STRAFRECHTSBEDELING
Inhoudsopgave
helikopterperspectief.....................................................................................3
Hoe denken we over misdrijf en straf?............................................................................3
De logica van de strafrechtsketen- de echelons..............................................................4
Keuzes maken in de keten.............................................................................................. 5
Keuzes maken bij de (A) opsporing...............................................................................5
Keuzes maken bij (B) vervolging..................................................................................5
Keuzes maken bij (C) straftoemeting............................................................................6
Straftuitvoering (vanaf 4/11)........................................................................................7
Besluit.......................................................................................................................... 7
Inleiding: opsporing.......................................................................................8
Cluster 1: politie als actor in de strafrechtsketen............................................9
Opfrisser: het wetgevend kader......................................................................................9
De wet op de politieambt (1992)..................................................................................9
1.1 De politiefunctie...................................................................................................... 13
1.2 Discretionaire ruimte............................................................................................... 17
1.Het nemen van beslissingen door politie.................................................................18
Het nemen van beslissingen door politie in kaart gebracht........................................18
Onderzoek F. Gilleir: discretionaire ruimte..................................................................20
1.3 COP: Community Oriented Policing als model.........................................................25
1.4 Diversiteit................................................................................................................ 29
1) diversiteit binnen politie: lokale campagnes..........................................................29
2) diversiteit binnen Belgisch korps............................................................................30
3) diversiteit en beslissingen op straat.......................................................................33
4) selectiviteit in de politiepraktijk – belgisch onderzoek?..........................................35
Diversiteit en selectiviteit: conclusies.........................................................................36
Cluster 2: instroom- doorstroom- uitstroom...................................................37
Deel 1: meten................................................................................................................ 37
1.1 meten van in-, door- en uitstroom........................................................................37
1.2 selectiviteit........................................................................................................... 37
1.3 instroom, doorstroom en uitstroom......................................................................38
Conclusie: meten van instroom, doorstroom en uitstroom.........................................39
2.2: registratie (pv’s en verhoren).................................................................................40
Opstellen proces-verbaal en verhoren........................................................................40
Processen-verbaal en selectiviteit:.............................................................................40
registratie van verhoren............................................................................................. 43
1
,H1: geschiedenis (sws een vraag op ex)........................................................47
1 Ancien Régime (= middeleeuwen).............................................................................47
Strafuitvoering............................................................................................................ 47
2 De Verlichting (+ klassieke strafrecht).......................................................................47
Strafuitvoering............................................................................................................ 49
3 Het positivisme........................................................................................................... 50
4 Het sociaal verweer.................................................................................................... 50
Strafuitvoering............................................................................................................ 51
5 Het nieuw sociaal verweer..........................................................................................52
6 Recentere ontwikkelingen.......................................................................................... 52
Na de golden 1960’s................................................................................................... 53
Maatschappelijke ontwikkelingen als katalysator.......................................................53
herstelrecht................................................................................................................ 54
Vanaf voormalig minister Geens tot vandaag.............................................................55
Vlaamse Minister van Justitie......................................................................................55
H2: vervolging............................................................................................. 57
1 Inleiding: de logica van de strafrechtsketen...............................................................57
2 voornaamste actoren................................................................................................. 57
A minister van justitie................................................................................................. 57
B Openbaar ministerie................................................................................................ 58
C onderzoeksrechter................................................................................................... 60
3 vervolgingsbeslissing.................................................................................................62
Beslissingen op parket niveau....................................................................................63
Alles op een rijtje: het instellen van de strafvordering..................................................70
2
,HELIKOPTERPERSPECTIEF
1) Misdrijf- straf
2) De strafrechtsketen
De logica van de strafrechtsketen: de echelons
Een trechter
3) Keuzes maken in de keten
Opsporing
Vervolging
Straftoemeting
Strafuitvoering
HOE DENKEN WE OVER MISDRIJF EN STRAF?
Slingerbeweging van het strafrecht
Ancien Régime (tot aan de 18e eeuw)
Willekeur, recht op bestraffing was alleenrecht koning, bekentenis afdwingen,
voorbeeldstraffen, “wrede Middeleeuwen” versus recent onderzoek
Voornamelijk focus op vergelding en afschrikking (algemene preventie:
samenleving bang maken zodat ze geen feiten plegen)
Verlichting en Klassiek Strafrecht (18e- 19e eeuw)
De mens is een rationeel wezen, sociaal contract, Magna Charta van het strafrecht
(legaliteit-proportionaliteit- subsidiariteit), vaste straffen, geen individualisering,
schuldnotie centraal
Voornamelijk focus op vergelding (maar ifv sociaal contract), algemene preventie
(afschrikking), bijzondere preventie (gevangenisstraf)
Positivisme (2e helft 19e eeuw)
Misdrijf gevolg causale factoren, de mens heeft geen vrije keuze, gedetermineerd,
sociaal gevaarlijkheid, Magna Charta op de helling, verschuiving van daad naar
dader, sanctie
o Vergelding = zinloos? Focus op bijzondere preventie en resocialisatie
(sanctie)
Sociaal Verweer (2e helft 19e eeuw)
De maatschappij beschermen (‘verweren’), de mens heeft een ‘zekere vrijheid’,
het eclecticisme van Prins
‘Normale’ delinquenten versus andere delinquenten, straffen versus maatregelen
(“geestesgestoorden en jeugdigen”)
Na WOII
Overgangsfase, bloei, welvaartstaat en verzorgingsstaat
Uitbouw sociale vangnetten > hopen niet in het strafrecht komen
3
, Nieuw Sociaal Verweer (na WOII)
Aandacht voor persoonlijkheid & sociaal milieu (cfr. ‘oud’ sociaal verweer),
individualisering, mét aandacht voor de rechtspositie van de dader (legaliteit)
Resocialisatie centraal
Vandaag = diverse stromingen
Straf = diverse straffen. Streven naar evenwicht tussen vergelding, afschrikking,
resocialisatie en herstel.
o Resocialisatie als functie van een (gevangenis)straf: wat vinden jullie daar
van?
Rechter als koorddanser - publieke opinie
Voormalig Minister van Justitie Koen Geens: 3 fases hervormingen strafrecht,
strafprocesrecht, strafuitvoeringsrecht
Vandaag hebben we een nieuw strafwetboek (2026)
DE LOGICA VAN DE STRAFRECHTSKETEN- DE ECHELONS
De strafrechtsketen- een trechter
In meeste gevallen wordt logica niet gevolgd!!!!
Misdrijf: door de wet omschreven gedrag waarop een straf is gesteld die in de wet
is bepaald
Dark number versus misdrijven die in de trechter terecht komen
o = feiten die niet worden geregistreerd
o Slachtoffer heeft bang, schaamt zich
700 000 - 750 000 misdrijven/jaar bezorgd aan OM enkel over geregistreerde
feiten
o Slechts een klein deel ervan (35 000-55 000/jaar, 5%-7%) worden door de
strafrechter behandeld
o Een klein deel daarvan (18 000/jaar) leidt tot hechtenis/gevangenisstraf
De strafrechtsketen en de verregaande juridisering
Overreglementering, uitbreiding strafrecht maar investeringen voor justitie
volgden niet
o “We hebben het strafrecht verwaarloosd”
o Gevangenissen zitten overvol, coördinatie tussen diverse actoren loopt
soms mank
Overlopen/opstroppen trechter: onbeheersbare hoeveelheid straffen en het
onvermogen om die uitgesproken straffen adequaat uit te voeren
Tast efficiëntie van het strafrecht aan en zorgt voor uitholling
De strafrechtsketen en de ruimte voor beleid
“Beleid voeren”
Klassieke strafrecht: geen ruimte voor beleid (magna charta) > koning bepaalt
4
Inhoudsopgave
helikopterperspectief.....................................................................................3
Hoe denken we over misdrijf en straf?............................................................................3
De logica van de strafrechtsketen- de echelons..............................................................4
Keuzes maken in de keten.............................................................................................. 5
Keuzes maken bij de (A) opsporing...............................................................................5
Keuzes maken bij (B) vervolging..................................................................................5
Keuzes maken bij (C) straftoemeting............................................................................6
Straftuitvoering (vanaf 4/11)........................................................................................7
Besluit.......................................................................................................................... 7
Inleiding: opsporing.......................................................................................8
Cluster 1: politie als actor in de strafrechtsketen............................................9
Opfrisser: het wetgevend kader......................................................................................9
De wet op de politieambt (1992)..................................................................................9
1.1 De politiefunctie...................................................................................................... 13
1.2 Discretionaire ruimte............................................................................................... 17
1.Het nemen van beslissingen door politie.................................................................18
Het nemen van beslissingen door politie in kaart gebracht........................................18
Onderzoek F. Gilleir: discretionaire ruimte..................................................................20
1.3 COP: Community Oriented Policing als model.........................................................25
1.4 Diversiteit................................................................................................................ 29
1) diversiteit binnen politie: lokale campagnes..........................................................29
2) diversiteit binnen Belgisch korps............................................................................30
3) diversiteit en beslissingen op straat.......................................................................33
4) selectiviteit in de politiepraktijk – belgisch onderzoek?..........................................35
Diversiteit en selectiviteit: conclusies.........................................................................36
Cluster 2: instroom- doorstroom- uitstroom...................................................37
Deel 1: meten................................................................................................................ 37
1.1 meten van in-, door- en uitstroom........................................................................37
1.2 selectiviteit........................................................................................................... 37
1.3 instroom, doorstroom en uitstroom......................................................................38
Conclusie: meten van instroom, doorstroom en uitstroom.........................................39
2.2: registratie (pv’s en verhoren).................................................................................40
Opstellen proces-verbaal en verhoren........................................................................40
Processen-verbaal en selectiviteit:.............................................................................40
registratie van verhoren............................................................................................. 43
1
,H1: geschiedenis (sws een vraag op ex)........................................................47
1 Ancien Régime (= middeleeuwen).............................................................................47
Strafuitvoering............................................................................................................ 47
2 De Verlichting (+ klassieke strafrecht).......................................................................47
Strafuitvoering............................................................................................................ 49
3 Het positivisme........................................................................................................... 50
4 Het sociaal verweer.................................................................................................... 50
Strafuitvoering............................................................................................................ 51
5 Het nieuw sociaal verweer..........................................................................................52
6 Recentere ontwikkelingen.......................................................................................... 52
Na de golden 1960’s................................................................................................... 53
Maatschappelijke ontwikkelingen als katalysator.......................................................53
herstelrecht................................................................................................................ 54
Vanaf voormalig minister Geens tot vandaag.............................................................55
Vlaamse Minister van Justitie......................................................................................55
H2: vervolging............................................................................................. 57
1 Inleiding: de logica van de strafrechtsketen...............................................................57
2 voornaamste actoren................................................................................................. 57
A minister van justitie................................................................................................. 57
B Openbaar ministerie................................................................................................ 58
C onderzoeksrechter................................................................................................... 60
3 vervolgingsbeslissing.................................................................................................62
Beslissingen op parket niveau....................................................................................63
Alles op een rijtje: het instellen van de strafvordering..................................................70
2
,HELIKOPTERPERSPECTIEF
1) Misdrijf- straf
2) De strafrechtsketen
De logica van de strafrechtsketen: de echelons
Een trechter
3) Keuzes maken in de keten
Opsporing
Vervolging
Straftoemeting
Strafuitvoering
HOE DENKEN WE OVER MISDRIJF EN STRAF?
Slingerbeweging van het strafrecht
Ancien Régime (tot aan de 18e eeuw)
Willekeur, recht op bestraffing was alleenrecht koning, bekentenis afdwingen,
voorbeeldstraffen, “wrede Middeleeuwen” versus recent onderzoek
Voornamelijk focus op vergelding en afschrikking (algemene preventie:
samenleving bang maken zodat ze geen feiten plegen)
Verlichting en Klassiek Strafrecht (18e- 19e eeuw)
De mens is een rationeel wezen, sociaal contract, Magna Charta van het strafrecht
(legaliteit-proportionaliteit- subsidiariteit), vaste straffen, geen individualisering,
schuldnotie centraal
Voornamelijk focus op vergelding (maar ifv sociaal contract), algemene preventie
(afschrikking), bijzondere preventie (gevangenisstraf)
Positivisme (2e helft 19e eeuw)
Misdrijf gevolg causale factoren, de mens heeft geen vrije keuze, gedetermineerd,
sociaal gevaarlijkheid, Magna Charta op de helling, verschuiving van daad naar
dader, sanctie
o Vergelding = zinloos? Focus op bijzondere preventie en resocialisatie
(sanctie)
Sociaal Verweer (2e helft 19e eeuw)
De maatschappij beschermen (‘verweren’), de mens heeft een ‘zekere vrijheid’,
het eclecticisme van Prins
‘Normale’ delinquenten versus andere delinquenten, straffen versus maatregelen
(“geestesgestoorden en jeugdigen”)
Na WOII
Overgangsfase, bloei, welvaartstaat en verzorgingsstaat
Uitbouw sociale vangnetten > hopen niet in het strafrecht komen
3
, Nieuw Sociaal Verweer (na WOII)
Aandacht voor persoonlijkheid & sociaal milieu (cfr. ‘oud’ sociaal verweer),
individualisering, mét aandacht voor de rechtspositie van de dader (legaliteit)
Resocialisatie centraal
Vandaag = diverse stromingen
Straf = diverse straffen. Streven naar evenwicht tussen vergelding, afschrikking,
resocialisatie en herstel.
o Resocialisatie als functie van een (gevangenis)straf: wat vinden jullie daar
van?
Rechter als koorddanser - publieke opinie
Voormalig Minister van Justitie Koen Geens: 3 fases hervormingen strafrecht,
strafprocesrecht, strafuitvoeringsrecht
Vandaag hebben we een nieuw strafwetboek (2026)
DE LOGICA VAN DE STRAFRECHTSKETEN- DE ECHELONS
De strafrechtsketen- een trechter
In meeste gevallen wordt logica niet gevolgd!!!!
Misdrijf: door de wet omschreven gedrag waarop een straf is gesteld die in de wet
is bepaald
Dark number versus misdrijven die in de trechter terecht komen
o = feiten die niet worden geregistreerd
o Slachtoffer heeft bang, schaamt zich
700 000 - 750 000 misdrijven/jaar bezorgd aan OM enkel over geregistreerde
feiten
o Slechts een klein deel ervan (35 000-55 000/jaar, 5%-7%) worden door de
strafrechter behandeld
o Een klein deel daarvan (18 000/jaar) leidt tot hechtenis/gevangenisstraf
De strafrechtsketen en de verregaande juridisering
Overreglementering, uitbreiding strafrecht maar investeringen voor justitie
volgden niet
o “We hebben het strafrecht verwaarloosd”
o Gevangenissen zitten overvol, coördinatie tussen diverse actoren loopt
soms mank
Overlopen/opstroppen trechter: onbeheersbare hoeveelheid straffen en het
onvermogen om die uitgesproken straffen adequaat uit te voeren
Tast efficiëntie van het strafrecht aan en zorgt voor uitholling
De strafrechtsketen en de ruimte voor beleid
“Beleid voeren”
Klassieke strafrecht: geen ruimte voor beleid (magna charta) > koning bepaalt
4
