H0. Inleiding
Groeiende aandacht voor ethiek in biomedisch onderzoek
• Belang van ethische review van onderzoek (voorbeeld KU Leuven – Ethische Commissie &
SMEC)
Ethische Commissie (EC) beoordeelt of studie ethisch verantwoord is.
• Geïntegreerd in het ecosysteem van onderzoek (gaande van klinisch onderzoek tot sociaal
wetenschappelijk onderzoek)
• Verplichting van instellingen, funders, journals (volgende slide), …
• Maatschappelijke afweging:
• Belang van onderzoek (bvb. medische hulpmiddelen, geneesmiddelen, diagnostiek…),
maar ook kennistoename (bvb. training -> prestatiebevordering?, dopingdetectie
mechanisme….)
• Kost, impact, gevolgen voor onderzoeksdeelnemer…
Big data dossiers, maatschappelijke dossiers,…
Vroegere experimenten
•Edward Jenner: grondlegger van de vaccins (1796)
• Tijd dat wetenschappers zichzelf/eigen kinderen als proefsubject
gebruikten
• Doelbewust een kind blootstellen aan infectie voor pokken
• Albert Neisser (1898)
• Patiënten (meestal prostituées) geïnjecteerd met syfillis
• Niet op de hoogte gesteld van onderzoek
• Ontkenning dat ze door zijn toedoen besmet waren (“door hun job”)
• Leidde tot ontwikkeling van richtlijn rond nood aan geïnformeerde toestemming en
evaluatie van risico’s
• Nazi-Duitsland: cold water experiment: Mensen werden uren/dagen aan ijskoud water
blootgesteld.
men wilde weten hoelang piloten die doodgeschoten werden boven Noordzee,
overleefden.
• Nazi-Duitsland: sea water experiment
hoelang kunnen mensen zeewater drinken?
• Nazi-Duitsland: bone grafting and nerve experiment: ledematen weren afgesneden,
…
• Tuskegee Syphillis Study (1932-1972) 40 jaar geduurd.
• 400 zwarte mannen die leden aan syfillis werden niet behandeld
• De groep in Tuskegee behoorde tot de groep die niet behandeld werd, en vergeleken met
een andere groep die wel behandeld werd
• Na de oorlog was penicilline beschikbaar: standaard behandeling, toch niet gegeven aan
patiënten
hoe werkte die behandeling/ziekte.
• Geen behandeling terwijl behandeling voor handen was
• Mensen waren niet geïnformeerd dat ze deel uitmaakten van experiment en hadden niet
toegestemd
• Sociaal kwetsbare groep
Verschillende tijdsgeest:
• Belang van vooruitgang medische wetenschap primeert over individueel belang
• Individueel belang is ondergeschikt
• Geen controlemechanismes
• Paternalisme
• Geen aandacht voor geïnformeerde toestemming
Ethische codes wat is belangrijk bij het uitvoeren van een studie
• Code van Nürenberg (1947)
• Geïnformeerde toestemming vragen aan mensen
• Geen andere methode om deze kennis te krijgen & verwachte resultaten zijn v belang
voor samenleving
• Voorafgaande studies op dieren en geanticipeerde resultaten legitimeren het experiment
• Voorkomen van fysiek of psychisch lijden
• Risico’s beperken goede faciliteiten
• Gekwalificeerde onderzoekers
• Recht van onderzoekssubject om experiment stop te zetten. Mogelijkheid van
onderzoekers om experiment stop te zetten bij mogelijke schade of lijden
1
,• Helsinki Declaration (1964 eerste versie, 2013 meest recentste versie) (World Medical
Association)
• International Ethical Guidelines for Biomedical Research involving Human
Subjects (Council for International Organizations of Medical Sciences) (2001)
• Standards and Operational Guidance for Ethics Review of Health-Related
Research with Human Participants (2011) (WHO)
• Guideline for Good Clinical Practice (2016) deze training is verplicht (wat is ethisch
en juridisch ok?)
Van ethische codes naar regelgeving
•Clinical Trials Regulation (2022 in voege) en Wet op klinische proeven (2017)
• Vervangt Clinical Trial Directive (waarvan nog sprake in handboek)
• Studie kan dan ook pas van start gaan na een voorafgaandelijke goedkeuring van een EC
• Onafhankelijkheid van de evaluatie
• Dubbel ethisch nazicht in het geval van studies in het buitenland
•Wet op medische experimenten (2004)
• “elk op de menselijke persoon uitgevoerde proef, studie, of onderzoek, met het oog op de
ontwikkeling van de kennis eigen aan het gezondheidszorgberoep”
vroeger kon men de eigen studie beoordelen, nu is het beoordeling op nationaal niveau
(ethisch comité)
•Toetsingscommissies (Research Ethics Committees/Institutional Review Boards)
1. Onafhankelijke evaluatie van onderzoeksprotocollen (voorkomen conflict of interests)
2. Op institutioneel, regionaal of nationaal niveau
3. Multidisciplinair samengesteld (leken)
4. Training laboranten/onderzoekers moeten studie hebben
5. Transparantie (procedures, beslissingstermijnen, beslissingen, klachten,
beoordelingscriteria)
(Standards and Operational Guidance for Ethics Review of Health-Related Research with Human Participants (2011)
(WHO))
Belangrijke principes bij onderzoek
1) Wetenschappelijke design en uitvoering van de studie
2) Risico’s en mogelijke voordelen
3) Selectie van studiepopulatie en recrutering
4) Financiële voordelen en kosten
5) Bescherming van privacy en confidentialiteit
6) Geïnformeerde toestemming
7) Aandacht voor gemeenschappen
(Standards and Operational Guidance for Ethics Review of Health-Related Research with Human Participants (2011)
(WHO))
Maatschappelijk verantwoord onderzoek en innovatie
• Engagement
• Gender
• Wetenschaps- communicatie
• Governance
• Open access
• Ethiek,…
H1. Ethische modellen
Morele ervaring (intuïtie, buikgevoel) : iedereen is ethicus! we vormen een ethisch
oordeel (buikgevoel)
Negatieve contrastervaringen: ‘Ik hoop dat ik nooit zo zal w...’ aanleiding om zelf aan
de slag te gaan
Volheidservaringen: ‘Ik wou dat ik ook zo kon omgaan met patiënten…’ aanleiding om
ook zo te w
In gesprek met anderen uitleg achter de eigen morele ervaring, verantwoording afleggen
= argumenten
geven voor het eigen handelen.
Impact of intuition – moral experience
Met vrienden/collega’s in gesprek anderen hebben verschillende argumenten. Mensen
blijven heel vaak bij eigen standpunt. Eigen gelijk geven. Bv. niet iedereen gevaccineerd
tegen Corona-virus.
2
,Impact van morele ervaring. Bv. vaccinatie: de wetenschappers die uitleg geven zijn voor
tegenpartij gwn mensen die een mening hebben, niet de kennis.
Ethiek = een systematische & rationele bezinning op verantwoordelijk handelen.
Moreel: vs amoreel & vs immoreel
Moraal = gedragsregels dat binnen een groep of (deel van een maatschappij) als
vanzelfsprekend geaccepteerd worden: wat ‘men’ doet, de gewoonte.
Amoreel = wat niet met ethiek te maken heeft bv. het is koud en dragen we
handschoenen
Immoreel = ethisch verkeerd
Morele = ethisch juist
Moraliteit = gedragsregels volgen op grond van een bepaalde inwendige overtuiging/stem
Deontologie = concrete aanbevelingen en richtlijnen voor ethisch verantwoord handelen
binnen een bepaalde professionele groep tussen ethische en juridische
BEROEPSCODES zorgverleners, onderzoekers, magistraten, …
• Ethiek wat is goed? Wat is wenselijk?
• Recht wetgeving, uitspraken van rechters
• Deontologie à plichtenleer, beroepscodes
(gebonden aan regels, zonder dat het effectieve wetten zijn)
Drie benaderingen van ethisch onderzoek
• Descriptieve ethiek
• Normatieve ethiek
• Meta-ethiek
Op versch manieren aan ethisch onderzoek doen:
(1): Descriptieve ethiek
• Onderzoek naar de feitelijke normen en waarden in een specifieke gemeenschap.
• Twee stappen:
• empirische benadering: inzicht krijgen in de moraal/moraliteit van een bepaalde
groep
Wat zijn de belangrijke waarden.
• een eerste vorm van inwendige verklaring: hoe zijn gangbare normen en
waardenstelsels gegroeid? (hypothesevorming) Men gaat proberen zeggen, hoeveel
% van euthanasiegevallen is in Vlaanderen/Wallonië. 82% in Vlaanderen 61% meer
Vlamingen in België. Hoe komt dat nu meer euthanasie in Vlaanderen?
• Hypothese 1: Euthanasiediscussie leeft al langer in Nederland.
• Hypothese 2: Wij gaan anders om met administratieve verplichtingen in Vlaanderen
dan Wallonië andere cultuur in het omgaan met wetten. Vlaamse arts zegt dat
administratie moet, je moet het melden. Walen doen daar niet aan, te veel
papierwerk.
• geen oordeel of voorschriften voor correct gedrag
• Bvb: euthanasie dingen in kaart brengen. Bv. waarom vragen mensen euthanasie, Wrm sommige arten
voorstander of niet?
(2): Normatieve ethiek
• Eerste stap op afstand van de praktijk: hoe de gangbare normen en waarden
beoordelen?
• Kern van de ethiek
• Ethisch oordeel: wat is ethisch verantwoord handelen?
• Abstract & theoretisch kader: beargumenteren waarom de éne norm beter is als de
andere
Hypothese is een stap achteruit. Normatieve nog een stap achteruit. Wat ik zie is dit ethisch
ok of niet ok?
Ik vind euthanasie ok omdat …. + …. + …. (argumenten)
(3): Meta-ethiek wat we nu doen! (nadenken over concepten/vormen van
ethiek)
• De kritische studie van de concepten en methoden die men in normatieve ethiek gebruikt.
• Vragen: wat is ‘goed’, ‘gezond’, ‘genees-kunde’
• Nadenken over concepten en methoden. Wat is geneeskunde bv. dit doen we niet dit
semester.
Bv. Wrm dragen mensen een beugel, niet omdat ze tandpijn hebben,… Hoeveel % draagt een beugel
Normen en waarden
3
, Na ophef over geschrapte afleveringen van "F.C. De Kampioenen": VRT zet
bepaalde afleveringen weer online, met begeleidende boodschap
De VRT past haar publicatiebeleid aan en zal
afleveringen met inhoud die niet langer
strookt met de
huidige normen en waarden, een
disclaimer meegeven in plaats van ze te
schrappen. De openbare
omroep reageert daarmee op de ophef die
afgelopen zomer ontstond toen een
aflevering van "F.C. De
Kampioenen" werd geschrapt. "De beste oplossing", reageert acteur Herman Verbruggen,
bekend van zijn rol als Marcske. Bron: VRT NWS 26/09/2022 Sommige afl w
aangepast/disclaimer.
Waarde = kwaliteiten die wij als positief ervaren Bvb: een comfortabel leven, vrijheid,
tevredenheid en geluk, zelfrespect, wijsheid, gelijkheid, broederlijkheid, familiale
geborgenheid, geloof in het bestaan van God, sociale erkenning en waardering,
wereldvrede, schoonheid, veiligheid en solidariteit, …
Norm = concrete richtingaanwijzers (toekomst), een criterium waarmee je een handeling
beoordeelt (verleden) Bvb: Niet roken in de aula., Niet sneller dan 100 km/u op de Brusselse
ring.
buiten doe je wat je wilt, maar hier in de zaal niet. Je mag hier niet roken en buiten wel.
vroeger rookten leraren tijdens het geven van les
Resultaat van gestolde ervaringswijsheid
Gegroeid vanuit particuliere verhaalgemeenschappen: Opvoeding & opleiding
Verschillen én samenhang:
Specifieke normen worden bepaald zodat bepaalde waarden kunnen worden gerealiseerd:
normen volgen uit waarden.
Verschillende normen bestaan voor dezelfde waarden: waarde veiligheid -> links/rechts
rijden
Ze staan niet los van elkaar. Normen kunnen totaal tegengesteld zijn (bv veiligheid is langs
linker kant rijden of soms rechts bij landen)
Norm: Niet eten, drinken, roken.
Geen normen geeft vrijheid. Bv. op rotonde niet de derde afslag nemen,
dan heb je nog keuze. Als gps zegt neem 2 e afslag, dan moet je die nemen, er
is geen vrijheid.
Negatieve normen geven uitsluiting (bv niet roken)
- Normen: Concreet, veranderen
- Waarde: zijn veel vager, veiligheid, wat is dat?
Willen we dat er op elke hoek een camera hangt?
- Quasi altijd postief
- In alle tijden
- Mensbeeld: waarden zijn van alle tijden en
plaatsen, maar niet bij iedereen staan dezelfde
waarden bovenaan gebasseerd op mensbeeld
- Als ik denk aan de mens ten volle, in alle
schoonheid, welke waarden moet de mens kunnen
belichamen en ervaren in de ideale situatie. Bv.
Volluit mensen kunnen zijn is bij iedereen een
andere ranking.
- Iets goed of verkeerd doen, meten we dat onbewust
af op belemmert of bevordert dat in ten volle mens
zijn? Doet mij dat goed?
- Zelfbeeld/mensbeeld krijgen we in onze opvoeding,
vriendengroep, familie,… (in ander gezin denk je soms ‘oei wat is dit’
Verschillende modellen binnen de normatieve ethiek
Wat speelt mee bij het evalueren van een handeling, en dus ze beoordelen als juist of
verkeerd?
Je hebt perspectieven om naar een zaak te kijken, afhankelijk van jouw
perspectief zie je dingen anders.
Wat speelt mee bij het evalueren ve handeling, & dus ze beoordelen als
juist of verkeerd?
Model 1: Utilitarisme
Een handeling is moreel goed als ze zoveel mogelijk nut oplevert aan
zoveel mogelijk mensen.
4
Groeiende aandacht voor ethiek in biomedisch onderzoek
• Belang van ethische review van onderzoek (voorbeeld KU Leuven – Ethische Commissie &
SMEC)
Ethische Commissie (EC) beoordeelt of studie ethisch verantwoord is.
• Geïntegreerd in het ecosysteem van onderzoek (gaande van klinisch onderzoek tot sociaal
wetenschappelijk onderzoek)
• Verplichting van instellingen, funders, journals (volgende slide), …
• Maatschappelijke afweging:
• Belang van onderzoek (bvb. medische hulpmiddelen, geneesmiddelen, diagnostiek…),
maar ook kennistoename (bvb. training -> prestatiebevordering?, dopingdetectie
mechanisme….)
• Kost, impact, gevolgen voor onderzoeksdeelnemer…
Big data dossiers, maatschappelijke dossiers,…
Vroegere experimenten
•Edward Jenner: grondlegger van de vaccins (1796)
• Tijd dat wetenschappers zichzelf/eigen kinderen als proefsubject
gebruikten
• Doelbewust een kind blootstellen aan infectie voor pokken
• Albert Neisser (1898)
• Patiënten (meestal prostituées) geïnjecteerd met syfillis
• Niet op de hoogte gesteld van onderzoek
• Ontkenning dat ze door zijn toedoen besmet waren (“door hun job”)
• Leidde tot ontwikkeling van richtlijn rond nood aan geïnformeerde toestemming en
evaluatie van risico’s
• Nazi-Duitsland: cold water experiment: Mensen werden uren/dagen aan ijskoud water
blootgesteld.
men wilde weten hoelang piloten die doodgeschoten werden boven Noordzee,
overleefden.
• Nazi-Duitsland: sea water experiment
hoelang kunnen mensen zeewater drinken?
• Nazi-Duitsland: bone grafting and nerve experiment: ledematen weren afgesneden,
…
• Tuskegee Syphillis Study (1932-1972) 40 jaar geduurd.
• 400 zwarte mannen die leden aan syfillis werden niet behandeld
• De groep in Tuskegee behoorde tot de groep die niet behandeld werd, en vergeleken met
een andere groep die wel behandeld werd
• Na de oorlog was penicilline beschikbaar: standaard behandeling, toch niet gegeven aan
patiënten
hoe werkte die behandeling/ziekte.
• Geen behandeling terwijl behandeling voor handen was
• Mensen waren niet geïnformeerd dat ze deel uitmaakten van experiment en hadden niet
toegestemd
• Sociaal kwetsbare groep
Verschillende tijdsgeest:
• Belang van vooruitgang medische wetenschap primeert over individueel belang
• Individueel belang is ondergeschikt
• Geen controlemechanismes
• Paternalisme
• Geen aandacht voor geïnformeerde toestemming
Ethische codes wat is belangrijk bij het uitvoeren van een studie
• Code van Nürenberg (1947)
• Geïnformeerde toestemming vragen aan mensen
• Geen andere methode om deze kennis te krijgen & verwachte resultaten zijn v belang
voor samenleving
• Voorafgaande studies op dieren en geanticipeerde resultaten legitimeren het experiment
• Voorkomen van fysiek of psychisch lijden
• Risico’s beperken goede faciliteiten
• Gekwalificeerde onderzoekers
• Recht van onderzoekssubject om experiment stop te zetten. Mogelijkheid van
onderzoekers om experiment stop te zetten bij mogelijke schade of lijden
1
,• Helsinki Declaration (1964 eerste versie, 2013 meest recentste versie) (World Medical
Association)
• International Ethical Guidelines for Biomedical Research involving Human
Subjects (Council for International Organizations of Medical Sciences) (2001)
• Standards and Operational Guidance for Ethics Review of Health-Related
Research with Human Participants (2011) (WHO)
• Guideline for Good Clinical Practice (2016) deze training is verplicht (wat is ethisch
en juridisch ok?)
Van ethische codes naar regelgeving
•Clinical Trials Regulation (2022 in voege) en Wet op klinische proeven (2017)
• Vervangt Clinical Trial Directive (waarvan nog sprake in handboek)
• Studie kan dan ook pas van start gaan na een voorafgaandelijke goedkeuring van een EC
• Onafhankelijkheid van de evaluatie
• Dubbel ethisch nazicht in het geval van studies in het buitenland
•Wet op medische experimenten (2004)
• “elk op de menselijke persoon uitgevoerde proef, studie, of onderzoek, met het oog op de
ontwikkeling van de kennis eigen aan het gezondheidszorgberoep”
vroeger kon men de eigen studie beoordelen, nu is het beoordeling op nationaal niveau
(ethisch comité)
•Toetsingscommissies (Research Ethics Committees/Institutional Review Boards)
1. Onafhankelijke evaluatie van onderzoeksprotocollen (voorkomen conflict of interests)
2. Op institutioneel, regionaal of nationaal niveau
3. Multidisciplinair samengesteld (leken)
4. Training laboranten/onderzoekers moeten studie hebben
5. Transparantie (procedures, beslissingstermijnen, beslissingen, klachten,
beoordelingscriteria)
(Standards and Operational Guidance for Ethics Review of Health-Related Research with Human Participants (2011)
(WHO))
Belangrijke principes bij onderzoek
1) Wetenschappelijke design en uitvoering van de studie
2) Risico’s en mogelijke voordelen
3) Selectie van studiepopulatie en recrutering
4) Financiële voordelen en kosten
5) Bescherming van privacy en confidentialiteit
6) Geïnformeerde toestemming
7) Aandacht voor gemeenschappen
(Standards and Operational Guidance for Ethics Review of Health-Related Research with Human Participants (2011)
(WHO))
Maatschappelijk verantwoord onderzoek en innovatie
• Engagement
• Gender
• Wetenschaps- communicatie
• Governance
• Open access
• Ethiek,…
H1. Ethische modellen
Morele ervaring (intuïtie, buikgevoel) : iedereen is ethicus! we vormen een ethisch
oordeel (buikgevoel)
Negatieve contrastervaringen: ‘Ik hoop dat ik nooit zo zal w...’ aanleiding om zelf aan
de slag te gaan
Volheidservaringen: ‘Ik wou dat ik ook zo kon omgaan met patiënten…’ aanleiding om
ook zo te w
In gesprek met anderen uitleg achter de eigen morele ervaring, verantwoording afleggen
= argumenten
geven voor het eigen handelen.
Impact of intuition – moral experience
Met vrienden/collega’s in gesprek anderen hebben verschillende argumenten. Mensen
blijven heel vaak bij eigen standpunt. Eigen gelijk geven. Bv. niet iedereen gevaccineerd
tegen Corona-virus.
2
,Impact van morele ervaring. Bv. vaccinatie: de wetenschappers die uitleg geven zijn voor
tegenpartij gwn mensen die een mening hebben, niet de kennis.
Ethiek = een systematische & rationele bezinning op verantwoordelijk handelen.
Moreel: vs amoreel & vs immoreel
Moraal = gedragsregels dat binnen een groep of (deel van een maatschappij) als
vanzelfsprekend geaccepteerd worden: wat ‘men’ doet, de gewoonte.
Amoreel = wat niet met ethiek te maken heeft bv. het is koud en dragen we
handschoenen
Immoreel = ethisch verkeerd
Morele = ethisch juist
Moraliteit = gedragsregels volgen op grond van een bepaalde inwendige overtuiging/stem
Deontologie = concrete aanbevelingen en richtlijnen voor ethisch verantwoord handelen
binnen een bepaalde professionele groep tussen ethische en juridische
BEROEPSCODES zorgverleners, onderzoekers, magistraten, …
• Ethiek wat is goed? Wat is wenselijk?
• Recht wetgeving, uitspraken van rechters
• Deontologie à plichtenleer, beroepscodes
(gebonden aan regels, zonder dat het effectieve wetten zijn)
Drie benaderingen van ethisch onderzoek
• Descriptieve ethiek
• Normatieve ethiek
• Meta-ethiek
Op versch manieren aan ethisch onderzoek doen:
(1): Descriptieve ethiek
• Onderzoek naar de feitelijke normen en waarden in een specifieke gemeenschap.
• Twee stappen:
• empirische benadering: inzicht krijgen in de moraal/moraliteit van een bepaalde
groep
Wat zijn de belangrijke waarden.
• een eerste vorm van inwendige verklaring: hoe zijn gangbare normen en
waardenstelsels gegroeid? (hypothesevorming) Men gaat proberen zeggen, hoeveel
% van euthanasiegevallen is in Vlaanderen/Wallonië. 82% in Vlaanderen 61% meer
Vlamingen in België. Hoe komt dat nu meer euthanasie in Vlaanderen?
• Hypothese 1: Euthanasiediscussie leeft al langer in Nederland.
• Hypothese 2: Wij gaan anders om met administratieve verplichtingen in Vlaanderen
dan Wallonië andere cultuur in het omgaan met wetten. Vlaamse arts zegt dat
administratie moet, je moet het melden. Walen doen daar niet aan, te veel
papierwerk.
• geen oordeel of voorschriften voor correct gedrag
• Bvb: euthanasie dingen in kaart brengen. Bv. waarom vragen mensen euthanasie, Wrm sommige arten
voorstander of niet?
(2): Normatieve ethiek
• Eerste stap op afstand van de praktijk: hoe de gangbare normen en waarden
beoordelen?
• Kern van de ethiek
• Ethisch oordeel: wat is ethisch verantwoord handelen?
• Abstract & theoretisch kader: beargumenteren waarom de éne norm beter is als de
andere
Hypothese is een stap achteruit. Normatieve nog een stap achteruit. Wat ik zie is dit ethisch
ok of niet ok?
Ik vind euthanasie ok omdat …. + …. + …. (argumenten)
(3): Meta-ethiek wat we nu doen! (nadenken over concepten/vormen van
ethiek)
• De kritische studie van de concepten en methoden die men in normatieve ethiek gebruikt.
• Vragen: wat is ‘goed’, ‘gezond’, ‘genees-kunde’
• Nadenken over concepten en methoden. Wat is geneeskunde bv. dit doen we niet dit
semester.
Bv. Wrm dragen mensen een beugel, niet omdat ze tandpijn hebben,… Hoeveel % draagt een beugel
Normen en waarden
3
, Na ophef over geschrapte afleveringen van "F.C. De Kampioenen": VRT zet
bepaalde afleveringen weer online, met begeleidende boodschap
De VRT past haar publicatiebeleid aan en zal
afleveringen met inhoud die niet langer
strookt met de
huidige normen en waarden, een
disclaimer meegeven in plaats van ze te
schrappen. De openbare
omroep reageert daarmee op de ophef die
afgelopen zomer ontstond toen een
aflevering van "F.C. De
Kampioenen" werd geschrapt. "De beste oplossing", reageert acteur Herman Verbruggen,
bekend van zijn rol als Marcske. Bron: VRT NWS 26/09/2022 Sommige afl w
aangepast/disclaimer.
Waarde = kwaliteiten die wij als positief ervaren Bvb: een comfortabel leven, vrijheid,
tevredenheid en geluk, zelfrespect, wijsheid, gelijkheid, broederlijkheid, familiale
geborgenheid, geloof in het bestaan van God, sociale erkenning en waardering,
wereldvrede, schoonheid, veiligheid en solidariteit, …
Norm = concrete richtingaanwijzers (toekomst), een criterium waarmee je een handeling
beoordeelt (verleden) Bvb: Niet roken in de aula., Niet sneller dan 100 km/u op de Brusselse
ring.
buiten doe je wat je wilt, maar hier in de zaal niet. Je mag hier niet roken en buiten wel.
vroeger rookten leraren tijdens het geven van les
Resultaat van gestolde ervaringswijsheid
Gegroeid vanuit particuliere verhaalgemeenschappen: Opvoeding & opleiding
Verschillen én samenhang:
Specifieke normen worden bepaald zodat bepaalde waarden kunnen worden gerealiseerd:
normen volgen uit waarden.
Verschillende normen bestaan voor dezelfde waarden: waarde veiligheid -> links/rechts
rijden
Ze staan niet los van elkaar. Normen kunnen totaal tegengesteld zijn (bv veiligheid is langs
linker kant rijden of soms rechts bij landen)
Norm: Niet eten, drinken, roken.
Geen normen geeft vrijheid. Bv. op rotonde niet de derde afslag nemen,
dan heb je nog keuze. Als gps zegt neem 2 e afslag, dan moet je die nemen, er
is geen vrijheid.
Negatieve normen geven uitsluiting (bv niet roken)
- Normen: Concreet, veranderen
- Waarde: zijn veel vager, veiligheid, wat is dat?
Willen we dat er op elke hoek een camera hangt?
- Quasi altijd postief
- In alle tijden
- Mensbeeld: waarden zijn van alle tijden en
plaatsen, maar niet bij iedereen staan dezelfde
waarden bovenaan gebasseerd op mensbeeld
- Als ik denk aan de mens ten volle, in alle
schoonheid, welke waarden moet de mens kunnen
belichamen en ervaren in de ideale situatie. Bv.
Volluit mensen kunnen zijn is bij iedereen een
andere ranking.
- Iets goed of verkeerd doen, meten we dat onbewust
af op belemmert of bevordert dat in ten volle mens
zijn? Doet mij dat goed?
- Zelfbeeld/mensbeeld krijgen we in onze opvoeding,
vriendengroep, familie,… (in ander gezin denk je soms ‘oei wat is dit’
Verschillende modellen binnen de normatieve ethiek
Wat speelt mee bij het evalueren van een handeling, en dus ze beoordelen als juist of
verkeerd?
Je hebt perspectieven om naar een zaak te kijken, afhankelijk van jouw
perspectief zie je dingen anders.
Wat speelt mee bij het evalueren ve handeling, & dus ze beoordelen als
juist of verkeerd?
Model 1: Utilitarisme
Een handeling is moreel goed als ze zoveel mogelijk nut oplevert aan
zoveel mogelijk mensen.
4
