De Stad In De Oudheid
zaterdag 18 februari 2023 14:12
Neolithisch tijdperk
Vanaf 11 000/ 6 500 v. C. in Europa
Overgang van rondtrekkende jagers naar nederzettingen
Nederzettingen altijd geconnecteerd aan landbouw
Niet-permanente nederzettingen laten weinig sporen achter (geen kennis)
Natuurlijke plekken of beschutting met organische materialen
Weinig ingrepen in het landschap -> weinig sporen -> slechte representatie
Permanente nederzettingen
Meer ingrepen: omheining, muren, vuur constructies
Bron van archeologisch onderzoek & accurate voorstellingen
The Urban Revolution
Van nederzetting naar stad
Groepering ook buiten familieverband -> Grotere schaal
Gemeenschappelijke organisatie van arbeid
Voedsel surplus en opslag
Shift van focus: Niet enkel op zoek naar eten
Ontstaan van diverse sociale klasse
Technische ontwikkelingen in versnelling
Geografisch
Eerste steden: Gebied van Middellandse zee tot Perzische golf
Parallel met Azië & Zuid-Amerika (moderne theorieën)
Focus op toegankelijk & vruchtbaar landschap (Nijl, tigris & Eufraat, huidig Irak)
Stedelijke ontwikkeling
Irrigatiekanalen voor landbouw
Stadsmuren (afbakening & bescherming)
Opslagplaatsen en tempels vaak naast elkaar gelegen
Grondbezit
-> Rijkdom, culturele ontwikkeling & landbouw
Steden staan op zich, in concurrentie met elkaar
Vanaf 3e eeuw v.C. concurrentie leidt tot grotere koninkrijken en hoofdsteden als politieke, commerciële en administratieve 'hubs'.
Babylon: 2,5 x 1,5km stratenpatroon, 2 muren & centrum voorbehouden
Egypte
Stad van de levenden in klei + Overstroming van de Nijl
Stad van de doden in Steen
=> Enkel de Piramides zijn blijven staan
=> Van steden weinig overblijfselen
Geschiedenis van de stedenbouw Pagina 1
,10 Criteria van Gordon Childe
Meer inwoners / Dichter samenleven
Specialisten & Klassen
Concentratie van surplus
Monumentale gebouwen: Symboliseren ook surplus -> bv Tempel gekoppeld aan graanschuur
Een Elite: Priesters, civiele en militaire leiders die een groot deel vd surplus kregen
Geschreven en numerieke systeem
Geschriften & kalenders
Voltijdse kunstenaars
Handel over lange afstand
Craftsmen, ambachtsleden als 'gemeenschap' waar je toe behoorde
De Bakermat van de Europese stedenbouw
Kreta: Knossos als eerste Europese stad, ca. 2 000 v.C.
Eilandpositie tussen Midden-Oosten en Europa: Handel en beschermd door heuvelruggen
Landschap: Landbouw, veeteelt & bos
Voedseloverschot: Bevolkingsconcentratie & handel
Vrijheid & kunst
Hoogwaardige architectuur: paleizen, opslagplaatsen, kapellen, ateliers & woningen, met aandacht voor hygiëne en comfort
Infrastructuur: Geplaveide straten
Tot ca. 1 450 v.C.
Door vermoedelijk een natuurramp -> Machtsvacuüm
Paleis van Knossos, Ca 1900 v.Chr
De Griekse Polis
Geschiedenis van de stedenbouw Pagina 2
,De Griekse Polis
Griekse schiereiland Attica op de rand van de beschaafde wereld -> Athene
Ontwikkelingen id Yzertijd (12e eeuw v.C.)
Nieuw economisch systeem
Dankzij ijzer, alfabet & munt
Zeehandel
Nieuwe bestuursvorm: Polis/stadsstaat
Invloed op literatuur, wetenschap, kunst…, en stedenbouw
De Polis / Stadsstaat
Nieuwe gemeenschapsvorm vervangt traditioneel samenlevingsverband van de clan
Bewuste vorm van samenleven: Stad wordt gemeenschap, niet enkel ruimtelijk
1 nederzetting als centrum, aangeduid door zelfregerend gebied
bewoners komen bijeen om belangen te bespreken
Nieuw concept ve stad
Gebaseerd op geciviliseerd samenleven
Collectieve vrijheid
Sociaal-politieke context krijgt ruimtelijke vertaling
Elke stadstaat had soevereniteit met eigen administatie en bestuursvorm
Religie & taal als gemeenschappelijke identiteit tussen stadsstaten
Gesprek als bestuursvorm, orde en recht garanderen goede relaties
Stadsstaten als democratie, gebouwd op burgerschap (gelijke politieke rechten)
Burgers = mannen, geen vrouwen of slaven
Agora in Athene op het einde vd Hellenistische periode
Bevolkingstoename -> grotere sociale kloof tussen beiden
Dienstbaarheid aan goden als basis van burgerschap
Polis omvatte de stad, de dorpen, plattegrond rond de stad en gestichten kolonies
-> Geen stedenbouwkundig geheel
Bewoners leefden gespreid over een uitgestrekt landelijk gebied
De stad als object van de filosofie
Eerste reflecties over beste vorm vd stad waren theoretisch
Hoe stad organiseren als politieke orde en morele ontwikkeling van zijn burgers.
Polis bestaat als stedenbouwkundig discours, voor ruimtelijke vorm
Hippocrates (arts):
Richtlijnen vanuit gezondheidsoverweging
Plato
De stad als sociaal-politieke ruimte
Zonering & plattegronden
Aristoteles
Stelselmatig onderzoek naar stadsplattegronden en bestemmingen
Vaste onderdelen
Acropolis (bovenstad)
Functie: Bescherming & Religie
Infrastructuur: Tempels & schuilplaatsen
Agora (benedenstad)
Plaats voor gesprek -> Politiek centrum
Ommuurd (bescherming + controle over voedselvoorraden)
Geen afbakening van het landschap
4 Basiskenmerken ve polis
1 Stedelijke eenheid, geen voorbehouden zones
Ruimtelijk onderscheid op basis van functies: heilige ruimte, privé & publieke ruimte
Evenwicht en graduele overgang tussen artificiële stad en natuurlijke omgeving
Stabiele groei als levend organisme
Max grootte: 10 000 bewonders
Niet restrictief, voorwaarde voor ordelijke ontwikkeling van burgerlijk leven
Bewuste politieke keuze: nieuwe complexen of kolonies
Het publieke leven
Zeer belangrijk
Publieke gebouwen spelen belangrijke rol: Tempels, stadia, theaters
Weinig belang aan huiselijk comfort
Agora als belangrijke publieke plek: het hart van de nieuwe stad
Open plein waar publieke ruimte centraal stond (niet de tempels)
Ontstaan vanuit de marktplaats, op de route naar de Acropolis
Symbool van democratie: Gebouw voor rechtsspraak en politiek. Cohesie in de polis
Publiek leven op zijn breedst: Comerciële plaatsen, winkels en stoa's om te filosoferen
Enkel toegankelijk voor burgers
De Agora als prototype van de publieke ruimte
Innovatief concept: begrenzen van een ruimte die niemand toebehoord
Plaats voor het uitwisselen van zowel goederen als ideeën
Debat krijgt fysieke uitdrukkingsvorm
Pleinen zijn vaak setting van politiek conflict, claims & tegenstand, maar ook representatie & onderdrukking
Geschiedenis van de stedenbouw Pagina 3
, Griekse kolonisatie & de geplande stad
Athene
Vanaf ca. 1 000-800 v.C.: Centrum van bergachtig schiereiland attica uitzonderlijk groot: ca. 300 000 inwoners
Ontwikkeling volgens natuurlijke condities
Acropolis
Steile helling + breed plateau
Geeft aanleiding tot eerste nederzetting en blijft centrum van latere metropool
Bevolkingsconcentratie rond acropolis, met agora ten noorden
Ontwikkeling van monumentale, burgerlijke architectuur
Tempels, heilige weg, stadsmuren, agora met bouleuterion & stoa, aquaduct, theaters…
Geen geplande ontwikkeling, maar
Eenheid tussen architectuur & kunst
Respect voor natuur en geschiedenis
Geen regelmatig stratenpatroon
-> Stad als gemeenschappelijk bezit van de burgers
Op het einde van de klassieke oudheid: verval, inkrimping tot gebied rond acropolis en agora
1834: Athene als hoofdstad van modern Griekenland -> ongebreidelde groei
Griekenland verspreidt zich over de Middellandse zee rond 750 v.C.
Tijdens 5e eeuw v.C.: wederopbouw na Perzische oorlog
Expansiedrang: Honderden nieuwe steden worden gesticht
Sterke bevolkingsgroei
Nieuwe handelsactiviteit
Ontwikkeling scheepvaart
Muntgeld
Kolonies
Onderdeel van ruimere geografische context
Moesten snel onafhankelijk kunnen worden
Gunstige en verdedigbare ligging
Groot stuk land door bevolkingsgroei en landbouw
Eerste steden waren nauwelijks gepland, organische groei
Vanaf 5e eeuw v.C.: Regelmatige stadsplattegronden
Eenvoudig en overzichtelijk met aandacht voor kwalitatieve invulling
Later ook voor uitbreiding van bestaande steden
Hippodamus van Milete
Milete, aan westkust van Klein-Azië
Verwoest door Perzisch leger in 494 v.C.
467 v.C.: Compleet nieuwe stad, 100 000 inwoners in 10 jaar tijd
3 Grotere woonwijken, clusters van openbare gebouwen en 2 havens
Eerste ruimtelijke planner: politicus
Doel: rationale, sociale orde op leggen
Theorie
Max 100 000 inwoners
3 Klassen: boeren, ambachtslui, militairen
3 soorten ruimten: heilig, publiek & privé
Schaakbordpatroon met regelmatige bouwblokken
Praktijk
Geometrisch stratenpatroon met uniforme blokken (insulae)
Milete, Piraeus -> Rhodos, Priene
Isotroop grid
Gelijkmatig raster
Eerst enkele blokken, geen groot centrum (straten lopen langs gebouwen)
Dynamische breuken door publieke gebouwen
Rationele verdeling van alle stadselementen
Politiek en religie zijn gescheiden
Uniformiteit versterkt gemeenschappelijkheid, democratisch gehalte -> Gecontroleerde groei
Ordening in Milete zodanig dat wind zorgde voor verkoeling
Systeem toegepast op nagenoeg alle steden en kolonies in Griekenland vanaf 400 v.C.
Rome & territoriale expansiestedenbouw
Italië
Tot 8e eeuw v.C.: alleen kleine landbouwersdorpen in Italië
Etrusken en Grieken bepaalden opkomst en vorm van eerste Italiaanse steden
Grieken implementeerden bestuursvorm, bouwkunde & kunsten, maar stimuleerde gaan stedenbouw in achterland
-> Geen netwerk aan steden
Etrusken palmen Toscane in
Grote technische kennis: waterhuishouding, landbouwtechnieken, ijzerbewerking, riolering
Maatschappelijke ervaring: Inheemse bevolking overheersen door steden op te richten, vernielden dorpen en bouwden stedelijke
nederzettingen in de plaats.
-> Knooppunten voor handel: Belangrijk netwerk van hoofd- en secundaire wegen
-> Bestuurskernen voor omringde platteland
Geschiedenis van de stedenbouw Pagina 4
zaterdag 18 februari 2023 14:12
Neolithisch tijdperk
Vanaf 11 000/ 6 500 v. C. in Europa
Overgang van rondtrekkende jagers naar nederzettingen
Nederzettingen altijd geconnecteerd aan landbouw
Niet-permanente nederzettingen laten weinig sporen achter (geen kennis)
Natuurlijke plekken of beschutting met organische materialen
Weinig ingrepen in het landschap -> weinig sporen -> slechte representatie
Permanente nederzettingen
Meer ingrepen: omheining, muren, vuur constructies
Bron van archeologisch onderzoek & accurate voorstellingen
The Urban Revolution
Van nederzetting naar stad
Groepering ook buiten familieverband -> Grotere schaal
Gemeenschappelijke organisatie van arbeid
Voedsel surplus en opslag
Shift van focus: Niet enkel op zoek naar eten
Ontstaan van diverse sociale klasse
Technische ontwikkelingen in versnelling
Geografisch
Eerste steden: Gebied van Middellandse zee tot Perzische golf
Parallel met Azië & Zuid-Amerika (moderne theorieën)
Focus op toegankelijk & vruchtbaar landschap (Nijl, tigris & Eufraat, huidig Irak)
Stedelijke ontwikkeling
Irrigatiekanalen voor landbouw
Stadsmuren (afbakening & bescherming)
Opslagplaatsen en tempels vaak naast elkaar gelegen
Grondbezit
-> Rijkdom, culturele ontwikkeling & landbouw
Steden staan op zich, in concurrentie met elkaar
Vanaf 3e eeuw v.C. concurrentie leidt tot grotere koninkrijken en hoofdsteden als politieke, commerciële en administratieve 'hubs'.
Babylon: 2,5 x 1,5km stratenpatroon, 2 muren & centrum voorbehouden
Egypte
Stad van de levenden in klei + Overstroming van de Nijl
Stad van de doden in Steen
=> Enkel de Piramides zijn blijven staan
=> Van steden weinig overblijfselen
Geschiedenis van de stedenbouw Pagina 1
,10 Criteria van Gordon Childe
Meer inwoners / Dichter samenleven
Specialisten & Klassen
Concentratie van surplus
Monumentale gebouwen: Symboliseren ook surplus -> bv Tempel gekoppeld aan graanschuur
Een Elite: Priesters, civiele en militaire leiders die een groot deel vd surplus kregen
Geschreven en numerieke systeem
Geschriften & kalenders
Voltijdse kunstenaars
Handel over lange afstand
Craftsmen, ambachtsleden als 'gemeenschap' waar je toe behoorde
De Bakermat van de Europese stedenbouw
Kreta: Knossos als eerste Europese stad, ca. 2 000 v.C.
Eilandpositie tussen Midden-Oosten en Europa: Handel en beschermd door heuvelruggen
Landschap: Landbouw, veeteelt & bos
Voedseloverschot: Bevolkingsconcentratie & handel
Vrijheid & kunst
Hoogwaardige architectuur: paleizen, opslagplaatsen, kapellen, ateliers & woningen, met aandacht voor hygiëne en comfort
Infrastructuur: Geplaveide straten
Tot ca. 1 450 v.C.
Door vermoedelijk een natuurramp -> Machtsvacuüm
Paleis van Knossos, Ca 1900 v.Chr
De Griekse Polis
Geschiedenis van de stedenbouw Pagina 2
,De Griekse Polis
Griekse schiereiland Attica op de rand van de beschaafde wereld -> Athene
Ontwikkelingen id Yzertijd (12e eeuw v.C.)
Nieuw economisch systeem
Dankzij ijzer, alfabet & munt
Zeehandel
Nieuwe bestuursvorm: Polis/stadsstaat
Invloed op literatuur, wetenschap, kunst…, en stedenbouw
De Polis / Stadsstaat
Nieuwe gemeenschapsvorm vervangt traditioneel samenlevingsverband van de clan
Bewuste vorm van samenleven: Stad wordt gemeenschap, niet enkel ruimtelijk
1 nederzetting als centrum, aangeduid door zelfregerend gebied
bewoners komen bijeen om belangen te bespreken
Nieuw concept ve stad
Gebaseerd op geciviliseerd samenleven
Collectieve vrijheid
Sociaal-politieke context krijgt ruimtelijke vertaling
Elke stadstaat had soevereniteit met eigen administatie en bestuursvorm
Religie & taal als gemeenschappelijke identiteit tussen stadsstaten
Gesprek als bestuursvorm, orde en recht garanderen goede relaties
Stadsstaten als democratie, gebouwd op burgerschap (gelijke politieke rechten)
Burgers = mannen, geen vrouwen of slaven
Agora in Athene op het einde vd Hellenistische periode
Bevolkingstoename -> grotere sociale kloof tussen beiden
Dienstbaarheid aan goden als basis van burgerschap
Polis omvatte de stad, de dorpen, plattegrond rond de stad en gestichten kolonies
-> Geen stedenbouwkundig geheel
Bewoners leefden gespreid over een uitgestrekt landelijk gebied
De stad als object van de filosofie
Eerste reflecties over beste vorm vd stad waren theoretisch
Hoe stad organiseren als politieke orde en morele ontwikkeling van zijn burgers.
Polis bestaat als stedenbouwkundig discours, voor ruimtelijke vorm
Hippocrates (arts):
Richtlijnen vanuit gezondheidsoverweging
Plato
De stad als sociaal-politieke ruimte
Zonering & plattegronden
Aristoteles
Stelselmatig onderzoek naar stadsplattegronden en bestemmingen
Vaste onderdelen
Acropolis (bovenstad)
Functie: Bescherming & Religie
Infrastructuur: Tempels & schuilplaatsen
Agora (benedenstad)
Plaats voor gesprek -> Politiek centrum
Ommuurd (bescherming + controle over voedselvoorraden)
Geen afbakening van het landschap
4 Basiskenmerken ve polis
1 Stedelijke eenheid, geen voorbehouden zones
Ruimtelijk onderscheid op basis van functies: heilige ruimte, privé & publieke ruimte
Evenwicht en graduele overgang tussen artificiële stad en natuurlijke omgeving
Stabiele groei als levend organisme
Max grootte: 10 000 bewonders
Niet restrictief, voorwaarde voor ordelijke ontwikkeling van burgerlijk leven
Bewuste politieke keuze: nieuwe complexen of kolonies
Het publieke leven
Zeer belangrijk
Publieke gebouwen spelen belangrijke rol: Tempels, stadia, theaters
Weinig belang aan huiselijk comfort
Agora als belangrijke publieke plek: het hart van de nieuwe stad
Open plein waar publieke ruimte centraal stond (niet de tempels)
Ontstaan vanuit de marktplaats, op de route naar de Acropolis
Symbool van democratie: Gebouw voor rechtsspraak en politiek. Cohesie in de polis
Publiek leven op zijn breedst: Comerciële plaatsen, winkels en stoa's om te filosoferen
Enkel toegankelijk voor burgers
De Agora als prototype van de publieke ruimte
Innovatief concept: begrenzen van een ruimte die niemand toebehoord
Plaats voor het uitwisselen van zowel goederen als ideeën
Debat krijgt fysieke uitdrukkingsvorm
Pleinen zijn vaak setting van politiek conflict, claims & tegenstand, maar ook representatie & onderdrukking
Geschiedenis van de stedenbouw Pagina 3
, Griekse kolonisatie & de geplande stad
Athene
Vanaf ca. 1 000-800 v.C.: Centrum van bergachtig schiereiland attica uitzonderlijk groot: ca. 300 000 inwoners
Ontwikkeling volgens natuurlijke condities
Acropolis
Steile helling + breed plateau
Geeft aanleiding tot eerste nederzetting en blijft centrum van latere metropool
Bevolkingsconcentratie rond acropolis, met agora ten noorden
Ontwikkeling van monumentale, burgerlijke architectuur
Tempels, heilige weg, stadsmuren, agora met bouleuterion & stoa, aquaduct, theaters…
Geen geplande ontwikkeling, maar
Eenheid tussen architectuur & kunst
Respect voor natuur en geschiedenis
Geen regelmatig stratenpatroon
-> Stad als gemeenschappelijk bezit van de burgers
Op het einde van de klassieke oudheid: verval, inkrimping tot gebied rond acropolis en agora
1834: Athene als hoofdstad van modern Griekenland -> ongebreidelde groei
Griekenland verspreidt zich over de Middellandse zee rond 750 v.C.
Tijdens 5e eeuw v.C.: wederopbouw na Perzische oorlog
Expansiedrang: Honderden nieuwe steden worden gesticht
Sterke bevolkingsgroei
Nieuwe handelsactiviteit
Ontwikkeling scheepvaart
Muntgeld
Kolonies
Onderdeel van ruimere geografische context
Moesten snel onafhankelijk kunnen worden
Gunstige en verdedigbare ligging
Groot stuk land door bevolkingsgroei en landbouw
Eerste steden waren nauwelijks gepland, organische groei
Vanaf 5e eeuw v.C.: Regelmatige stadsplattegronden
Eenvoudig en overzichtelijk met aandacht voor kwalitatieve invulling
Later ook voor uitbreiding van bestaande steden
Hippodamus van Milete
Milete, aan westkust van Klein-Azië
Verwoest door Perzisch leger in 494 v.C.
467 v.C.: Compleet nieuwe stad, 100 000 inwoners in 10 jaar tijd
3 Grotere woonwijken, clusters van openbare gebouwen en 2 havens
Eerste ruimtelijke planner: politicus
Doel: rationale, sociale orde op leggen
Theorie
Max 100 000 inwoners
3 Klassen: boeren, ambachtslui, militairen
3 soorten ruimten: heilig, publiek & privé
Schaakbordpatroon met regelmatige bouwblokken
Praktijk
Geometrisch stratenpatroon met uniforme blokken (insulae)
Milete, Piraeus -> Rhodos, Priene
Isotroop grid
Gelijkmatig raster
Eerst enkele blokken, geen groot centrum (straten lopen langs gebouwen)
Dynamische breuken door publieke gebouwen
Rationele verdeling van alle stadselementen
Politiek en religie zijn gescheiden
Uniformiteit versterkt gemeenschappelijkheid, democratisch gehalte -> Gecontroleerde groei
Ordening in Milete zodanig dat wind zorgde voor verkoeling
Systeem toegepast op nagenoeg alle steden en kolonies in Griekenland vanaf 400 v.C.
Rome & territoriale expansiestedenbouw
Italië
Tot 8e eeuw v.C.: alleen kleine landbouwersdorpen in Italië
Etrusken en Grieken bepaalden opkomst en vorm van eerste Italiaanse steden
Grieken implementeerden bestuursvorm, bouwkunde & kunsten, maar stimuleerde gaan stedenbouw in achterland
-> Geen netwerk aan steden
Etrusken palmen Toscane in
Grote technische kennis: waterhuishouding, landbouwtechnieken, ijzerbewerking, riolering
Maatschappelijke ervaring: Inheemse bevolking overheersen door steden op te richten, vernielden dorpen en bouwden stedelijke
nederzettingen in de plaats.
-> Knooppunten voor handel: Belangrijk netwerk van hoofd- en secundaire wegen
-> Bestuurskernen voor omringde platteland
Geschiedenis van de stedenbouw Pagina 4
