PSCHYOLOGIE & RECHTSPSYCHOLOGIE
INTRODUCTIE VAN HET VAK
- Psychologie = studie van geest en gedrag
o Één van de belangrijkste thema’s die bestudeerd werden in de psychologie is hoe mensen waarnemen:
Test jezelf: hoe goed kan jij waarnemen?
Fragment 1: selective attention
o 15
o Heb je de gorilla gezien?
Neen, ik niet
Fragment 2: change blindness
o = Blind voor veranderingen die zich ons in onze omgeving afspelen
o Did you notice the 21 changes?
Neen, ik niet
o Gemakkelijk om dingen niet op te merken als je er niet op let
o Wat leert ons dit?
Mensen zijn niet zo’n goede waarnemers, ook al denken ze zelf soms van wel.
De realiteit waarin we leven is zo complex dat we niet alles kunnen waarnemen.
o Selective attention + change blindness
Dit zijn twee perceptuele vertekeningen die ook betekenen dat ons geheugen niet feilloos is. In ons
dagelijks leven hoeft dat niet altijd een probleem te zijn, maar wanneer een getuige van een misdrijf
informatie aan de politie verstrekt, kan dat (verregaande) negatieve gevolgen hebben.
Bepaalde misschien cruciale informatie niet waargenomen, toch informatie verschaffen die
mogelijk niet correct is omdat we de neiging hebben blinde vlekken op te vullen
- Wat betekent dit concreet voor het vak, ‘inleiding in de psychologie en rechtspsychologie’?
o Hoe mensen waarnemen en herinneringen construeren is het voorwerp van studie van de psychologie.
o Op deze inzichten wordt in de rechtspsychologie voortgebouwd wanneer onderzocht wordt hoe betrouwbaar
getuigen zijn.
=> Dit vak: inleiding in de psychologie + inleiding in de rechtspsyschologie waarbij algemene kennis
wordt toegepast vanuit de psychologie
- Doel vak
o Het opleidingsonderdeel is gericht op het verwerven van inzicht in basisbegrippen uit de psychologie en
rechtspsychologie met als doel rechtenstudenten vertrouwd te maken met (rechts)psychologische concepten
en inzichten, in het bijzonder de inzichten die relevant zijn voor het begrijpen van menselijk gedrag in een
juridische context.
Juridische context = strafrechtelijke context want discipline van rechtspsychologie is voor 90%
strafrechtelijk georiënteerd
- Eindtermen – de student is in staat om:
o de (rechts)psychologische begrippen in eigen woorden correct weer te geven
o de (rechts)psychologische begrippen te illustreren
o (rechts)psychologische mechanismen correct te beoordelen
o (rechts)psychologisch onderzoek correct te beoordelen
o (rechts)psychologische mechanismen te onderscheiden
o verbanden te leggen tussen (rechts)psychologische inzichten
o (rechts)psychologische mechanismen te herkennen in concrete situaties
o de gevolgen van psychologische mechanismen te duiden in een (juridische) context
o (rechts)psychologische inzichten toe te passen op een casus/fenomeen
1
, o kritisch te reflecteren over recht vanuit psychologische inzichten
- Inhoud
o Drie delen:
Deel 1: Inleiding in de psychologie als wetenschap
10/02/2025 Kennisclip ‘Introductie vak’, kennisclip ‘Onderzoeksmethode in de
psychologie’
17/02/2025 Ontstaan en voorwerp van studie, perspectieven stromingen en
deelgebieden in de psychologie
Deel 2: Psychologische thema’s
24/02/2025 Psychische stoornissen (gastcollege Astrid Bastiaens, Maastricht University)
03/03/2025 Geheugen
10/03/2025 Leren
17/03/2025 Geen college
24/03/2025 Sociale psychologie + Kennisclip ‘Reflectie sociale psychologie’
Deel 3: Inleiding in de rechtspsychologie en rechtspsychologische thema’s
31/03/2025 Inleiding rechtspsychologie, Thema 1: Het verdachtenverhoor
(Verhoormethode, alibi’s, kwetsbare verdachten)
05/05/2025 Getuigenverhoor (verklaringen en herkenningen)
12/05/2025 De getuige-deskundige (gastdocent prof. dr. Robert Horselenberg,
Maastricht University / UAntwerpen)
19/05/2025 Collectieve Q&A !! Vragen insturen voor 08/05/2025 17u
- Studiemateriaal
o Fysieke colleges (met PPT’s), het handboek + de reader voor het deel rechtspsychologie
- Evaluatie
o Schriftelijk examen
o 3 uur
o 4 open vragen (40 punten)
TOELICHTING EXAMEN
- Overzicht leerstof
o Handboek:
Hoofdstuk 1
Hoofdstuk 4
Hoofdstuk 5: geheugen (valt weg, geen leerstof: pagina 180 onderaan tot 184 kernvraag 5.3)
Hoofdstuk 11: sociale psychologie
Hoofdstuk 12: psychische stoornissen
Geen leerstof: doe het zelf, psychologische kwesties (tenzij opgenomen in de colleges)
o Reader rechtspsychologie: artikelen op Blackboard, de artikelen zijn te kennen met uitzondering van concrete
percentages (wel richting van verbanden kennen), data, namen, formules, …
o Slides/nota’s colleges
Let op: in de colleges kan omwille van tijdsbeperking niet de volledige tekst behandeld worden maar
zullen steeds de grote lijnen aan bod komen aangevuld met andere voorbeelden, beeldmateriaal,
oefeningen, etc. Het volledige hoofdstuk/tekst reader is evenwel leerstof
- Algemeen
o Gesloten boek
o 4 open vragen met subvragen
o /40 herleid naar /20
- Opbouw examen
o Korte antwoorden mogelijk, bij enkele open vragen meerdere antwoorden mogelijk
o Meerderheid van de vragen uit meer dan 1 bron (leerstof)
o Evenwichtige verdeling alle onderdelen van de cursus
2
, o Evenwichtige verdeling kennis-, inzichts- en toepassingsvragen
- Vraag
o Hoewel we beschikken over een fabelachtig geheugen, is ons geheugen tegelijk ook feilbaar
A. Hoe kan informatie zo goed mogelijk worden overgebracht van het werkgeheugen naar het
langetermijngeheugen en leg uit. (1 punt)
B. De politie kiest er soms voor om getuigen terug mee te nemen naar de plaats van de feiten opdat
de getuige zich de gebeurtenis beter zou kunnen herinneren. Bestaat hiervoor wetenschappelijke
ondersteuning? Leg uit waarom wel/niet. (1 punt)
C. Onder welk psychologisch perspectief ressorteert het onderzoek naar het geheugendisfuncties en
leg uit. (1 punt)
- Tips
o
Leerstof begrijpen en concepten kunnen onderscheiden
o
Vraag goed lezen en onderdelen goed lezen
o
Geef antwoord op de vraag, vraag niet herhalen, geen algemene, vage uitleg of reproductie van het hoofdstuk
o
Geef antwoord op elk onderdeel van de vraag
o
Bekijk het aantal punten
o
To the point en precies zijn in uw antwoord
o
‘Een voorbeeld’: voorbeeld uit de leerstof (boek, tekst, college), ‘eigen voorbeeld’ niet
o
Onderdelen van vragen kunnen uit verschillende delen van de cursus komen, denk na en leg verbanden waar
nodig
o Geef geen tweemaal hetzelfde antwoord in dezelfde hoofdvraag
- Aandachtspunten!
o Eerst in klad uitwerken
o Foutief/vergissing: doorstrepen en op achterzijde hetzelfde aantal regels gebruiken
ONDERZOEKSMETHODE IN DE PSYCHOLOGIE
1. WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK
- Wetenschappelijk onderzoek: wetenschappelijke methode maakt psychologie tot wetenschap
o Fundamenteel wetenschappelijk onderzoek toegepast wetenschappelijk onderzoek
Fundamenteel: draagt bij tot het verwerven van nieuwe inzichten over het menselijk gedrag in de
basis, kennisverwerving over menselijk gedrag
Toegepast: bepaalde bevindingen over menselijk gedrag in een bepaalde context toepassen, nagaan
of opvattingen werken in de praktijk
o Normatief empirisch wetenschappelijk onderzoek
Psychologisch onderzoek -> empirisch onderzoek
Empirische vragen: vragen die omschrijven hoe een bepaald fenomeen eruitziet en hoe dat fenomeen
verklaard kan worden, op zoek gaan naar objectieve gegevens/informatie in de realiteit
Normatief onderzoek: hieraan hangt een bepaald waardeoordeel vast, men gaat zich afvragen of iets
goed/slecht is, of iets verbeterd moet worden of niet
Gaat over waarden, voorkeuren, existentiële vragen, religieuze vragen…
Wel niet louter een mening, wel onderzoek: bronnen raadplegen, vergelijkingen
- Voorbeelden van niet-empirische vragen (normatieve vragen):
o Ethisch normatieve vraag: mogen dieren/mensen gebruikt worden voor (medische) proeven?
o Morele normatieve vragen: mag euthanasie uitgevoerd worden?
o … (waarden, voorkeuren, existentiële vragen, religieuze vragen…)
o Legistieke normatieve vraag (wetgeving): wat is een misdrijf? Welke rechten dient een verdachte idealiter te
hebben?
- Onderzoeksmethoden van sociaal-wetenschappelijk onderzoek -> psychologisch onderzoek
- 2 centrale kwaliteitseisen (voor empirisch onderzoek):
3
, o Betrouwbaarheid
Consistentie = de hypothetische situatie dat wanneer je het onderzoek zou herhalen, je dan tot
dezelfde resultaten zou komen ongeacht door wie, de plaats en het tijdstip
Ingeval van herhaling dezelfde resultaten bekomen (= hypothetisch)
Verschil in betekenis ‘betrouwbaarheid’. In het recht wordt met betrouwbaarheid de validiteit
bedoeld: heeft een ooggetuige een verklaring gegeven die overeenstemt met wat werkelijk gebeurd
is? Het juridisch equivalent voor het psychologisch begrip betrouwbaarheid is consistentie
o Validiteit
Meten wat men wilt meten, onderzoeken wat men wil onderzoeken
Accuraatheid
- Door middel van wetenschappelijke methode en verantwoord onderzoek worden ideeën getoetst aan de hand van
objectieve observaties in tegenstelling tot pseudopsychologie die steunt op oncontroleerbare uitspraken (ruime
omschrijving)
- Empirisch onderzoek -> steunend op empirie
- Empirische cyclus -> onderzoeksvraag
o Goede en onderzoekbare onderzoeksvraag die sturing geeft aan het opzet van ons onderzoek (met name hoe
we ons onderzoek concreet zullen uitvoeren)
2. FENOMEEN EN PROBLEEMSTELLING
- Fenomeen: onderwerp
o “Welk onderwerp of welke thematiek wensen we te onderzoeken?”
o Voldoende afgebakend, relevant, uitdagend en te onderzoeken
o Bv. kijken naar de rol van rechtsbijstand bij het verdachtenverhoor
o Rechtsbijstand + verdachtenverhoor
o Link tussen beide leggen -> Salduz-regelgeving: verdachte heeft recht op advocaat vooraf en tijdens het
verhoor
- Probleemstelling binnen het fenomeen -> problematiek (beschrijving en analyse)
o Wanneer we kijken naar die wettelijke regeling, blijkt die vrij vaag en algemeen te zijn -> onduidelijk wat nu
precies de rol is van die advocaat bij de rechtsbijstand -> problematiek, vormt basis voor onderzoeksvraag
o De manier waarop het probleem wordt geformuleerd is de probleemstelling
Probleem moet voldoende geanalyseerd worden om de relevantie voor het onderzoek te bepalen,
mensen moeten een duidelijk beeld krijgen waarover de studie gaat
Bv. weinig inzicht over het beslissingsproces waarom en wanneer verdachten zich beroepen op het
zwijgrecht
- Vormen de basis voor onderzoeksvraag (fenomeen + probleemstelling)
o Bv. wat is de rol van de advocaat in de rechtsbijstand bij het verdachtenverhoor
Rol van de advocaat tijdens voorafgaand overleg
Rol van de advocaat tijdens het verhoro
- Trechtervorm
o Wetenschappelijk onderzoek verloopt volgens een trechtervorm
o Men gaat het onderzoeksdomein steeds verder afbakenen
3. ONDERZOEKSVRAAG
- = Probleemstelling wordt vertaald in een onderzoekbare vraag:
o Relevant
o Haalbaar
o Interessant
o …
- Onderzoeksvraag stuurt het onderzoek: type onderzoek, design, dataverzamelingsmethode
4
INTRODUCTIE VAN HET VAK
- Psychologie = studie van geest en gedrag
o Één van de belangrijkste thema’s die bestudeerd werden in de psychologie is hoe mensen waarnemen:
Test jezelf: hoe goed kan jij waarnemen?
Fragment 1: selective attention
o 15
o Heb je de gorilla gezien?
Neen, ik niet
Fragment 2: change blindness
o = Blind voor veranderingen die zich ons in onze omgeving afspelen
o Did you notice the 21 changes?
Neen, ik niet
o Gemakkelijk om dingen niet op te merken als je er niet op let
o Wat leert ons dit?
Mensen zijn niet zo’n goede waarnemers, ook al denken ze zelf soms van wel.
De realiteit waarin we leven is zo complex dat we niet alles kunnen waarnemen.
o Selective attention + change blindness
Dit zijn twee perceptuele vertekeningen die ook betekenen dat ons geheugen niet feilloos is. In ons
dagelijks leven hoeft dat niet altijd een probleem te zijn, maar wanneer een getuige van een misdrijf
informatie aan de politie verstrekt, kan dat (verregaande) negatieve gevolgen hebben.
Bepaalde misschien cruciale informatie niet waargenomen, toch informatie verschaffen die
mogelijk niet correct is omdat we de neiging hebben blinde vlekken op te vullen
- Wat betekent dit concreet voor het vak, ‘inleiding in de psychologie en rechtspsychologie’?
o Hoe mensen waarnemen en herinneringen construeren is het voorwerp van studie van de psychologie.
o Op deze inzichten wordt in de rechtspsychologie voortgebouwd wanneer onderzocht wordt hoe betrouwbaar
getuigen zijn.
=> Dit vak: inleiding in de psychologie + inleiding in de rechtspsyschologie waarbij algemene kennis
wordt toegepast vanuit de psychologie
- Doel vak
o Het opleidingsonderdeel is gericht op het verwerven van inzicht in basisbegrippen uit de psychologie en
rechtspsychologie met als doel rechtenstudenten vertrouwd te maken met (rechts)psychologische concepten
en inzichten, in het bijzonder de inzichten die relevant zijn voor het begrijpen van menselijk gedrag in een
juridische context.
Juridische context = strafrechtelijke context want discipline van rechtspsychologie is voor 90%
strafrechtelijk georiënteerd
- Eindtermen – de student is in staat om:
o de (rechts)psychologische begrippen in eigen woorden correct weer te geven
o de (rechts)psychologische begrippen te illustreren
o (rechts)psychologische mechanismen correct te beoordelen
o (rechts)psychologisch onderzoek correct te beoordelen
o (rechts)psychologische mechanismen te onderscheiden
o verbanden te leggen tussen (rechts)psychologische inzichten
o (rechts)psychologische mechanismen te herkennen in concrete situaties
o de gevolgen van psychologische mechanismen te duiden in een (juridische) context
o (rechts)psychologische inzichten toe te passen op een casus/fenomeen
1
, o kritisch te reflecteren over recht vanuit psychologische inzichten
- Inhoud
o Drie delen:
Deel 1: Inleiding in de psychologie als wetenschap
10/02/2025 Kennisclip ‘Introductie vak’, kennisclip ‘Onderzoeksmethode in de
psychologie’
17/02/2025 Ontstaan en voorwerp van studie, perspectieven stromingen en
deelgebieden in de psychologie
Deel 2: Psychologische thema’s
24/02/2025 Psychische stoornissen (gastcollege Astrid Bastiaens, Maastricht University)
03/03/2025 Geheugen
10/03/2025 Leren
17/03/2025 Geen college
24/03/2025 Sociale psychologie + Kennisclip ‘Reflectie sociale psychologie’
Deel 3: Inleiding in de rechtspsychologie en rechtspsychologische thema’s
31/03/2025 Inleiding rechtspsychologie, Thema 1: Het verdachtenverhoor
(Verhoormethode, alibi’s, kwetsbare verdachten)
05/05/2025 Getuigenverhoor (verklaringen en herkenningen)
12/05/2025 De getuige-deskundige (gastdocent prof. dr. Robert Horselenberg,
Maastricht University / UAntwerpen)
19/05/2025 Collectieve Q&A !! Vragen insturen voor 08/05/2025 17u
- Studiemateriaal
o Fysieke colleges (met PPT’s), het handboek + de reader voor het deel rechtspsychologie
- Evaluatie
o Schriftelijk examen
o 3 uur
o 4 open vragen (40 punten)
TOELICHTING EXAMEN
- Overzicht leerstof
o Handboek:
Hoofdstuk 1
Hoofdstuk 4
Hoofdstuk 5: geheugen (valt weg, geen leerstof: pagina 180 onderaan tot 184 kernvraag 5.3)
Hoofdstuk 11: sociale psychologie
Hoofdstuk 12: psychische stoornissen
Geen leerstof: doe het zelf, psychologische kwesties (tenzij opgenomen in de colleges)
o Reader rechtspsychologie: artikelen op Blackboard, de artikelen zijn te kennen met uitzondering van concrete
percentages (wel richting van verbanden kennen), data, namen, formules, …
o Slides/nota’s colleges
Let op: in de colleges kan omwille van tijdsbeperking niet de volledige tekst behandeld worden maar
zullen steeds de grote lijnen aan bod komen aangevuld met andere voorbeelden, beeldmateriaal,
oefeningen, etc. Het volledige hoofdstuk/tekst reader is evenwel leerstof
- Algemeen
o Gesloten boek
o 4 open vragen met subvragen
o /40 herleid naar /20
- Opbouw examen
o Korte antwoorden mogelijk, bij enkele open vragen meerdere antwoorden mogelijk
o Meerderheid van de vragen uit meer dan 1 bron (leerstof)
o Evenwichtige verdeling alle onderdelen van de cursus
2
, o Evenwichtige verdeling kennis-, inzichts- en toepassingsvragen
- Vraag
o Hoewel we beschikken over een fabelachtig geheugen, is ons geheugen tegelijk ook feilbaar
A. Hoe kan informatie zo goed mogelijk worden overgebracht van het werkgeheugen naar het
langetermijngeheugen en leg uit. (1 punt)
B. De politie kiest er soms voor om getuigen terug mee te nemen naar de plaats van de feiten opdat
de getuige zich de gebeurtenis beter zou kunnen herinneren. Bestaat hiervoor wetenschappelijke
ondersteuning? Leg uit waarom wel/niet. (1 punt)
C. Onder welk psychologisch perspectief ressorteert het onderzoek naar het geheugendisfuncties en
leg uit. (1 punt)
- Tips
o
Leerstof begrijpen en concepten kunnen onderscheiden
o
Vraag goed lezen en onderdelen goed lezen
o
Geef antwoord op de vraag, vraag niet herhalen, geen algemene, vage uitleg of reproductie van het hoofdstuk
o
Geef antwoord op elk onderdeel van de vraag
o
Bekijk het aantal punten
o
To the point en precies zijn in uw antwoord
o
‘Een voorbeeld’: voorbeeld uit de leerstof (boek, tekst, college), ‘eigen voorbeeld’ niet
o
Onderdelen van vragen kunnen uit verschillende delen van de cursus komen, denk na en leg verbanden waar
nodig
o Geef geen tweemaal hetzelfde antwoord in dezelfde hoofdvraag
- Aandachtspunten!
o Eerst in klad uitwerken
o Foutief/vergissing: doorstrepen en op achterzijde hetzelfde aantal regels gebruiken
ONDERZOEKSMETHODE IN DE PSYCHOLOGIE
1. WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK
- Wetenschappelijk onderzoek: wetenschappelijke methode maakt psychologie tot wetenschap
o Fundamenteel wetenschappelijk onderzoek toegepast wetenschappelijk onderzoek
Fundamenteel: draagt bij tot het verwerven van nieuwe inzichten over het menselijk gedrag in de
basis, kennisverwerving over menselijk gedrag
Toegepast: bepaalde bevindingen over menselijk gedrag in een bepaalde context toepassen, nagaan
of opvattingen werken in de praktijk
o Normatief empirisch wetenschappelijk onderzoek
Psychologisch onderzoek -> empirisch onderzoek
Empirische vragen: vragen die omschrijven hoe een bepaald fenomeen eruitziet en hoe dat fenomeen
verklaard kan worden, op zoek gaan naar objectieve gegevens/informatie in de realiteit
Normatief onderzoek: hieraan hangt een bepaald waardeoordeel vast, men gaat zich afvragen of iets
goed/slecht is, of iets verbeterd moet worden of niet
Gaat over waarden, voorkeuren, existentiële vragen, religieuze vragen…
Wel niet louter een mening, wel onderzoek: bronnen raadplegen, vergelijkingen
- Voorbeelden van niet-empirische vragen (normatieve vragen):
o Ethisch normatieve vraag: mogen dieren/mensen gebruikt worden voor (medische) proeven?
o Morele normatieve vragen: mag euthanasie uitgevoerd worden?
o … (waarden, voorkeuren, existentiële vragen, religieuze vragen…)
o Legistieke normatieve vraag (wetgeving): wat is een misdrijf? Welke rechten dient een verdachte idealiter te
hebben?
- Onderzoeksmethoden van sociaal-wetenschappelijk onderzoek -> psychologisch onderzoek
- 2 centrale kwaliteitseisen (voor empirisch onderzoek):
3
, o Betrouwbaarheid
Consistentie = de hypothetische situatie dat wanneer je het onderzoek zou herhalen, je dan tot
dezelfde resultaten zou komen ongeacht door wie, de plaats en het tijdstip
Ingeval van herhaling dezelfde resultaten bekomen (= hypothetisch)
Verschil in betekenis ‘betrouwbaarheid’. In het recht wordt met betrouwbaarheid de validiteit
bedoeld: heeft een ooggetuige een verklaring gegeven die overeenstemt met wat werkelijk gebeurd
is? Het juridisch equivalent voor het psychologisch begrip betrouwbaarheid is consistentie
o Validiteit
Meten wat men wilt meten, onderzoeken wat men wil onderzoeken
Accuraatheid
- Door middel van wetenschappelijke methode en verantwoord onderzoek worden ideeën getoetst aan de hand van
objectieve observaties in tegenstelling tot pseudopsychologie die steunt op oncontroleerbare uitspraken (ruime
omschrijving)
- Empirisch onderzoek -> steunend op empirie
- Empirische cyclus -> onderzoeksvraag
o Goede en onderzoekbare onderzoeksvraag die sturing geeft aan het opzet van ons onderzoek (met name hoe
we ons onderzoek concreet zullen uitvoeren)
2. FENOMEEN EN PROBLEEMSTELLING
- Fenomeen: onderwerp
o “Welk onderwerp of welke thematiek wensen we te onderzoeken?”
o Voldoende afgebakend, relevant, uitdagend en te onderzoeken
o Bv. kijken naar de rol van rechtsbijstand bij het verdachtenverhoor
o Rechtsbijstand + verdachtenverhoor
o Link tussen beide leggen -> Salduz-regelgeving: verdachte heeft recht op advocaat vooraf en tijdens het
verhoor
- Probleemstelling binnen het fenomeen -> problematiek (beschrijving en analyse)
o Wanneer we kijken naar die wettelijke regeling, blijkt die vrij vaag en algemeen te zijn -> onduidelijk wat nu
precies de rol is van die advocaat bij de rechtsbijstand -> problematiek, vormt basis voor onderzoeksvraag
o De manier waarop het probleem wordt geformuleerd is de probleemstelling
Probleem moet voldoende geanalyseerd worden om de relevantie voor het onderzoek te bepalen,
mensen moeten een duidelijk beeld krijgen waarover de studie gaat
Bv. weinig inzicht over het beslissingsproces waarom en wanneer verdachten zich beroepen op het
zwijgrecht
- Vormen de basis voor onderzoeksvraag (fenomeen + probleemstelling)
o Bv. wat is de rol van de advocaat in de rechtsbijstand bij het verdachtenverhoor
Rol van de advocaat tijdens voorafgaand overleg
Rol van de advocaat tijdens het verhoro
- Trechtervorm
o Wetenschappelijk onderzoek verloopt volgens een trechtervorm
o Men gaat het onderzoeksdomein steeds verder afbakenen
3. ONDERZOEKSVRAAG
- = Probleemstelling wordt vertaald in een onderzoekbare vraag:
o Relevant
o Haalbaar
o Interessant
o …
- Onderzoeksvraag stuurt het onderzoek: type onderzoek, design, dataverzamelingsmethode
4
