Milo97
Samenvatting: Nieuwe tijd
Hoofdstuk 1: De genese van het modern Europa
1.1. Staatsvorming
- Staatkundige ontwikkelingen
➔ Afname aantal Eu staten
➔ Schaalvergroting staten – verlies autonomie andere staten
- In eerste instantie in de grote Eu staten(Eng, Fr, Sp), later ook in landen uit de Eu ‘periferie’ (bv.
Pruisen, Rusland)
- Geen rechtlijnige (bv. Polen) en geen uniforme ontwikkeling (bv. Nederlanden, Duitsland, Italië)
1.2. Gestalten van de staat
- Vroegmoderne Eu staten geen natiestaten in huidige betekenis
- Voornamelijk dynastieke conglomeraten verworven d huwelijk, erfenis en oorlog
➔ Dynastiek: bij troonsafstand of overlijden zetelende monarch gaan rechten en titels over op
de wettelijke erfgenaam
➔ Conglomeraten: dynastieke staten zijn in essentie ‘samengestelde staten’
- Samengestelde staat (composite state, composite monarchy, ook wel conglomerate state)
➔ Staat bestaande uit meerdere territoria onder soevereiniteit ve heerser (mozaïk v gebieden)
➔ Personele unie
➢ Geen of weinig andere elementen die het geheel aan territoria samenhouden dan de
figuur vd vorst en diens dynastieke rechten
➔ De onderscheiden territoria staan niet of nauwelijks met elkaar in verband
➔ De onderscheiden territoria staan alle in een andere relatie tov de vorst
- Twee types samengestelde staten
➔ Staten met aaneengesloten territorium
➢ Engeland-Wales-Schotland, Castillië-Aragon, Polen-Litouwen, Bourgondische
Nederlanden …
➔ Staten met een versnipperd territorium, gescheiden d zee of andere staten
➢ Brandenburg-Pruisen, Groot-Britannië-Ierland-Hannover, het rijk v Karel V…
- Andere staatsvormen
➔ Electieve vorstendommen (oa. Kieskoningschap)
➢ HRR, Polen, Hongarije, Bohemen
➔ Geestelijke vorstendommen
➢ Pauselijke staat, Prinsbisdom Luik, Keulen, Metz…
➔ Stadstaten en republieken
➢ Hamburg, Venetië, Florence, Zwitsers Eedgenootschap, Republiek der Verenigde
Provinciën
▪ Transformaties bv. Florence, Noordelijke Ned
1.3. Ingrediënten
a. Dynastieke allianties
,Milo97
b. Militaire agressie
- Vroegmoderne staatsvormingsproces mede op gang getrokken d de zgn. Militaire Revolutie
➔ Term geïntroduceerd d Michael Roberts (1955)
➢ Duidt op diepgaande ontwikkelingen in militaire technologie en organisatie in
periode ca 1550-1650
➢ Eerder evolutie dan revolutie: beweging al midden 15de eeuw ingezet
- Krachtigere en meer precieze artillerie
- Vernieuwing in verstingbouw (la trace italienne)
➔ 1450-1520 ontwikkeld d It militair ingenieurs; grote verspreiding in West-Eu
➔ 17de E geperfectioneerd d de Fr mil ingenieur Sébastien Le Prestre de Vauban (1633-1707)
- Oorlogen w meer een zaak v belegeringen dan van veldslagen; v artillerie en infanterie dan van cavalerie
- Evolutie n staande, permanente legers, invoering ‘dienstplicht’ (bv. Frankrijk 1688)
- Professionalisering: training, dril, discipline, uniformen, specialisatie compagnieën
- Drastische toename troepensterkte
- Gelijkaardige ontwikkelingen op zee
➔ 16de E: ontwikkeling gespecialiseerde oorlogsbodems
➔ Vooruitgang in scheepsbouw: verbeterde snelheid, stabiliteit, wendbaarheid en
weerbaarheid
➔ Gespecialiseerde opleiding: van landsoldaten op zee naar getraind marinekorps
➔ Evolutie n permanente vloot in 16de E; uitbreiding vloot
c. Centralisering en uitbouw staatsapparaat
(1) Ontstaan vd Fiscaal-militaire staat ( = gevolg militaire revolutie)
- Mede owv militaire revolutie stijgt kostprijs oorlog dramatisch
- Mil uitgaven slorpen groot deel v staatsbudget op en creëren nood aan nieuwe inkomstenbronnen
- Gevolg mil revolutie is sterke toename v directe en indirecte belastingen en stijgend belang v
kolonies v financiële slagkracht vd staat
- Stijgende belastingen vereisen middelen en organisatie om die inkomsten te innen en tegenstand
onder controle te brengen
- 16de en 17de E:
➔ Centralisering en hiërarchisering wetgeving , ontstaan bureaucratie en uitdijend
staatsapparaat, toenemende overheidsinterventie in alle domeinen vd samenleving
de
- 18 E: Mil dominantie Pruisen en GB gebaseerd op moderne en efficiënte fiscaliteit
(2) Centralisering en territoriale integratie
- Evolutie v territoriaal conglomeraat of samengestelde staat n gecentraliseerde, geïntegreerde staat
- Binnenlandse pol gericht op versterken centraal gezag ten nadele v lokale elites of intermediaire
lichamen zoals standenvertegenwoordiging en parlement
- 17de E
➔ Fr succesvolle pol in de richting vh absolute, centrale gezag
- 18de E
➔ Pol akkoorden in Engeland-Wales-Schotland, Castilië-Aragon en Oostenrijk-Hongarije om
meer eenheid te creëren tss de onderdelen vd samengestelde staat
1.4. Verzet tegen centralisatie
- Vroegmodern staatsvormingsproces
,Milo97
➔ Integratie m ook centrifugale processen
- Verzet tegen expansie staatsmacht, beknotten lokale autonomie, zware fiscale druk, aantasting
rechten en vrijheden
➔ Comuneros in Castilië (1520-1522)
➔ Gentse Opstand (1539-1540)
➔ Revoltes in Frankrijk (1632-1642, 1658-1675)
Hoofdstuk 2: Habsburgse Hegemonie (1500-1556)
2.1. Ontstaan van een grootmacht
a. Oostenrijkse erflanden
- Oosprong in Aargau (N-Zwitserland) 11de E
- 13de – 14de E territoria verworven in ZO-HRR
➔ Aartshertogdom Oostenrijk als kerngebied
➔ Hertogdommen Stiermarken, Karinthië, Carniola en Tirol
➢ Vormen samen de Erblande
- Teken dominantie: van 1438 tot 1806 bijna zonder onderbreking Habsburger keizer HRR
b. De Bourgondische erfenis
- 1477: Keizer Frederik III huwelijkt zijn zoon Maximiliaan v Oostenrijk uit aan Maria v Bourgondië,
dochter Karel de Stoute en erfgename vd Bourgondische gebieden
➔ Ned, Luxemburg, Bourgondië, Franche-Comté
- Margareta v Male x Filips de Goede (1363-1404)
➔ Graafschap Vl en hertogdom Bourgondië onder één dynastie verenigd d huwelijk (1369)
- Filips de Goede (1419-1467) en latere Bourgondische hertogen
➔ Breiden territorium in Lage landen uit
- Karel de Stoute (1467-1477)
➔ Zet politiek v territoriale en staatkundige eenmaking verder, oa met verovering Lotharingen (1475) als
verbindingstuk tss landen v ‘herwaarts’ en derwaarts over’
- Na dood Karel de Stoute in Slag bij Nancy (januari 1477) volgt pol crisis
➔ Hertogdom Gelre en prinsbisdom Luik scheuren zich los
➔ Franse invasie in Bourgondië en in zuiden van Nederlanden
➔ Opstand vd Vlaamse steden die autonomie willen terugwinnen
- Crisis bespoedigt huwelijksalliantie tss Maria v Bourgondië en Maximiliaan v Oostenrijk (augustus 1477),
ondanks druk v Fr koning die huwelijk wil smeden tss Maria v Bourgondië en zijn zoon en troonopvolger
- Maximiliaan bezweert crisis
➔ Interne opstand
➢ Onderdrukt (1492) d militair machtsvertoon, onderhandelingen en pol toegevingen
➔ Franse invallers
➢ Teruggedrongen, al wordt hertogdom Bourgondië bij Vrede v Senlis (1493) definitief bij
Fr gevoegd
➢ Vrijgraafschap Bourgondië (Franche-Comté) daarentegen blijft samen met Nederlanden
in één hand
- Ondertussen Maria v Bourgondië gestorven in 1482
➔ Maximiliaan neemt regentschap over Ned waar in naam v minderjarige zoon Filips de Schone
- 1493
, Milo97
➔ Maximiliaan w keizer HRR en laat Filips meerderjarig verklaren zodat die als wettig landsheer de
Nederlanden kan besturen
- 1506
➔ Maximiliaan geeft regering in handen van zijn dochter Margaretha v Oostenrijk tot Karel (°1500)
meerderjarig is
- 1515
➔ Karel meerderjarig verklaard waardoor hijzelf landsheer vd Ned en Franche Comté wordt
c.De Kronen van Castillië en Aragon
- Iberisch schiereiland geen pol eenheid in late middeleeuwen
➔ ‘Kroon v Castilië’ : Castilië, Leon
➔ ‘Kroon v Aragon’ : Aragon, Catalonië, Valencia ( met Balearen ) + Malta, Sardinië, Sicilië,
Napels
➔ Portugal
➔ Navarra
➔ Moors Granada
- 1469
➔ Ferdinand v Aragon (1479-1516) x Isabella van Castillië (1474-1504)
➢ Blijvende dynastieke band tss Aragon en Castilië
- 1492
➔ Ronden Reconquista af met verovering Granada, laatste moslimbolwerk in Spanje
- 1512
➔ Navarra binnengevallen en ingelijfd
➢ Herovering Sp op de moren levert Ferdinand en Isabella titel op van Katholieke
Koningen (Paus Alexander VI)
➢ Katholicisme als enige officiële godsdienst belangrijk ideologisch fundament vd
groeiende Spaanse staat
▪ Zorgt voor cohesie en identiteit
➢ Ontdekking v Nieuwe Wereld d Columbus in opdracht v Ferdinand en Isabella
geeft Sp bovendien bijzondere uitstraling en vergroot de financiële basis vh rijk
- 1494
➔ Fr invasie in It om beslag te leggen op Spaans Napels en Lombardije
- 1496
➔ In reactie op Fr agressie w alliantie gesmeed via dubbelhuwelijk tss Spanje en Habsburg
➢ Doel alliantie was niet een fusie tss beide landencomplexen, ook n op LT
➢ Wel hechte diplomatieke en militaire samenwerking om Fr druk op de Ned en It
af te wenden
➢ Dynastiek toeval besliste er anders over…
- 1506
➔ Karel minderjarig en dus neemt Ferdinand v Aragon tijdelijk het regentschap over Castilië op
zich
- 1516
➔ Dood Ferdinand v Aragon waardoor Karel (als Karel I) koning w v Castilië en Aragon, met
inbegrip v It bezittingen en kolonies)
- 1526
Samenvatting: Nieuwe tijd
Hoofdstuk 1: De genese van het modern Europa
1.1. Staatsvorming
- Staatkundige ontwikkelingen
➔ Afname aantal Eu staten
➔ Schaalvergroting staten – verlies autonomie andere staten
- In eerste instantie in de grote Eu staten(Eng, Fr, Sp), later ook in landen uit de Eu ‘periferie’ (bv.
Pruisen, Rusland)
- Geen rechtlijnige (bv. Polen) en geen uniforme ontwikkeling (bv. Nederlanden, Duitsland, Italië)
1.2. Gestalten van de staat
- Vroegmoderne Eu staten geen natiestaten in huidige betekenis
- Voornamelijk dynastieke conglomeraten verworven d huwelijk, erfenis en oorlog
➔ Dynastiek: bij troonsafstand of overlijden zetelende monarch gaan rechten en titels over op
de wettelijke erfgenaam
➔ Conglomeraten: dynastieke staten zijn in essentie ‘samengestelde staten’
- Samengestelde staat (composite state, composite monarchy, ook wel conglomerate state)
➔ Staat bestaande uit meerdere territoria onder soevereiniteit ve heerser (mozaïk v gebieden)
➔ Personele unie
➢ Geen of weinig andere elementen die het geheel aan territoria samenhouden dan de
figuur vd vorst en diens dynastieke rechten
➔ De onderscheiden territoria staan niet of nauwelijks met elkaar in verband
➔ De onderscheiden territoria staan alle in een andere relatie tov de vorst
- Twee types samengestelde staten
➔ Staten met aaneengesloten territorium
➢ Engeland-Wales-Schotland, Castillië-Aragon, Polen-Litouwen, Bourgondische
Nederlanden …
➔ Staten met een versnipperd territorium, gescheiden d zee of andere staten
➢ Brandenburg-Pruisen, Groot-Britannië-Ierland-Hannover, het rijk v Karel V…
- Andere staatsvormen
➔ Electieve vorstendommen (oa. Kieskoningschap)
➢ HRR, Polen, Hongarije, Bohemen
➔ Geestelijke vorstendommen
➢ Pauselijke staat, Prinsbisdom Luik, Keulen, Metz…
➔ Stadstaten en republieken
➢ Hamburg, Venetië, Florence, Zwitsers Eedgenootschap, Republiek der Verenigde
Provinciën
▪ Transformaties bv. Florence, Noordelijke Ned
1.3. Ingrediënten
a. Dynastieke allianties
,Milo97
b. Militaire agressie
- Vroegmoderne staatsvormingsproces mede op gang getrokken d de zgn. Militaire Revolutie
➔ Term geïntroduceerd d Michael Roberts (1955)
➢ Duidt op diepgaande ontwikkelingen in militaire technologie en organisatie in
periode ca 1550-1650
➢ Eerder evolutie dan revolutie: beweging al midden 15de eeuw ingezet
- Krachtigere en meer precieze artillerie
- Vernieuwing in verstingbouw (la trace italienne)
➔ 1450-1520 ontwikkeld d It militair ingenieurs; grote verspreiding in West-Eu
➔ 17de E geperfectioneerd d de Fr mil ingenieur Sébastien Le Prestre de Vauban (1633-1707)
- Oorlogen w meer een zaak v belegeringen dan van veldslagen; v artillerie en infanterie dan van cavalerie
- Evolutie n staande, permanente legers, invoering ‘dienstplicht’ (bv. Frankrijk 1688)
- Professionalisering: training, dril, discipline, uniformen, specialisatie compagnieën
- Drastische toename troepensterkte
- Gelijkaardige ontwikkelingen op zee
➔ 16de E: ontwikkeling gespecialiseerde oorlogsbodems
➔ Vooruitgang in scheepsbouw: verbeterde snelheid, stabiliteit, wendbaarheid en
weerbaarheid
➔ Gespecialiseerde opleiding: van landsoldaten op zee naar getraind marinekorps
➔ Evolutie n permanente vloot in 16de E; uitbreiding vloot
c. Centralisering en uitbouw staatsapparaat
(1) Ontstaan vd Fiscaal-militaire staat ( = gevolg militaire revolutie)
- Mede owv militaire revolutie stijgt kostprijs oorlog dramatisch
- Mil uitgaven slorpen groot deel v staatsbudget op en creëren nood aan nieuwe inkomstenbronnen
- Gevolg mil revolutie is sterke toename v directe en indirecte belastingen en stijgend belang v
kolonies v financiële slagkracht vd staat
- Stijgende belastingen vereisen middelen en organisatie om die inkomsten te innen en tegenstand
onder controle te brengen
- 16de en 17de E:
➔ Centralisering en hiërarchisering wetgeving , ontstaan bureaucratie en uitdijend
staatsapparaat, toenemende overheidsinterventie in alle domeinen vd samenleving
de
- 18 E: Mil dominantie Pruisen en GB gebaseerd op moderne en efficiënte fiscaliteit
(2) Centralisering en territoriale integratie
- Evolutie v territoriaal conglomeraat of samengestelde staat n gecentraliseerde, geïntegreerde staat
- Binnenlandse pol gericht op versterken centraal gezag ten nadele v lokale elites of intermediaire
lichamen zoals standenvertegenwoordiging en parlement
- 17de E
➔ Fr succesvolle pol in de richting vh absolute, centrale gezag
- 18de E
➔ Pol akkoorden in Engeland-Wales-Schotland, Castilië-Aragon en Oostenrijk-Hongarije om
meer eenheid te creëren tss de onderdelen vd samengestelde staat
1.4. Verzet tegen centralisatie
- Vroegmodern staatsvormingsproces
,Milo97
➔ Integratie m ook centrifugale processen
- Verzet tegen expansie staatsmacht, beknotten lokale autonomie, zware fiscale druk, aantasting
rechten en vrijheden
➔ Comuneros in Castilië (1520-1522)
➔ Gentse Opstand (1539-1540)
➔ Revoltes in Frankrijk (1632-1642, 1658-1675)
Hoofdstuk 2: Habsburgse Hegemonie (1500-1556)
2.1. Ontstaan van een grootmacht
a. Oostenrijkse erflanden
- Oosprong in Aargau (N-Zwitserland) 11de E
- 13de – 14de E territoria verworven in ZO-HRR
➔ Aartshertogdom Oostenrijk als kerngebied
➔ Hertogdommen Stiermarken, Karinthië, Carniola en Tirol
➢ Vormen samen de Erblande
- Teken dominantie: van 1438 tot 1806 bijna zonder onderbreking Habsburger keizer HRR
b. De Bourgondische erfenis
- 1477: Keizer Frederik III huwelijkt zijn zoon Maximiliaan v Oostenrijk uit aan Maria v Bourgondië,
dochter Karel de Stoute en erfgename vd Bourgondische gebieden
➔ Ned, Luxemburg, Bourgondië, Franche-Comté
- Margareta v Male x Filips de Goede (1363-1404)
➔ Graafschap Vl en hertogdom Bourgondië onder één dynastie verenigd d huwelijk (1369)
- Filips de Goede (1419-1467) en latere Bourgondische hertogen
➔ Breiden territorium in Lage landen uit
- Karel de Stoute (1467-1477)
➔ Zet politiek v territoriale en staatkundige eenmaking verder, oa met verovering Lotharingen (1475) als
verbindingstuk tss landen v ‘herwaarts’ en derwaarts over’
- Na dood Karel de Stoute in Slag bij Nancy (januari 1477) volgt pol crisis
➔ Hertogdom Gelre en prinsbisdom Luik scheuren zich los
➔ Franse invasie in Bourgondië en in zuiden van Nederlanden
➔ Opstand vd Vlaamse steden die autonomie willen terugwinnen
- Crisis bespoedigt huwelijksalliantie tss Maria v Bourgondië en Maximiliaan v Oostenrijk (augustus 1477),
ondanks druk v Fr koning die huwelijk wil smeden tss Maria v Bourgondië en zijn zoon en troonopvolger
- Maximiliaan bezweert crisis
➔ Interne opstand
➢ Onderdrukt (1492) d militair machtsvertoon, onderhandelingen en pol toegevingen
➔ Franse invallers
➢ Teruggedrongen, al wordt hertogdom Bourgondië bij Vrede v Senlis (1493) definitief bij
Fr gevoegd
➢ Vrijgraafschap Bourgondië (Franche-Comté) daarentegen blijft samen met Nederlanden
in één hand
- Ondertussen Maria v Bourgondië gestorven in 1482
➔ Maximiliaan neemt regentschap over Ned waar in naam v minderjarige zoon Filips de Schone
- 1493
, Milo97
➔ Maximiliaan w keizer HRR en laat Filips meerderjarig verklaren zodat die als wettig landsheer de
Nederlanden kan besturen
- 1506
➔ Maximiliaan geeft regering in handen van zijn dochter Margaretha v Oostenrijk tot Karel (°1500)
meerderjarig is
- 1515
➔ Karel meerderjarig verklaard waardoor hijzelf landsheer vd Ned en Franche Comté wordt
c.De Kronen van Castillië en Aragon
- Iberisch schiereiland geen pol eenheid in late middeleeuwen
➔ ‘Kroon v Castilië’ : Castilië, Leon
➔ ‘Kroon v Aragon’ : Aragon, Catalonië, Valencia ( met Balearen ) + Malta, Sardinië, Sicilië,
Napels
➔ Portugal
➔ Navarra
➔ Moors Granada
- 1469
➔ Ferdinand v Aragon (1479-1516) x Isabella van Castillië (1474-1504)
➢ Blijvende dynastieke band tss Aragon en Castilië
- 1492
➔ Ronden Reconquista af met verovering Granada, laatste moslimbolwerk in Spanje
- 1512
➔ Navarra binnengevallen en ingelijfd
➢ Herovering Sp op de moren levert Ferdinand en Isabella titel op van Katholieke
Koningen (Paus Alexander VI)
➢ Katholicisme als enige officiële godsdienst belangrijk ideologisch fundament vd
groeiende Spaanse staat
▪ Zorgt voor cohesie en identiteit
➢ Ontdekking v Nieuwe Wereld d Columbus in opdracht v Ferdinand en Isabella
geeft Sp bovendien bijzondere uitstraling en vergroot de financiële basis vh rijk
- 1494
➔ Fr invasie in It om beslag te leggen op Spaans Napels en Lombardije
- 1496
➔ In reactie op Fr agressie w alliantie gesmeed via dubbelhuwelijk tss Spanje en Habsburg
➢ Doel alliantie was niet een fusie tss beide landencomplexen, ook n op LT
➢ Wel hechte diplomatieke en militaire samenwerking om Fr druk op de Ned en It
af te wenden
➢ Dynastiek toeval besliste er anders over…
- 1506
➔ Karel minderjarig en dus neemt Ferdinand v Aragon tijdelijk het regentschap over Castilië op
zich
- 1516
➔ Dood Ferdinand v Aragon waardoor Karel (als Karel I) koning w v Castilië en Aragon, met
inbegrip v It bezittingen en kolonies)
- 1526
