Syndromale lessen
1. Bovenste luchtweginfecties
1.1 Inleiding
- Situering en diversiteit (“syndromen”):
o Zeer frequente oorzaak van huisartscontact.
o Infecties van:
§ Keel (faryngitis-tonsillitis)
§ Neus (rhinitis)
§ Sinussen (sinusitis)
§ Middenoor (otitis)
§ Conjunctiva (conjunctivitis)
o Infectie van bronchi (overgang bovenste naar onderste luchtwegen):
§ Soms bij bovenste, soms bij onderste luchtweginfectie gerekend
§ Microbiologie deels overlappend
o Ook door niet-infectieuze mechanismen veroorzaakt (bv. allergie, bv. allergische rhinitis)
→ DiHerentiaal diagnostiek eerder klinische waarnemingen dan laboratoriumanalyses
- Symptomen:
o Door lokale inflammatie, beschadiging:
§ Neusloop
§ Hoesten
§ Keelpijn
§ Hoofdpijn
§ Oorpijn, opgezet trommelvlies
o Door veralgemeende inflammatie: koorts, onwel
o Functievermindering: relatief weinig, en voorbijgaand:
§ Minder geur en smaak
§ Moeilijk slikken
§ Verminderd gehoor
o Complicaties :
§ Door surinfectie met bacterie, geeft soms ernstiger verloop
§ Lokale uitbreiding soms met zeer ernstige gevolgen:
• Keelontsteking
• Abces
• Middenoorinfectie
• Perforatie loopoor
• Mastoïditis tot ev. meningitis
1.2 Verdediging vs. pathogenese van bovenste
luchtweginfecties
- Verdediging tegen infectie: zie hoofdstuk/les barrières
- Pathogenese: hoe maken micro-organismen ziek ondanks de barrières?
o Specifieke of professionele invaders, vooral virussen en sommige bacteriën
o Vaak infectie echter geholpen door verminderde barrière functie
→ Verzwakte barrière laat kolonisatie en infectie toe
bv. minder goede afvoer van slijm, verminderde trilhaarfunctie door koude, pollutie, allergie... zie les ad hoc
, - Bacteriële verwekkers (zie details bij infectie):
o Staphylococcus aureus
o Streptococcus pyogenes (laat etterig beslag achter en aardbeitong)
o Pneumokok
o H. Influenzae:
§ Gram-negatieve staaf
§ Koloniseert tijdelijk oropharynx
§ Serotype b (pathogene bacterie):
• Gekapseld
• Antilichamen hiertegen zijn nodig voor bescherming
• Zuigelingen worden in onze streken gevaccineerd
§ Andere stammen:
• Niet gekapseld
• Veroorzaken alleen conditionele infecties
§ Virulentiefactoren: produceert structuren om aan epitheliale cellen te hechten, IgAse
o Moraxella catarrhalis:
§ Gramnegatieve diplokok
§ Gelijkt in veel opzichten op niet-gekapselde H. influenzae
1.3 Bacteriële verwekkers van bovenste luchtweginfecties
Faryngitis-tonsillitis (keelontsteking)
- Symptomen:
o Keel- en slikpijn, koorts, regionale klieren gezwollen
o Erg frequent
- Verwekkers:
o Meestal virus
o Bacterieel: de verwekker is dan meestal S. pyogenes (of S. dysgalactiae)
- Complicaties:
o Niet frequent
o Keelabces: door S. pyogenes, of door een mengsel van bacteriën
→ Antibiotica (en draineren abces) noodzakelijk
o Scarlatina/ roodvonk:
§ Kinderziekte (want nadien immuun tegen toxine)
§ Verwekt door bepaalde stammen
§ Met erytheem en ernstigere ziekte
§ Nu nog weinig frequent
o Complicaties op afstand:
§ Niet door metastatische bacteriespreiding, maar door immunologische reacties
→ Autoimmuun respons, of neerslag van immuuncomplexen
→ NIET infectieus
§ Complicaties:
• Acuut rheuma: schade aan hartkleppen en/of gewrichten
• Nefrotisch syndroom/glomerulonefritis
§ Complicaties zijn voornaamste reden om antibiotica te geven bij een S.pyogenes
keelontsteking, maar zijn nu zeer zeldzaam geworden om onduidelijke redenen
Bijzondere verwekkers van faryngitis-tonsillitis
- Gonokok en chlamydia: SOI (orale seks)
- Corynebacterium diphteriae
o Verwekker van difterie
o Ernstige ziekte met mogelijk fatale complicaties door toxine
o Onbestaand in onze streken, dank zij de vaccinatie (zie aldaar)
- Fusospirillaire associatie (angina van Plaut-Vincent):
o Pijnlijke ulceratieve tonsillitis
o Door dysbacteriose (grote aantallen fusobacteriën en spirillen)
o Diagnose kan door gramkleuring worden gedocumenteerd
, - Keelpijn kan een onderdeel zijn van een meer veralgemeende infectie:
o Mononucleose door
§ Epstein-Barr virus
§ Cytomegalovirus
- Bordella pertussis
= kinkhoest
= whooping cough
1.4 Pathologieën van bovenste luchtweginfecties
- Otitis media:
o Middenoormucosa:
§ Respiratoire mucosa zoals nasopharynx
§ Normaal geen bacteriën aanwezig door barrière functies
§ Inflammatie en symptomen ontstaan als er wel micro-organismen zitten
o Kliniek:
§ Lokale tekens:
• Oorpijn
• Loopoor
§ Algemene symptomen:
• Koorts
• Malaise
• Prikkelbaarheid
§ Bij onderzoek:
• Gezwollen trommelvlies
o Verwekker:
§ Professionele invaders vanuit nasopharynx: vnl. virussen
• S. pneumoniae
• H. influenza
• M. catarrhalis
→ Infernal trio
§ Vaak conditionele verwekkers als gevolg van:
• Mucosaschade
• Slechte ventilatie en klaring buis van Eustachius: na virale infectie,
allergie, ...
o Complicaties:
§ Frequent: chronisch loopoor
§ Zelden maar ernstig: mastoïditis, meningitis
- Otitis externa:
o Kliniek:
§ Symptomen gelijkaardig als otitis media
§ Andere pathogenese en microbiologie
→ Huidinfectie (ipv mucosa)
o Verwekker:
§ S. aureus
§ Gramnegatieve staven (bv. pseudomonas, proteus, enterobacter)
§ Fungi (bv. aspergillus in vochtige of gemacereerde gehoorgang)
§ NIET door infernal trio
o Behandeling:
§ Lokaal
§ Antibiotica indien nodig
!!! Ander spectrum dan bij otitis media (want andere verwekkers)
, - Conjunctivitis:
o Meestal viraal
→ Conjunctivitis zonder etter
o Bacterieel (soms secundair): stafylokokken en infernal trio
→ Conjunctivitis met etter
o DiHerentiaal diagnose: allergie
o Chlamydia, gonorrhoeae bij pasgeborene, na passage door besmet geboortekanaal
o Te onderscheiden van ernstigere oogziekten
§ Bv. keratitis (herpes simplex virus, of schimmels, of resistentere bacteriesoorten)
→ Specifieke behandeling obligaat
1.5 Diagnose van bovenste luchtweginfecties
- De diagnose van bovenste luchtwegen:
o Klinisch
o Etiologische oorzaak opzoeken is meestal niet nodig want
§ Geen specifieke behandeling nodig of een blinde antibioticumkeuze volstaat
§ Verwekkers van infecties kunnen ook aanwezig zijn in nasopharynx bij gezonde
personen (louter kolonisatie)
→ Eventueel voordeel van kweken is mogelijkheid om antibiogram te bekomen
§ Bacteriële verwekkers kan men aantonen door kweek
§ Meestal niet nodig
1.6 Behandeling van bovenste luchtweginfecties
- Behandeling:
o Symptomatisch: koorts, symptomen behandelen...
o In de regel geen antibiotica:
§ Vaak door virus
§ Meestal geen complicaties en spontane genezing
§ Antibioticum maakt niet veel verschil in symptomen
(tegenover de kost, bijwerking en resistentiedruk bij wel gebruiken ervan)
o Wel klinisch opvolgen voor complicaties !!!
o Bij keuze antibiotica houdt men rekening met de klassieke verwekkers:
§ Vooral bij infernal trio met de meest ‘pathogene’ (in casu de pneumokok)
§ S. pyogenes bij keelinfecties
2. Onderste luchtweginfecties
2.1 Belang, spectrum en syndromen
- Spectrum:
o Bronchitis en bronchiolitis: infecties van de diepe luchtwegen
o Chronisch obstructief longlijden (COPD):
§ Chronische luchtwegaandoening
§ Niet primair door infectie veroorzaakt
§ Opstoten deels infectieus van aard
o Pneumonie:
§ Infectie van het longparenchym
§ Kan optreden als opstoot bij COPD
- Symptomen en klinisch verloop
o Koorts en hoesten
o Vaak spontane genezing
o Pneumonie is gevaarlijker bij:
§ Onderliggend lijden
§ Ouderen
o Tekenen van ernstiger verloop:
§ Tachypnoe
§ Verwardheid
§ Cyanose
1. Bovenste luchtweginfecties
1.1 Inleiding
- Situering en diversiteit (“syndromen”):
o Zeer frequente oorzaak van huisartscontact.
o Infecties van:
§ Keel (faryngitis-tonsillitis)
§ Neus (rhinitis)
§ Sinussen (sinusitis)
§ Middenoor (otitis)
§ Conjunctiva (conjunctivitis)
o Infectie van bronchi (overgang bovenste naar onderste luchtwegen):
§ Soms bij bovenste, soms bij onderste luchtweginfectie gerekend
§ Microbiologie deels overlappend
o Ook door niet-infectieuze mechanismen veroorzaakt (bv. allergie, bv. allergische rhinitis)
→ DiHerentiaal diagnostiek eerder klinische waarnemingen dan laboratoriumanalyses
- Symptomen:
o Door lokale inflammatie, beschadiging:
§ Neusloop
§ Hoesten
§ Keelpijn
§ Hoofdpijn
§ Oorpijn, opgezet trommelvlies
o Door veralgemeende inflammatie: koorts, onwel
o Functievermindering: relatief weinig, en voorbijgaand:
§ Minder geur en smaak
§ Moeilijk slikken
§ Verminderd gehoor
o Complicaties :
§ Door surinfectie met bacterie, geeft soms ernstiger verloop
§ Lokale uitbreiding soms met zeer ernstige gevolgen:
• Keelontsteking
• Abces
• Middenoorinfectie
• Perforatie loopoor
• Mastoïditis tot ev. meningitis
1.2 Verdediging vs. pathogenese van bovenste
luchtweginfecties
- Verdediging tegen infectie: zie hoofdstuk/les barrières
- Pathogenese: hoe maken micro-organismen ziek ondanks de barrières?
o Specifieke of professionele invaders, vooral virussen en sommige bacteriën
o Vaak infectie echter geholpen door verminderde barrière functie
→ Verzwakte barrière laat kolonisatie en infectie toe
bv. minder goede afvoer van slijm, verminderde trilhaarfunctie door koude, pollutie, allergie... zie les ad hoc
, - Bacteriële verwekkers (zie details bij infectie):
o Staphylococcus aureus
o Streptococcus pyogenes (laat etterig beslag achter en aardbeitong)
o Pneumokok
o H. Influenzae:
§ Gram-negatieve staaf
§ Koloniseert tijdelijk oropharynx
§ Serotype b (pathogene bacterie):
• Gekapseld
• Antilichamen hiertegen zijn nodig voor bescherming
• Zuigelingen worden in onze streken gevaccineerd
§ Andere stammen:
• Niet gekapseld
• Veroorzaken alleen conditionele infecties
§ Virulentiefactoren: produceert structuren om aan epitheliale cellen te hechten, IgAse
o Moraxella catarrhalis:
§ Gramnegatieve diplokok
§ Gelijkt in veel opzichten op niet-gekapselde H. influenzae
1.3 Bacteriële verwekkers van bovenste luchtweginfecties
Faryngitis-tonsillitis (keelontsteking)
- Symptomen:
o Keel- en slikpijn, koorts, regionale klieren gezwollen
o Erg frequent
- Verwekkers:
o Meestal virus
o Bacterieel: de verwekker is dan meestal S. pyogenes (of S. dysgalactiae)
- Complicaties:
o Niet frequent
o Keelabces: door S. pyogenes, of door een mengsel van bacteriën
→ Antibiotica (en draineren abces) noodzakelijk
o Scarlatina/ roodvonk:
§ Kinderziekte (want nadien immuun tegen toxine)
§ Verwekt door bepaalde stammen
§ Met erytheem en ernstigere ziekte
§ Nu nog weinig frequent
o Complicaties op afstand:
§ Niet door metastatische bacteriespreiding, maar door immunologische reacties
→ Autoimmuun respons, of neerslag van immuuncomplexen
→ NIET infectieus
§ Complicaties:
• Acuut rheuma: schade aan hartkleppen en/of gewrichten
• Nefrotisch syndroom/glomerulonefritis
§ Complicaties zijn voornaamste reden om antibiotica te geven bij een S.pyogenes
keelontsteking, maar zijn nu zeer zeldzaam geworden om onduidelijke redenen
Bijzondere verwekkers van faryngitis-tonsillitis
- Gonokok en chlamydia: SOI (orale seks)
- Corynebacterium diphteriae
o Verwekker van difterie
o Ernstige ziekte met mogelijk fatale complicaties door toxine
o Onbestaand in onze streken, dank zij de vaccinatie (zie aldaar)
- Fusospirillaire associatie (angina van Plaut-Vincent):
o Pijnlijke ulceratieve tonsillitis
o Door dysbacteriose (grote aantallen fusobacteriën en spirillen)
o Diagnose kan door gramkleuring worden gedocumenteerd
, - Keelpijn kan een onderdeel zijn van een meer veralgemeende infectie:
o Mononucleose door
§ Epstein-Barr virus
§ Cytomegalovirus
- Bordella pertussis
= kinkhoest
= whooping cough
1.4 Pathologieën van bovenste luchtweginfecties
- Otitis media:
o Middenoormucosa:
§ Respiratoire mucosa zoals nasopharynx
§ Normaal geen bacteriën aanwezig door barrière functies
§ Inflammatie en symptomen ontstaan als er wel micro-organismen zitten
o Kliniek:
§ Lokale tekens:
• Oorpijn
• Loopoor
§ Algemene symptomen:
• Koorts
• Malaise
• Prikkelbaarheid
§ Bij onderzoek:
• Gezwollen trommelvlies
o Verwekker:
§ Professionele invaders vanuit nasopharynx: vnl. virussen
• S. pneumoniae
• H. influenza
• M. catarrhalis
→ Infernal trio
§ Vaak conditionele verwekkers als gevolg van:
• Mucosaschade
• Slechte ventilatie en klaring buis van Eustachius: na virale infectie,
allergie, ...
o Complicaties:
§ Frequent: chronisch loopoor
§ Zelden maar ernstig: mastoïditis, meningitis
- Otitis externa:
o Kliniek:
§ Symptomen gelijkaardig als otitis media
§ Andere pathogenese en microbiologie
→ Huidinfectie (ipv mucosa)
o Verwekker:
§ S. aureus
§ Gramnegatieve staven (bv. pseudomonas, proteus, enterobacter)
§ Fungi (bv. aspergillus in vochtige of gemacereerde gehoorgang)
§ NIET door infernal trio
o Behandeling:
§ Lokaal
§ Antibiotica indien nodig
!!! Ander spectrum dan bij otitis media (want andere verwekkers)
, - Conjunctivitis:
o Meestal viraal
→ Conjunctivitis zonder etter
o Bacterieel (soms secundair): stafylokokken en infernal trio
→ Conjunctivitis met etter
o DiHerentiaal diagnose: allergie
o Chlamydia, gonorrhoeae bij pasgeborene, na passage door besmet geboortekanaal
o Te onderscheiden van ernstigere oogziekten
§ Bv. keratitis (herpes simplex virus, of schimmels, of resistentere bacteriesoorten)
→ Specifieke behandeling obligaat
1.5 Diagnose van bovenste luchtweginfecties
- De diagnose van bovenste luchtwegen:
o Klinisch
o Etiologische oorzaak opzoeken is meestal niet nodig want
§ Geen specifieke behandeling nodig of een blinde antibioticumkeuze volstaat
§ Verwekkers van infecties kunnen ook aanwezig zijn in nasopharynx bij gezonde
personen (louter kolonisatie)
→ Eventueel voordeel van kweken is mogelijkheid om antibiogram te bekomen
§ Bacteriële verwekkers kan men aantonen door kweek
§ Meestal niet nodig
1.6 Behandeling van bovenste luchtweginfecties
- Behandeling:
o Symptomatisch: koorts, symptomen behandelen...
o In de regel geen antibiotica:
§ Vaak door virus
§ Meestal geen complicaties en spontane genezing
§ Antibioticum maakt niet veel verschil in symptomen
(tegenover de kost, bijwerking en resistentiedruk bij wel gebruiken ervan)
o Wel klinisch opvolgen voor complicaties !!!
o Bij keuze antibiotica houdt men rekening met de klassieke verwekkers:
§ Vooral bij infernal trio met de meest ‘pathogene’ (in casu de pneumokok)
§ S. pyogenes bij keelinfecties
2. Onderste luchtweginfecties
2.1 Belang, spectrum en syndromen
- Spectrum:
o Bronchitis en bronchiolitis: infecties van de diepe luchtwegen
o Chronisch obstructief longlijden (COPD):
§ Chronische luchtwegaandoening
§ Niet primair door infectie veroorzaakt
§ Opstoten deels infectieus van aard
o Pneumonie:
§ Infectie van het longparenchym
§ Kan optreden als opstoot bij COPD
- Symptomen en klinisch verloop
o Koorts en hoesten
o Vaak spontane genezing
o Pneumonie is gevaarlijker bij:
§ Onderliggend lijden
§ Ouderen
o Tekenen van ernstiger verloop:
§ Tachypnoe
§ Verwardheid
§ Cyanose
