Leerpad 4: Neurologische basis van functies en psychopathologie
Filmpje: Wat doet trauma met het brein van kinderen?
Wat is het effect van chronische stress op de ontwikkeling van de hersenen?
Chronische stress, vooral op jonge leeftijd, kan het stresssysteem van een kind ontregelen. Het systeem blijft continu
actief, waardoor het kind constant alert is en snel reageert op prikkels. Dit kan de ontwikkeling van het denkende deel
van de hersenen (de prefrontale cortex) verstoren, wat belangrijk is voor emoties, leren en zelfbeheersing. Bovendien
wordt het stresssysteem zo gevoelig dat het bij onschuldige prikkels geactiveerd wordt, waardoor het raam van
tolerantie kleiner wordt.
Een kind kan hevige stress aan, maar wat is de voorwaarde?
Kinderen kunnen intense stressmomenten aan als ze worden gesteund door een volwassene die ze vertrouwen. Deze
steun helpt het kind zich veilig te voelen en zijn stress te reguleren.
Wat gebeurt er in het lichaam bij stress?
Bij stress komen stresshormonen, zoals adrenaline en cortisol, vrij. Deze hormonen maken het lichaam snel klaar om te
vechten, vluchten of bevriezen. Het denkende deel van de hersenen wordt tijdelijk uitgeschakeld, terwijl het
instinctieve deel de controle overneemt. Wanneer het gevaar is geweken of het kind gerustgesteld wordt, kan het
stresssysteem weer tot rust komen.
Wat is dewindow of tolerance? Leg uit!
= het verwijst naar het bereik waarin een persoon stress effectief kan hanteren en goed functioneert. Zolang de stress
binnen dit raam blijft, kan het kind helder nadenken, leren en zijn emoties beheersen. Als de stress te hoog oploopt of
te lang aanhoudt, raakt het kind buiten deze window, wat leidt tot hyperarousal of hypoarousal.
Wanneer ontstaat trauma?
= wanneer een ervaring zo overweldigend is dat het kind een intens gevoel van angst, hulpeloosheid en doodsangst
ervaart. Dit kan gebeuren door een eenmalige ernstige gebeurtenis, zoals een ongeluk, of door langdurige onveilige
situaties, zoals structurele verwaarlozing of mishandeling.
Hoe ontstaat een overgevoelig stresssysteem?
= ontstaat door langdurige of herhaalde blootstelling aan stress, vooral op jonge leeftijd. Het raakt ontregeld en blijft
continu actief, zelfs in niet-bedreigende situaties. Hierdoor worden stresshormonen al bij de kleinsete prikkel
vrijgemaakt, wat leidt toteen verkleindewindow oftolerance.
Wat is een trigger?
een prikkel die het kind doet denken aan een traumatische ervaring. Dit kan een situatie, geluid, geur of beeld zijn. De
trigger veroorzaakt een sterke stressreactie, alsof het trauma opnieuw beleefd wordt.
Wat is hyperarousal en hypoarousal?
- Hyperarousal: Het kind ervaart een verhoogde hartslag,begint te trillen, voelt pijn, is prikkelbaar en overspoeld
door emoties. Het maakt een agressieve of angstige indruk.
- ypoarousal: Het kind trekt zich terug, sluit zichaf, vermijdt situaties en lijkt emotieloos of passief.Het kind
H
lijkt onbereikbaar.
Hoe kan je een kind helpen om dewindow of tolerancegroter te laten worden?
1. Een veilige omgeving te bieden: Laat het kind ervarendat jij betrouwbaar en voorspelbaar bent.
2. Het stresssysteem te kalmeren: Help het kind zijnstress te reguleren door geruststelling,
ontspanningsoefeningen of een rustgevende benadering.
3. Herhaalde positieve ervaringen te bieden: Hierdoorleert het kind dat het veilig is om emoties te voelen en met
uitdagingen om te gaan.
97
, 4.2 De neurologische basis van psychopathologie
4.2.1 Het kwetsbaarheid - stressmodel
at stelt hetkwetsbaarheid-stressmodel?
W
Dat een psychiatrische aandoening begrepen kan worden als het resultaat van een complex samenspel tussen
een erfelijke, biologische kwetsbaarheid en multiple stressfactoren.
➜ K
wetsbaarheid
Iedereen heeft een bepaalde kwetsbaarheid, aanleg of vatbaarheid voor het ontwikkelen van een
psychiatrische stoornis.
eze biologische kwetsbaarheid wordt voornamelijk veroorzaakt door:
D
Genetische factoren, dit is bij iedereen verschillend en heeft niets te maken met zwak of gevoelig zijn.
at betekent het dan wel?
W
Dat iemand door de specifieke combinatie van genetische variaties vatbaarder is voor het ontstaan van een
bepaalde stoornis. Dus dat er kleine neurobiologische afwijkingen in de hersenen zijn.
Voorbeelden:
- cognitieve afwijkingen bij mensen die kwetsbaar zijn voor schizofrenie
- neurotische persoonlijkheidstrekken bij mensen die kwetsbaar zijn voor depressie
aardoor kan kwetsbaarheid worden beïnvloed ?
W
door schadelijke factoren voor of rond de geboorte, zoals infecties.
Bijvoorbeeld:
- Mensen met schizofrenie zijn vaker in de winter of in de lente geboren. Vaak hebben de jonge moeder
tijdens de zwangerschap - in de winter - virale infecties heeft doorgemaakt die in de baarmoeder een
impact hebben gehad op de foetus, wiens kwetsbaarheid hierdoor is toegenomen.
- Het meemaken van traumatische ervaringen in de jeugd kan de kans dat mensen psychiatrische
problemen ontwikkelen vergroten.
E en mogelijk mechanisme waardoor trauma tot verhoogde kwetsbaarheid leidt, isepigenetica: dat
het genetische materiaal tijdens het leven gewijzigd kan worden door externe omstandigheden zoals
(extreme) honger, verwaarlozing of trauma.
➜ S tress
Naar wat verwijststress?
Een bedreiging van ons lichamelijk of psychisch evenwicht en naar de psychologische en fysiologische
processen die worden geactiveerd om het evenwicht te behouden of te herstellen.
⇒ Er bestaat zowel acute stress als chronische stress.
ij wat speelt het een rol
B ⇒ bij het ontstaan van psychiatrische aandoeningen.
Wat is er bewezen?
at stress in de vorm van negatieve levensgebeurtenissen, de kans op het ontwikkelen van een depressie
D
binnen een maand met vijf keer verhoogt.
98
, Stressfactoren kunnen zowel:
- Psychologische
- Psychosociale
⇒ negatieve als positieve, zoals het krijgen van een kind of het verhuizen naar een leuk nieuw huis.
Maat stressfactoren kunnen ook zowel:
- Lichamelijke
- Biologischefactoren zijn
⇒ Zoals ziekte of het gebruik van drugs of van sommige medicijnen.
De stressfactoren stapelen zich op tot iemand over de drempel gaat en ziek wordt.
iteindelijk zal de eerste ziekte-episode meestal uitgelokt worden door een of andere directe stressfactor.
U
De geboorte van een kind bijvoorbeeld, of het maken van een verre reis, of een echtscheiding of een
werkverandering.
iet heeft een lagere kwetsbaarheid dan An. Er zullen meer stressfactoren nodig zijn vooraleer hij een
P
ziekte-episode zal ontwikkelen.
et kwetsbaarheid stressmodel verklaart niet alleen waarom sommige mensen (onder invloed van
H
stressfactoren) ziek worden, het zegt tevens waarom andere ook na extreme stressfactoren niet ziek
worden.
oorbeeld:(hoofdpijn)
V
Je kunt volgens dit model stellen dat iedereen een bepaalde vatbaarheid of kwetsbaarheid heeft voor hoofdpijn. Eenmaal
over de drempel is er hoofdpijn.
- Chris zit het dichtst bij de drempel. Zij zal het minste stress kunnen opstapelen vooraleer ze hoofdpijn heeft.
'Stress' die de hoofdpijn kan uitlokken is bijvoorbeeld chocolade, rode wijn, een slechte nachtrust en een drukke
dag. Als Chris een slechte nacht heeft gehad of een glas rode wijn drinkt, dan krijgt ze hoofdpijn
- Piet kan zich gerust wat wijn en chocolade veroorloven zonder hoofdpijn te krijgen, zelfs al heeft hij slecht
geslapen en heeft hij een drukke dag gehad. Hij heeft een lagere kwetsbaarheid voor hoofdpijn en kan dus meer
stressfactoren opstapelen voordat hij over de hoofdpijndrempel wordt geduwd.
Voor een episode van een bipolaire stoornis of een psychose is het net zo. De ene persoon heeft een hogere kwetsbaarheid
voor de stoornis en zal dus minder stressfactoren nodig hebben om een episode te doen dan de andere.
➜ Hypothalamus, hypofyse en bijnierschors
at wordt er geactiveerd in het lichaam bij acute stress?
W
Dehypothalamus hypofyse bijnierschors as(HHB-as)
at gebeurt er in de hersenen vanuit de hypothalamus en de hypofyse?
W
Hetcorticotropin-releasing-hormoon(CRH) en hetadrenocorticotroophormoon(ACTH) worden vrijgezet.
et adrenocorticotroop hormoon stimuleert de bijnierschors om op haar beurt het stresshormoon (cortisol)
H
in de bloedbaan te brengen.
aarvoor zorgt cortisol?
W
Dat het lichaam zich klaarmaakt om een stressvolle situatie het hoofd te bieden. Bloeddruk en hartritme
verhogen en er wordt energie, in de vorm van bloedsuiker, vrijgemaakt.
99
, at gebeurt er op dat moment in de hippocampus en de amygdala?
W
De bewust gecontroleerde cognitieve activiteit wordt onderdrukt en gaat meer automatisch, onbewust
reageren.
e processen die nu minder belangrijk zijn, zoals honger, voedselinname, plezierbeleving, immuunafweer en
D
ontstekingsmechanismen, worden even on hold gezet.
T egelijk geeft cortisol via een negatieve feedbackloop aan de hypothalamus en de hypofyse het signaal dat ze
niet langer de stimulerende hormonen moeten vrijzetten. De stress is voorbij, en het lichaam herstelt zich.
at gebeurt er bij psychiatrische stoornissen, zoals depressie of posttraumatische stress stoornissen?
W
Hierbij raakt de HHB-as verstoord, het lichaam reageert alsof er voortdurend stress is. De bloeddruk blijft
hoog en de bloedsuikerspiegel raakt verstoord, waardoor er slaapstoornissen ontstaan.
at gebeurt er door het onderdrukken van ontstekings- en afweermechanismen?
W
We worden vatbaarder voor infectie en zullen wonden trager genezen.
In de hersenen, in de hippocampus, zullen minder nieuwe neuronen worden gevormd, minder groeifactoren
worden vrijgezet en zullen de uitlopers van zenuwcellen verschrompelen (hippocampale atrofie) waardoor
geheugenproblemen ontstaan.
eze neurotoxische effecten moeten we begrijpen als een soort van litteken, dat de kwetsbaarheid van
D
iemand verhoogt en de kans op herval vergroot. Het is ook aangetoond dat vroegkinderlijk trauma (early life
stress) een verstoorde werking van de HHB-as veroorzaakt, en met een verhoogde CRH-secretie gepaard gaat.
➜ Sensitisatie
S tress speelt, in een complexe interactie met kwetsbaarheid, niet alleen een rol in het ontstaan van
psychiatrische stoornissen, maar ookbij het verloopervan.
at blijkt uit onderzoek?
W
Dat vooral de eerste ziekte-episoden door belastende omstandigheden worden uitgelokt. Dat is zeker het
geval bij de bipolaire stoornis en bij depressie.
Naarmate er meer episoden zijn geweest, lijkt het erop dat stress een minder grote rol zal spelen.
S ommige episoden steken dan ook heel onverwacht de kop op, zonder dat er van een uitlokkende
stressfactor sprake lijkt te zijn.
oe kan je dit verklaren?
H
Door kindling ensensitisatie.
at wilt dit nu zeggen?
W
Dat het doormaken van een episode de gevoeligheid voor een nieuwe episode vergroot (episode
sensitization) en dat bovendien mensen gevoeligerworden voor bepaalde stressfactoren.
aar in het begin van het ziekteverloop een duidelijke stressfactor aanwezig is, lijkt dat later minder het
W
geval, en lijkt de aandoening een eigen leven te gaan leiden, los van extreme stressfactoren (stress
sensitization).
100
Filmpje: Wat doet trauma met het brein van kinderen?
Wat is het effect van chronische stress op de ontwikkeling van de hersenen?
Chronische stress, vooral op jonge leeftijd, kan het stresssysteem van een kind ontregelen. Het systeem blijft continu
actief, waardoor het kind constant alert is en snel reageert op prikkels. Dit kan de ontwikkeling van het denkende deel
van de hersenen (de prefrontale cortex) verstoren, wat belangrijk is voor emoties, leren en zelfbeheersing. Bovendien
wordt het stresssysteem zo gevoelig dat het bij onschuldige prikkels geactiveerd wordt, waardoor het raam van
tolerantie kleiner wordt.
Een kind kan hevige stress aan, maar wat is de voorwaarde?
Kinderen kunnen intense stressmomenten aan als ze worden gesteund door een volwassene die ze vertrouwen. Deze
steun helpt het kind zich veilig te voelen en zijn stress te reguleren.
Wat gebeurt er in het lichaam bij stress?
Bij stress komen stresshormonen, zoals adrenaline en cortisol, vrij. Deze hormonen maken het lichaam snel klaar om te
vechten, vluchten of bevriezen. Het denkende deel van de hersenen wordt tijdelijk uitgeschakeld, terwijl het
instinctieve deel de controle overneemt. Wanneer het gevaar is geweken of het kind gerustgesteld wordt, kan het
stresssysteem weer tot rust komen.
Wat is dewindow of tolerance? Leg uit!
= het verwijst naar het bereik waarin een persoon stress effectief kan hanteren en goed functioneert. Zolang de stress
binnen dit raam blijft, kan het kind helder nadenken, leren en zijn emoties beheersen. Als de stress te hoog oploopt of
te lang aanhoudt, raakt het kind buiten deze window, wat leidt tot hyperarousal of hypoarousal.
Wanneer ontstaat trauma?
= wanneer een ervaring zo overweldigend is dat het kind een intens gevoel van angst, hulpeloosheid en doodsangst
ervaart. Dit kan gebeuren door een eenmalige ernstige gebeurtenis, zoals een ongeluk, of door langdurige onveilige
situaties, zoals structurele verwaarlozing of mishandeling.
Hoe ontstaat een overgevoelig stresssysteem?
= ontstaat door langdurige of herhaalde blootstelling aan stress, vooral op jonge leeftijd. Het raakt ontregeld en blijft
continu actief, zelfs in niet-bedreigende situaties. Hierdoor worden stresshormonen al bij de kleinsete prikkel
vrijgemaakt, wat leidt toteen verkleindewindow oftolerance.
Wat is een trigger?
een prikkel die het kind doet denken aan een traumatische ervaring. Dit kan een situatie, geluid, geur of beeld zijn. De
trigger veroorzaakt een sterke stressreactie, alsof het trauma opnieuw beleefd wordt.
Wat is hyperarousal en hypoarousal?
- Hyperarousal: Het kind ervaart een verhoogde hartslag,begint te trillen, voelt pijn, is prikkelbaar en overspoeld
door emoties. Het maakt een agressieve of angstige indruk.
- ypoarousal: Het kind trekt zich terug, sluit zichaf, vermijdt situaties en lijkt emotieloos of passief.Het kind
H
lijkt onbereikbaar.
Hoe kan je een kind helpen om dewindow of tolerancegroter te laten worden?
1. Een veilige omgeving te bieden: Laat het kind ervarendat jij betrouwbaar en voorspelbaar bent.
2. Het stresssysteem te kalmeren: Help het kind zijnstress te reguleren door geruststelling,
ontspanningsoefeningen of een rustgevende benadering.
3. Herhaalde positieve ervaringen te bieden: Hierdoorleert het kind dat het veilig is om emoties te voelen en met
uitdagingen om te gaan.
97
, 4.2 De neurologische basis van psychopathologie
4.2.1 Het kwetsbaarheid - stressmodel
at stelt hetkwetsbaarheid-stressmodel?
W
Dat een psychiatrische aandoening begrepen kan worden als het resultaat van een complex samenspel tussen
een erfelijke, biologische kwetsbaarheid en multiple stressfactoren.
➜ K
wetsbaarheid
Iedereen heeft een bepaalde kwetsbaarheid, aanleg of vatbaarheid voor het ontwikkelen van een
psychiatrische stoornis.
eze biologische kwetsbaarheid wordt voornamelijk veroorzaakt door:
D
Genetische factoren, dit is bij iedereen verschillend en heeft niets te maken met zwak of gevoelig zijn.
at betekent het dan wel?
W
Dat iemand door de specifieke combinatie van genetische variaties vatbaarder is voor het ontstaan van een
bepaalde stoornis. Dus dat er kleine neurobiologische afwijkingen in de hersenen zijn.
Voorbeelden:
- cognitieve afwijkingen bij mensen die kwetsbaar zijn voor schizofrenie
- neurotische persoonlijkheidstrekken bij mensen die kwetsbaar zijn voor depressie
aardoor kan kwetsbaarheid worden beïnvloed ?
W
door schadelijke factoren voor of rond de geboorte, zoals infecties.
Bijvoorbeeld:
- Mensen met schizofrenie zijn vaker in de winter of in de lente geboren. Vaak hebben de jonge moeder
tijdens de zwangerschap - in de winter - virale infecties heeft doorgemaakt die in de baarmoeder een
impact hebben gehad op de foetus, wiens kwetsbaarheid hierdoor is toegenomen.
- Het meemaken van traumatische ervaringen in de jeugd kan de kans dat mensen psychiatrische
problemen ontwikkelen vergroten.
E en mogelijk mechanisme waardoor trauma tot verhoogde kwetsbaarheid leidt, isepigenetica: dat
het genetische materiaal tijdens het leven gewijzigd kan worden door externe omstandigheden zoals
(extreme) honger, verwaarlozing of trauma.
➜ S tress
Naar wat verwijststress?
Een bedreiging van ons lichamelijk of psychisch evenwicht en naar de psychologische en fysiologische
processen die worden geactiveerd om het evenwicht te behouden of te herstellen.
⇒ Er bestaat zowel acute stress als chronische stress.
ij wat speelt het een rol
B ⇒ bij het ontstaan van psychiatrische aandoeningen.
Wat is er bewezen?
at stress in de vorm van negatieve levensgebeurtenissen, de kans op het ontwikkelen van een depressie
D
binnen een maand met vijf keer verhoogt.
98
, Stressfactoren kunnen zowel:
- Psychologische
- Psychosociale
⇒ negatieve als positieve, zoals het krijgen van een kind of het verhuizen naar een leuk nieuw huis.
Maat stressfactoren kunnen ook zowel:
- Lichamelijke
- Biologischefactoren zijn
⇒ Zoals ziekte of het gebruik van drugs of van sommige medicijnen.
De stressfactoren stapelen zich op tot iemand over de drempel gaat en ziek wordt.
iteindelijk zal de eerste ziekte-episode meestal uitgelokt worden door een of andere directe stressfactor.
U
De geboorte van een kind bijvoorbeeld, of het maken van een verre reis, of een echtscheiding of een
werkverandering.
iet heeft een lagere kwetsbaarheid dan An. Er zullen meer stressfactoren nodig zijn vooraleer hij een
P
ziekte-episode zal ontwikkelen.
et kwetsbaarheid stressmodel verklaart niet alleen waarom sommige mensen (onder invloed van
H
stressfactoren) ziek worden, het zegt tevens waarom andere ook na extreme stressfactoren niet ziek
worden.
oorbeeld:(hoofdpijn)
V
Je kunt volgens dit model stellen dat iedereen een bepaalde vatbaarheid of kwetsbaarheid heeft voor hoofdpijn. Eenmaal
over de drempel is er hoofdpijn.
- Chris zit het dichtst bij de drempel. Zij zal het minste stress kunnen opstapelen vooraleer ze hoofdpijn heeft.
'Stress' die de hoofdpijn kan uitlokken is bijvoorbeeld chocolade, rode wijn, een slechte nachtrust en een drukke
dag. Als Chris een slechte nacht heeft gehad of een glas rode wijn drinkt, dan krijgt ze hoofdpijn
- Piet kan zich gerust wat wijn en chocolade veroorloven zonder hoofdpijn te krijgen, zelfs al heeft hij slecht
geslapen en heeft hij een drukke dag gehad. Hij heeft een lagere kwetsbaarheid voor hoofdpijn en kan dus meer
stressfactoren opstapelen voordat hij over de hoofdpijndrempel wordt geduwd.
Voor een episode van een bipolaire stoornis of een psychose is het net zo. De ene persoon heeft een hogere kwetsbaarheid
voor de stoornis en zal dus minder stressfactoren nodig hebben om een episode te doen dan de andere.
➜ Hypothalamus, hypofyse en bijnierschors
at wordt er geactiveerd in het lichaam bij acute stress?
W
Dehypothalamus hypofyse bijnierschors as(HHB-as)
at gebeurt er in de hersenen vanuit de hypothalamus en de hypofyse?
W
Hetcorticotropin-releasing-hormoon(CRH) en hetadrenocorticotroophormoon(ACTH) worden vrijgezet.
et adrenocorticotroop hormoon stimuleert de bijnierschors om op haar beurt het stresshormoon (cortisol)
H
in de bloedbaan te brengen.
aarvoor zorgt cortisol?
W
Dat het lichaam zich klaarmaakt om een stressvolle situatie het hoofd te bieden. Bloeddruk en hartritme
verhogen en er wordt energie, in de vorm van bloedsuiker, vrijgemaakt.
99
, at gebeurt er op dat moment in de hippocampus en de amygdala?
W
De bewust gecontroleerde cognitieve activiteit wordt onderdrukt en gaat meer automatisch, onbewust
reageren.
e processen die nu minder belangrijk zijn, zoals honger, voedselinname, plezierbeleving, immuunafweer en
D
ontstekingsmechanismen, worden even on hold gezet.
T egelijk geeft cortisol via een negatieve feedbackloop aan de hypothalamus en de hypofyse het signaal dat ze
niet langer de stimulerende hormonen moeten vrijzetten. De stress is voorbij, en het lichaam herstelt zich.
at gebeurt er bij psychiatrische stoornissen, zoals depressie of posttraumatische stress stoornissen?
W
Hierbij raakt de HHB-as verstoord, het lichaam reageert alsof er voortdurend stress is. De bloeddruk blijft
hoog en de bloedsuikerspiegel raakt verstoord, waardoor er slaapstoornissen ontstaan.
at gebeurt er door het onderdrukken van ontstekings- en afweermechanismen?
W
We worden vatbaarder voor infectie en zullen wonden trager genezen.
In de hersenen, in de hippocampus, zullen minder nieuwe neuronen worden gevormd, minder groeifactoren
worden vrijgezet en zullen de uitlopers van zenuwcellen verschrompelen (hippocampale atrofie) waardoor
geheugenproblemen ontstaan.
eze neurotoxische effecten moeten we begrijpen als een soort van litteken, dat de kwetsbaarheid van
D
iemand verhoogt en de kans op herval vergroot. Het is ook aangetoond dat vroegkinderlijk trauma (early life
stress) een verstoorde werking van de HHB-as veroorzaakt, en met een verhoogde CRH-secretie gepaard gaat.
➜ Sensitisatie
S tress speelt, in een complexe interactie met kwetsbaarheid, niet alleen een rol in het ontstaan van
psychiatrische stoornissen, maar ookbij het verloopervan.
at blijkt uit onderzoek?
W
Dat vooral de eerste ziekte-episoden door belastende omstandigheden worden uitgelokt. Dat is zeker het
geval bij de bipolaire stoornis en bij depressie.
Naarmate er meer episoden zijn geweest, lijkt het erop dat stress een minder grote rol zal spelen.
S ommige episoden steken dan ook heel onverwacht de kop op, zonder dat er van een uitlokkende
stressfactor sprake lijkt te zijn.
oe kan je dit verklaren?
H
Door kindling ensensitisatie.
at wilt dit nu zeggen?
W
Dat het doormaken van een episode de gevoeligheid voor een nieuwe episode vergroot (episode
sensitization) en dat bovendien mensen gevoeligerworden voor bepaalde stressfactoren.
aar in het begin van het ziekteverloop een duidelijke stressfactor aanwezig is, lijkt dat later minder het
W
geval, en lijkt de aandoening een eigen leven te gaan leiden, los van extreme stressfactoren (stress
sensitization).
100
