Hoofdstuk 2 De Aarde
2.1 De aarde in het zonnestelsel
De aarde draait samen met haar maan in ons zonnestelsel. Hierdoor ontstaan dag en
nacht, de seizoenen en de getijden. In het zonnestelsel draaien acht planeten,
waaronder de aarde, om de zon.
De aarde doet bijna één jaar over een rondje om de zon, maar heeft eigenlijk 365 dagen
en 6 uur nodig. Daarom voegen we om de vier jaar een extra dag toe aan februari. Dit
noemen we een schrikkeljaar.
De aarde heeft één maan. Deze draait in ongeveer 27 dagen om de aarde. Vanuit de
ruimte lijkt de aarde blauw, omdat twee derde van het oppervlak uit water bestaat. Het
land is verdeeld over zeven continenten: Europa, Azië, Afrika, Noord-Amerika, Zuid-
Amerika, Australië en Antarctica.
De oceanen liggen tussen de continenten. De grootste oceaan is de Stille Oceaan.
Oceanen bestaan uit zout water, zijn gemiddeld zo’n vijf kilometer diep en hebben vaak
een reliëfrijke bodem. Het diepste punt op aarde ligt in de Stille Oceaan bij Japan, ruim
12 kilometer onder het wateroppervlak. Aan de randen van continenten liggen gebieden
die bedekt zijn met oceaanwater. Zo’n gebied noemen we een zee. Een zee bevat zout
water, heeft meestal een vrij vlakke bodem en is vaak maar enkele honderden meters
diep.
Op de continenten ligt water in de vorm van sneeuw en (land)ijs, in meren, rivieren en in
grondwater. Dit water bevat nauwelijks zout en noemen we zoet water.
2.2 Geografische coördinaten en tijdzones –
Elke plek op aarde heeft een uniek adres dat wordt aangegeven met geografische
coördinaten.
Dit werkt met een graadnet:
• Breedtecirkels (parallellen) lopen horizontaal en zijn evenwijdig aan de
evenaar.
o Evenaar = nulbreedte, verdeelt aarde in noordelijk en zuidelijk halfrond.
o Dicht bij de evenaar = lage breedte, dicht bij de polen = hoge breedte.
o Ten noorden = noorderbreedte (NB), ten zuiden = zuiderbreedte (ZB).
o Maximaal 90° NB of ZB.
• Meridianen lopen verticaal van pool tot pool.
, o Nulmeridiaan loopt door Greenwich (Londen) en verdeelt aarde in
oostelijk en westelijk halfrond.
o Naar het westen = westerlengte (WL), naar het oosten = oosterlengte (OL).
o Maximaal 180° WL of OL.
o 1 graad = 60 minuten, 1 minuut = 60 seconden (voor nauwkeurigheid).
Voorbeeld: Schiphol ligt op 52°18′31″ NB / 4°45′50″ OL.
Dag en nacht
De aarde draait in 24 uur tegen de klok in om haar as.
• De kant naar de zon toe = dag.
• De kant van de zon af = nacht.
• Zon komt op in het oosten en gaat onder in het westen.
• Naar het oosten reizen = zon eerder op, naar het westen = zon later op.
Tijdzones
De aarde is verdeeld in 24 tijdzones van 15 lengtegraden per zone, maar grenzen volgen
vaak landgrenzen.
• Voorbeeld: Finland = 1 uur later dan Zweden, VK = 1 uur vroeger dan Nederland.
Seizoenen
De aardas staat schuin en altijd dezelfde kant op. Hierdoor ontstaan seizoenen tijdens
de draaiing om de zon.
• Juni (noordelijk halfrond naar de zon): dagen langer, zon hoog aan de hemel →
zomer.
• December (noordelijk halfrond van de zon af): dagen korter, zon laag aan de
hemel → winter.
• 21 maart en 21 september: dag en nacht overal even lang (lente- en
herfstequinox).
• Zuidelijk halfrond: seizoenen zijn tegenovergesteld aan het noordelijk halfrond.
,2.4 De getijden: Eb en Vloed:
Eb en vloed ontstaan door de aantrekkingskracht van de maan, de zon en de draaiing
van de aarde.
• De maan draait in ongeveer 27 dagen om de aarde en houdt altijd dezelfde kant
naar ons toe.
• Door de gezamenlijke krachten van maan, zon en de draaiing van de aarde
ontstaan twee waterbulten op aarde:
o Bij deze bulten is het vloed (hoogste waterstand).
o Tussen deze bulten is het eb (laagste waterstand).
De vloed- en ebgebieden blijven op dezelfde plaats ten opzichte van de maan, maar
omdat de aarde draait, draait elk gebied op aarde door deze zones heen.
• Daardoor heeft één plek (zoals Nederland) twee keer vloed en twee keer eb in
24 uur.
• Eén getij (van vloed naar eb of andersom) duurt ongeveer 6 uur.
Getijden zijn merkbaar in oceanen, zeeën en ook in zee-inhammen (zoals de
Biesbosch, Westerschelde en fjorden).
• Bij Nieuwe Statenzijl (Groningen, inham van de Waddenzee) kan het verschil
tussen eb en vloed oplopen tot 3,5 meter doordat het water wordt opgestuwd.
• Op andere plekken is het verschil vaak kleiner.
Endogene krachten: wat zijn dat?
Endogene krachten zijn krachten die van binnenuit de aarde werken. Ze zorgen
ervoor dat de aarde verandert, zoals bij aardbevingen, vulkanen en het bewegen van
continenten.
Hoe werkt de aarde van binnen?
De aarde heeft verschillende lagen:
, • Aardkorst: de buitenste laag, heel dun vergeleken met de rest (zoals de schil
van een ei). Bij continenten is die ongeveer 25-30 km dik, onder oceanen
maar 5-10 km.
• Mantel: daaronder zit magma, gesmolten steen die heel heet is (meer dan
1200 graden).
• Kern: in het midden is het heel heet en vast.
De aardkorst ligt als het ware op het vloeibare magma, en dat magma beweegt. Die
bewegingen zorgen dat stukken aardkorst (aardplaten) langzaam verschuiven. Dit
noemen we aardplaattektoniek.
Bewegingen van aardplaten
De aardplaten bewegen op drie manieren:
1. Uit elkaar (zoals op de bodem van de Atlantische Oceaan). Hier komt magma
omhoog en ontstaat nieuwe aardkorst, soms zelfs vulkanen. Dit zorgt dat
continenten langzaam uit elkaar schuiven.
2. Naar elkaar toe (waardoor aardkorst verdwijnt en bergen kunnen ontstaan).
Dit kan op drie manieren:
o Oceaanplaat schuift onder continentplaat (subductie). Hierdoor
ontstaan diepe troggen en vulkanen, zoals het Andesgebergte.
o Twee continentplaten botsen. Dit maakt hoge gebergten zoals de
Himalaya.
o Twee oceaanplaten botsen. Dit zorgt ook voor vulkanische eilanden,
zoals Indonesië.
3. Langs elkaar bewegen (zoals bij de San Andreas-breuk). Dit veroorzaakt vaak
aardbevingen.
Aardbevingen
Aardbevingen ontstaan door het schoksgewijs bewegen van aardplaten. Ze komen
vooral voor langs breuklijnen. De zwaarste aardbevingen gebeuren vaak rondom de
Grote Oceaan, het gebied dat we de Ring of Fire noemen.
Bij een aardbeving in zee kan een tsunami ontstaan: een grote vloedgolf die
kustgebieden kan overstromen. Japan heeft hier regelmatig last van.
2.1 De aarde in het zonnestelsel
De aarde draait samen met haar maan in ons zonnestelsel. Hierdoor ontstaan dag en
nacht, de seizoenen en de getijden. In het zonnestelsel draaien acht planeten,
waaronder de aarde, om de zon.
De aarde doet bijna één jaar over een rondje om de zon, maar heeft eigenlijk 365 dagen
en 6 uur nodig. Daarom voegen we om de vier jaar een extra dag toe aan februari. Dit
noemen we een schrikkeljaar.
De aarde heeft één maan. Deze draait in ongeveer 27 dagen om de aarde. Vanuit de
ruimte lijkt de aarde blauw, omdat twee derde van het oppervlak uit water bestaat. Het
land is verdeeld over zeven continenten: Europa, Azië, Afrika, Noord-Amerika, Zuid-
Amerika, Australië en Antarctica.
De oceanen liggen tussen de continenten. De grootste oceaan is de Stille Oceaan.
Oceanen bestaan uit zout water, zijn gemiddeld zo’n vijf kilometer diep en hebben vaak
een reliëfrijke bodem. Het diepste punt op aarde ligt in de Stille Oceaan bij Japan, ruim
12 kilometer onder het wateroppervlak. Aan de randen van continenten liggen gebieden
die bedekt zijn met oceaanwater. Zo’n gebied noemen we een zee. Een zee bevat zout
water, heeft meestal een vrij vlakke bodem en is vaak maar enkele honderden meters
diep.
Op de continenten ligt water in de vorm van sneeuw en (land)ijs, in meren, rivieren en in
grondwater. Dit water bevat nauwelijks zout en noemen we zoet water.
2.2 Geografische coördinaten en tijdzones –
Elke plek op aarde heeft een uniek adres dat wordt aangegeven met geografische
coördinaten.
Dit werkt met een graadnet:
• Breedtecirkels (parallellen) lopen horizontaal en zijn evenwijdig aan de
evenaar.
o Evenaar = nulbreedte, verdeelt aarde in noordelijk en zuidelijk halfrond.
o Dicht bij de evenaar = lage breedte, dicht bij de polen = hoge breedte.
o Ten noorden = noorderbreedte (NB), ten zuiden = zuiderbreedte (ZB).
o Maximaal 90° NB of ZB.
• Meridianen lopen verticaal van pool tot pool.
, o Nulmeridiaan loopt door Greenwich (Londen) en verdeelt aarde in
oostelijk en westelijk halfrond.
o Naar het westen = westerlengte (WL), naar het oosten = oosterlengte (OL).
o Maximaal 180° WL of OL.
o 1 graad = 60 minuten, 1 minuut = 60 seconden (voor nauwkeurigheid).
Voorbeeld: Schiphol ligt op 52°18′31″ NB / 4°45′50″ OL.
Dag en nacht
De aarde draait in 24 uur tegen de klok in om haar as.
• De kant naar de zon toe = dag.
• De kant van de zon af = nacht.
• Zon komt op in het oosten en gaat onder in het westen.
• Naar het oosten reizen = zon eerder op, naar het westen = zon later op.
Tijdzones
De aarde is verdeeld in 24 tijdzones van 15 lengtegraden per zone, maar grenzen volgen
vaak landgrenzen.
• Voorbeeld: Finland = 1 uur later dan Zweden, VK = 1 uur vroeger dan Nederland.
Seizoenen
De aardas staat schuin en altijd dezelfde kant op. Hierdoor ontstaan seizoenen tijdens
de draaiing om de zon.
• Juni (noordelijk halfrond naar de zon): dagen langer, zon hoog aan de hemel →
zomer.
• December (noordelijk halfrond van de zon af): dagen korter, zon laag aan de
hemel → winter.
• 21 maart en 21 september: dag en nacht overal even lang (lente- en
herfstequinox).
• Zuidelijk halfrond: seizoenen zijn tegenovergesteld aan het noordelijk halfrond.
,2.4 De getijden: Eb en Vloed:
Eb en vloed ontstaan door de aantrekkingskracht van de maan, de zon en de draaiing
van de aarde.
• De maan draait in ongeveer 27 dagen om de aarde en houdt altijd dezelfde kant
naar ons toe.
• Door de gezamenlijke krachten van maan, zon en de draaiing van de aarde
ontstaan twee waterbulten op aarde:
o Bij deze bulten is het vloed (hoogste waterstand).
o Tussen deze bulten is het eb (laagste waterstand).
De vloed- en ebgebieden blijven op dezelfde plaats ten opzichte van de maan, maar
omdat de aarde draait, draait elk gebied op aarde door deze zones heen.
• Daardoor heeft één plek (zoals Nederland) twee keer vloed en twee keer eb in
24 uur.
• Eén getij (van vloed naar eb of andersom) duurt ongeveer 6 uur.
Getijden zijn merkbaar in oceanen, zeeën en ook in zee-inhammen (zoals de
Biesbosch, Westerschelde en fjorden).
• Bij Nieuwe Statenzijl (Groningen, inham van de Waddenzee) kan het verschil
tussen eb en vloed oplopen tot 3,5 meter doordat het water wordt opgestuwd.
• Op andere plekken is het verschil vaak kleiner.
Endogene krachten: wat zijn dat?
Endogene krachten zijn krachten die van binnenuit de aarde werken. Ze zorgen
ervoor dat de aarde verandert, zoals bij aardbevingen, vulkanen en het bewegen van
continenten.
Hoe werkt de aarde van binnen?
De aarde heeft verschillende lagen:
, • Aardkorst: de buitenste laag, heel dun vergeleken met de rest (zoals de schil
van een ei). Bij continenten is die ongeveer 25-30 km dik, onder oceanen
maar 5-10 km.
• Mantel: daaronder zit magma, gesmolten steen die heel heet is (meer dan
1200 graden).
• Kern: in het midden is het heel heet en vast.
De aardkorst ligt als het ware op het vloeibare magma, en dat magma beweegt. Die
bewegingen zorgen dat stukken aardkorst (aardplaten) langzaam verschuiven. Dit
noemen we aardplaattektoniek.
Bewegingen van aardplaten
De aardplaten bewegen op drie manieren:
1. Uit elkaar (zoals op de bodem van de Atlantische Oceaan). Hier komt magma
omhoog en ontstaat nieuwe aardkorst, soms zelfs vulkanen. Dit zorgt dat
continenten langzaam uit elkaar schuiven.
2. Naar elkaar toe (waardoor aardkorst verdwijnt en bergen kunnen ontstaan).
Dit kan op drie manieren:
o Oceaanplaat schuift onder continentplaat (subductie). Hierdoor
ontstaan diepe troggen en vulkanen, zoals het Andesgebergte.
o Twee continentplaten botsen. Dit maakt hoge gebergten zoals de
Himalaya.
o Twee oceaanplaten botsen. Dit zorgt ook voor vulkanische eilanden,
zoals Indonesië.
3. Langs elkaar bewegen (zoals bij de San Andreas-breuk). Dit veroorzaakt vaak
aardbevingen.
Aardbevingen
Aardbevingen ontstaan door het schoksgewijs bewegen van aardplaten. Ze komen
vooral voor langs breuklijnen. De zwaarste aardbevingen gebeuren vaak rondom de
Grote Oceaan, het gebied dat we de Ring of Fire noemen.
Bij een aardbeving in zee kan een tsunami ontstaan: een grote vloedgolf die
kustgebieden kan overstromen. Japan heeft hier regelmatig last van.
