereidheid van
horecamedewerkers om minder te roken en op de mate waarin horecabedrijven het roken willen
beperken. Op basis van deze bevindingen wordt een advies gegeven over interventies om het roken
door horecapersoneel drastisch te verminderen. Het doel is om binnen vijf jaar het aantal
horecagelegenheden waar door horecamedewerkers onder werktijd wordt gerookt met 60% te laten
afnemen. De gedragsdoelen (in het verdere onderzoek genoemd “gewenst gedrag”) waarop we ons
richten, zijn:
Horecamedewerkers dragen actief bij aan het bevorderen van een rookvrije omgeving;
Horecawerkgevers beperken rookpauzes en handhaven een strikter beleid rondom roken
onder werktijd;
Horecamedewerkers moedigen elkaar aan door een rookvrije omgeving op werk te
respecteren.
4
Onderzoek naar roken onder horecamedewerkers
Preventie en Interventie Ontwerp
Toetskans 1
Toegepaste Psychologie, Nijmegen
30-03-2025
, Inhoudsopgave
Inleiding...............................................................................................................................................3
Gedragslenzen......................................................................................................................................5
Lens 1. Gewoontes en impulsen...........................................................................................................5
Lens 2. Weten en vinden.......................................................................................................................7
Lens 3. Zien en beseffen.......................................................................................................................9
Lens 4. Willen en kunnen...................................................................................................................11
Lens 5. Doen en blijven doen.............................................................................................................13
Conclusie en advies............................................................................................................................15
Literatuurlijst......................................................................................................................................18
Bijlagen...............................................................................................................................................19
Bijlage 1: Literatuuropdracht.........................................................19
Bijlage 2: Codebomen....................................................................23
2
, Inleiding
Je kan er niet meer aan ontkomen: de waarschuwingen, plaatjes en gezondheidsproblemen worden
vermeld op pakjes sigaretten. “Roken is dodelijk – Stop nu” is de boodschap. De zwarte longen, bloed
hoestende mensen of rottende tanden zouden af moeten schrikken. De vraag is echter: werkt dit wel?
Toch lijkt het dat dergelijke waarschuwingen en schrikbeelden op zichzelf niet voldoende zijn
om gedragsverandering te realiseren, zeker als het doel is om duurzame inzetbaarheid van
medewerkers te verbeteren. Duurzame inzetbaarheid wordt gezien als de mate waarin men zowel het
huidige als het toekomstige werk kan en wil blijven uitvoeren (Van Vuuren, 2011b). Daarnaast lijkt
het dat hoe langer men blijft leren, hoe groter de duurzame inzetbaarheid. Dat wil zeggen; des te
groter het werkvermogen, de inzetbaarheid en de vitaliteit (Van Vuuren et al., 2011).
Roken heeft een direct negatieve impact op deze duurzame inzetbaarheid. Roken draagt
namelijk in belangrijke mate bij aan een ongezondere leefstijl, wat op zijn beurt de duurzame
inzetbaarheid vermindert. Voor de werkgever is het van belang om het stoppen met roken te
stimuleren, omdat dit ervoor kan zorgen dat het ziekteverzuim wordt verlaagd en de productiviteit
wordt verhoogd. Bovendien draagt een rookvrije werkomgeving bij aan een duurzaam imago richting
andere collega’s en gasten. Daarnaast bevordert het niet-roken een betere onderlinge werksfeer, omdat
er geen verdeeldheid ontstaat door aparte pauzes (Trimbos instituut, z.d.).
Ondersteunend aan deze visie zijn de gegevens uit de Gezondheidsenquête en
Leefstijlmonitor van het CBS uit 2023, in samenwerking met het RIVM en het Trimbos-instituut,
verzameld. Hieruit blijkt dat 19% van de Nederlandse bevolking van 18 jaar en ouder rookt. Van de
gehele mannelijke bevolking in Nederland rookt 22,7%, terwijl dit percentage bij de gehele vrouwen
bevolking 15,4% bedraagt (Ministerie van Volksgezondheid, z.d.).
In 2023 overleden in Nederland ruim 19.000 mensen als gevolg van aandoeningen
veroorzaakt door roken. Per aandoening zijn er verschillen zichtbaar in de percentages sterfgevallen
dat kan worden toegekend aan roken. Bij longkanker is 81% van alle sterfgevallen te wijten aan
roken. Daarnaast is ongeveer 54% van de totale sterfte aan lip-, mond- en speekselklierkanker, 47%
van de sterfte aan slokdarmkanker en 25% van de sterfte aan blaaskanker toe te kennen aan roken. In
2023 overleden naar schatting 1.050 mensen als gevolg van meeroken, met name door longkanker,
COPD en diabetes (RIVM, 2024).
De Rijksoverheid heeft al verschillende maatregelen genomen om een rookvrije generatie te
bevorderen. Zo is sinds 1 juli 2023 de online verkoop van tabak en e-sigaretten verboden en mogen
supermarkten en horecagelegenheden vanaf 1 juli 2024 geen tabak en aanverwante producten meer
verkopen (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, z.d.). Dit is niet de enige maatregel die
roken in de horeca beperkt. Er gelden namelijk al voorwaarden voor roken op buitenterrassen. Zo
moet een buitenterras gelegen zijn in de open lucht en moet het minstens aan één zijde volledig open
3
, zijn, zonder afscherming (Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, z.d.). Deze maatregelen richten
zich op de horeca zelf en haar gasten, maar beschermde maatregelen om het roken door werknemers
in de horeca te verminderen zijn nog niet vanzelfsprekend.
Daarom onderzoekt dit adviesrapport factoren die van invloed zijn op de bereidheid van
horecamedewerkers om minder te roken en op de mate waarin horecabedrijven het roken willen
beperken. Op basis van deze bevindingen wordt een advies gegeven over interventies om het roken
door horecapersoneel drastisch te verminderen. Het doel is om binnen vijf jaar het aantal
horecagelegenheden waar door horecamedewerkers onder werktijd wordt gerookt met 60% te laten
afnemen. De gedragsdoelen (in het verdere onderzoek genoemd “gewenst gedrag”) waarop we ons
richten, zijn:
Horecamedewerkers dragen actief bij aan het bevorderen van een rookvrije omgeving;
Horecawerkgevers beperken rookpauzes en handhaven een strikter beleid rondom roken
onder werktijd;
Horecamedewerkers moedigen elkaar aan door een rookvrije omgeving op werk te
respecteren.
4
