Fysiologie 1
Inhoud
Weefsels en Organen............................................................................................................................... 4
1. Epitheel....................................................................................................................................... 5
1.1 Functies .............................................................................................................................. 5
1.2 Bijzonderheden .................................................................................................................. 5
2. Steunweefsel .............................................................................................................................. 8
2.1 Functies .............................................................................................................................. 8
2.2 Bijzonderheden/specialisaties ........................................................................................... 8
3. Spierweefsel ............................................................................................................................. 12
3.1 Functies ............................................................................................................................ 12
3.2 Bijzonderheden/specialisaties ......................................................................................... 13
4. Zenuwweefsel........................................................................................................................... 15
4.1 Functies ............................................................................................................................ 15
4.2 Bijzonderheden/specialisaties ......................................................................................... 16
Anatomie (Niet letterlijk op het examen) .............................................................................................. 17
1. De anatomische houding.......................................................................................................... 17
2. Anatomische richtingaanduidingen.......................................................................................... 17
3. Anatomische vlakken en doorsneden ...................................................................................... 18
De Huid .................................................................................................................................................. 20
1. Functies van de huid................................................................................................................. 20
2. Bouw van de huid ..................................................................................................................... 20
2.1 Epidermis ......................................................................................................................... 21
2.2 Dermis.............................................................................................................................. 23
3. De typische kleur van de huid .................................................................................................. 24
4. Invloed van ultraviolette straling op de huid ............................................................................ 25
5. Hypodermis .............................................................................................................................. 26
6. Temperatuurregulatie............................................................................................................... 26
6.1 Warmteproductie ............................................................................................................ 27
6.2 Warmteafgifte .................................................................................................................. 27
Het Beenderstelsel ................................................................................................................................ 28
1. Functies van het beenderstelsel ............................................................................................... 28
2. Beenderen van het skelet ......................................................................................................... 28
1
, 2.1 Beenderen van het axiale skelet ...................................................................................... 28
2.2 Beenderen van het perifere skelet (appendiculaire skelet) ............................................. 30
3. Indeling van beenderen............................................................................................................ 32
4. Bouw van het bot ..................................................................................................................... 33
5. Samenstelling van het botweefsel............................................................................................ 34
6. Botvernieuwing ........................................................................................................................ 34
7. Structuur van het botweefsel ................................................................................................... 35
De Skeletspieren .................................................................................................................................... 38
1. Functies van de skeletspieren .................................................................................................. 38
2. Bouw van de skeletspier ........................................................................................................... 38
2.1 Macroscopische bouw ..................................................................................................... 38
2.2 Microscopische bouw ...................................................................................................... 39
3. Contractiemechanisme van het sarcomeer.............................................................................. 42
3.1 Blootleggen myosinebindingsplaats ................................................................................ 42
3.2 Binden, buigen, losmaken en reactiveren van de myosinekop ....................................... 43
4. Aansturing van contractie ........................................................................................................ 43
Het Ademhalingsstelsel ......................................................................................................................... 47
1. Functies van het ademhalingsstelsel ........................................................................................ 47
2. Bouw van het ademhalingsstelsel ............................................................................................ 48
2.1 Neusholte......................................................................................................................... 49
2.2 Farynx of keelholte .......................................................................................................... 49
2.3 Larynx of strottenhoofd ................................................................................................... 50
2.4 Trachea of luchtpijp ......................................................................................................... 51
2.5 Bronchiën en bronchiolen ............................................................................................... 51
2.6 Alveoli .............................................................................................................................. 52
3. Adembewegingen van de borstholte ....................................................................................... 53
3.1 Anatomie van de thorax .................................................................................................. 53
3.2 Longvliezen ...................................................................................................................... 54
3.3 In- en uitademen ............................................................................................................. 54
4. Besturing van de ademhaling ................................................................................................... 55
Bloed...................................................................................................................................................... 57
1. Functies van het bloed ............................................................................................................. 57
2. Samenstelling van het bloed .................................................................................................... 57
2.1 Bloedplasma: samenstelling en taken ............................................................................. 59
2.2 Vaste bloedbestanddelen: bouw en functie .................................................................... 62
3. Vorming en afbraak van de vaste bloedbestanddelen ............................................................. 65
2
, 3.1 Vorming en afbraak van erytrocyten ............................................................................... 65
3.2 Vorming en afbraak van leukocyten ................................................................................ 68
3.3 Vorming en afbraak van trombocyten ............................................................................. 69
4. Gastransport in het bloed ........................................................................................................ 69
4.1 Zuurstoftransport............................................................................................................. 70
4.2 Koolstofdioxidetransport ................................................................................................. 73
5. De pH van het bloed ................................................................................................................. 74
5.1 Verstoring van het zuur-basen evenwicht ....................................................................... 74
5.2 Buffersystemen van het bloedplasma ............................................................................. 75
6. Bloeding en bloedstelping ........................................................................................................ 79
6.1 Hemostase ....................................................................................................................... 79
6.2 Het stollingsproces........................................................................................................... 82
7. De afweer van de mens ............................................................................................................ 85
7.1 Humorale factoren van de afweer ................................................................................... 86
7.2 Aangeboren afweer ......................................................................................................... 88
7.3 Verworven afweer ........................................................................................................... 91
7.4 Immuniteit ....................................................................................................................... 98
3
,Weefsels en Organen
Inleiding
Cellen met veel aftakkingen zullen vlot signalen kunnen opvangen en doorgeven. Cellen van het
darmkanaal hebben uitstulpingen om oppervlaktevergroting waar te maken en extra voedingsstoffen
op te nemen. Grote diversiteit. Cellen kan je opdelen in weefsels. Celdifferentiatie = cellen gaan zich
specialiseren om functies te kunnen vervullen. De samenwerking tss de aanwezige weefsels zorgt voor
de specialisatie.
Orgaanstelsels: organen die in een geïntegreerd geheel een belangrijke deelfunctie binnen de mens
realiseren.
Fysiologie: wetenschap die de functies van het menselijk lichaam bestudeert. Anatomie verkent de
structuur en organisatie van het organisme.
Basisweefsel: Groep samenhangende, gelijkvormige cellen, met hun eventueel bijhorende tussenstof
(er wordt niet over de functie gesproken)
De 4 basisweefselsoorten
- Dekweefsel (epitheel), steunweefsel, spierweefsel &
zenuwweefsel
- Alle structuren in het lichaam zijn uit verschillende
combinaties van deze 4 weefsels opgebouwd
- Hecht (epitheel) of minder hecht (zenuwvezels)
- Er zijn epitheelsoorten die meerdere celvormen kennen
vd. Epitheel van de huid
- Glycocalix: een naar extracellulair stekend deel van het
celmembraan
- Kenmerkende bouw, algemene functies,
bijzonderheden/specialisaties
4
,1. Epitheel
1.1 Functies
Opbouw – kenmerkende beschrijving
- Cellen met regelmatige vorm
- Geordend in 1 laag/hoogstens enkele lagen
o Weinig tot geen tussenstof. Sluiten mooi aan
- Afwezigheid van bloedvaten = avasculaire structuur
o Voedingsstoffen moeten ze opnemen vanuit dieper gelegen weefsels of via het uitwendige
dekweefseloppervlak (via diffusie) → daarom blijft het aantal lagen beperkt
- Basaal membraan (BM) → Verbinding met onderliggende bindweefsel verzorgen
- Onder het epitheel gaan we steeds steunweefsel vinden. Onder BM (dun, helder
bindweefselvlies) de bloedvaten.
- Endotheel: één laag aangrenzende platte cellen vb. bekleding hart- en bloedvaten
Functies
- Dekweefsels bekleden uit- en inwendige lichaamsoppervlakken (milieu exterieur → huid en naar
buiten gestulpte oppervlakten zoals maagdarmkanaal)
1) Fysieke bescherming bieden
▪ Schade, uitdroging, aantasting door chemische stoffen of ziekteverwekkers
2) Regulatie doorlaatbaarheid
▪ Alle stoffen die het lichaam in- of uitgaan moeten door een dekweefsellaag heen
3) Zintuigfunctie
▪ Gespecialiseerde epitheelcellen kunnen veranderingen in de omgeving waarnemen en
informatie over dergelijke veranderingen aan het zenuwstelsel
1.2 Bijzonderheden
Indelen van de verschillende types epithelen
- Dikte: 1 of meer cellagen
- Celvorm: plaveisel-, kubus- of cilindervormig
o Plaveiselvormig: sterk afgevlakt. Kern meestal nog sterk aanwezig.
o Bij meerlagig epitheel steeds kijken naar de bovenste laag
- Asymmetrische celstructuur: gespecialiseerde structuren ter hoogte van apicale oppervlak (vb.
epitheel vn luchtwegen met trilharen en dunne darm met microvilli)
o Trilharen
o Microvilli
- Trilhaarepitheel (afb. p.12 cursus)
- Microvilli
- Kliercellen (exocrien of endocrien)
- Meerlagig ook mogelijk
5
, 1.2.1 Trilhaarepitheel
Cilindervormige cellen die trilharen hebben aan hun oppervlak. Tussenin slijmproducerende cellen die
gespecialiseerd zijn in het uitscheiden van een slijmlaagje. Komt terecht boven het trilhaarepitheel.
Trilharen zijn mobiel/zijn bewegelijk. Maken een slagbeweging in één richting om het slijmlaagje voort
te bewegen. Slijmlaag dient om componenten in op te vangen. Vinden we bijvoorbeeld in de
luchtwegen. Zo kunnen we micro-organismen/stofdeeltjes uit de lucht gaan opvangen. Zo kan het
richting de keelholte worden gestuurd. Daar is een kruisingsweg met ons spijsverteringsstelsel. Komen
terecht in de maag waar het met de zure maaginhoud wordt geneutraliseerd.
1.2.2 Darmepitheel met microvilli
Bijvoorbeeld op het niveau van de spijsvertering. Zeer uitgesproken aanwezig in de dunne darm tussen
de darmcellen. In de darmholten of darmlumen bevinden zich voedingsstoffen die we wensen op te
nemen. Hier zie je het voordeel van een toenemend contactoppervlak. Er is meer toegang voor
absorptie en richting de bloedbaan te brengen. Microcilli zijn de uitstulpingen aan één zijde.
1.2.3 Klierepitheel
Bij epitheel denken we aan cellen gespecialiseerd in het afgeven van stoffen. Kunnen zich groeperen in
klieren. Kliercellen kunnen ah oppervlakte-epitheel voorkomen: slijmcellen. Epitheel dat ah oppervlak
veel slijmcellen bevat, noemen we slijmvlies (bv. binnenoppervlak van mond-, neus- en keelholte,
luchtwegen, darmkanaal). Sommigen met afvoerbuis. Andere geven product aan bloedbaan af.
Kliercellen
- Dekweefselcellen die klierproducten vormen
o Afzonderlijke kliercellen tussen andere celtypes in epitheel
o Meeste of alle cellen produceren bepaalde klierproducten in klierepitheel
6
Inhoud
Weefsels en Organen............................................................................................................................... 4
1. Epitheel....................................................................................................................................... 5
1.1 Functies .............................................................................................................................. 5
1.2 Bijzonderheden .................................................................................................................. 5
2. Steunweefsel .............................................................................................................................. 8
2.1 Functies .............................................................................................................................. 8
2.2 Bijzonderheden/specialisaties ........................................................................................... 8
3. Spierweefsel ............................................................................................................................. 12
3.1 Functies ............................................................................................................................ 12
3.2 Bijzonderheden/specialisaties ......................................................................................... 13
4. Zenuwweefsel........................................................................................................................... 15
4.1 Functies ............................................................................................................................ 15
4.2 Bijzonderheden/specialisaties ......................................................................................... 16
Anatomie (Niet letterlijk op het examen) .............................................................................................. 17
1. De anatomische houding.......................................................................................................... 17
2. Anatomische richtingaanduidingen.......................................................................................... 17
3. Anatomische vlakken en doorsneden ...................................................................................... 18
De Huid .................................................................................................................................................. 20
1. Functies van de huid................................................................................................................. 20
2. Bouw van de huid ..................................................................................................................... 20
2.1 Epidermis ......................................................................................................................... 21
2.2 Dermis.............................................................................................................................. 23
3. De typische kleur van de huid .................................................................................................. 24
4. Invloed van ultraviolette straling op de huid ............................................................................ 25
5. Hypodermis .............................................................................................................................. 26
6. Temperatuurregulatie............................................................................................................... 26
6.1 Warmteproductie ............................................................................................................ 27
6.2 Warmteafgifte .................................................................................................................. 27
Het Beenderstelsel ................................................................................................................................ 28
1. Functies van het beenderstelsel ............................................................................................... 28
2. Beenderen van het skelet ......................................................................................................... 28
1
, 2.1 Beenderen van het axiale skelet ...................................................................................... 28
2.2 Beenderen van het perifere skelet (appendiculaire skelet) ............................................. 30
3. Indeling van beenderen............................................................................................................ 32
4. Bouw van het bot ..................................................................................................................... 33
5. Samenstelling van het botweefsel............................................................................................ 34
6. Botvernieuwing ........................................................................................................................ 34
7. Structuur van het botweefsel ................................................................................................... 35
De Skeletspieren .................................................................................................................................... 38
1. Functies van de skeletspieren .................................................................................................. 38
2. Bouw van de skeletspier ........................................................................................................... 38
2.1 Macroscopische bouw ..................................................................................................... 38
2.2 Microscopische bouw ...................................................................................................... 39
3. Contractiemechanisme van het sarcomeer.............................................................................. 42
3.1 Blootleggen myosinebindingsplaats ................................................................................ 42
3.2 Binden, buigen, losmaken en reactiveren van de myosinekop ....................................... 43
4. Aansturing van contractie ........................................................................................................ 43
Het Ademhalingsstelsel ......................................................................................................................... 47
1. Functies van het ademhalingsstelsel ........................................................................................ 47
2. Bouw van het ademhalingsstelsel ............................................................................................ 48
2.1 Neusholte......................................................................................................................... 49
2.2 Farynx of keelholte .......................................................................................................... 49
2.3 Larynx of strottenhoofd ................................................................................................... 50
2.4 Trachea of luchtpijp ......................................................................................................... 51
2.5 Bronchiën en bronchiolen ............................................................................................... 51
2.6 Alveoli .............................................................................................................................. 52
3. Adembewegingen van de borstholte ....................................................................................... 53
3.1 Anatomie van de thorax .................................................................................................. 53
3.2 Longvliezen ...................................................................................................................... 54
3.3 In- en uitademen ............................................................................................................. 54
4. Besturing van de ademhaling ................................................................................................... 55
Bloed...................................................................................................................................................... 57
1. Functies van het bloed ............................................................................................................. 57
2. Samenstelling van het bloed .................................................................................................... 57
2.1 Bloedplasma: samenstelling en taken ............................................................................. 59
2.2 Vaste bloedbestanddelen: bouw en functie .................................................................... 62
3. Vorming en afbraak van de vaste bloedbestanddelen ............................................................. 65
2
, 3.1 Vorming en afbraak van erytrocyten ............................................................................... 65
3.2 Vorming en afbraak van leukocyten ................................................................................ 68
3.3 Vorming en afbraak van trombocyten ............................................................................. 69
4. Gastransport in het bloed ........................................................................................................ 69
4.1 Zuurstoftransport............................................................................................................. 70
4.2 Koolstofdioxidetransport ................................................................................................. 73
5. De pH van het bloed ................................................................................................................. 74
5.1 Verstoring van het zuur-basen evenwicht ....................................................................... 74
5.2 Buffersystemen van het bloedplasma ............................................................................. 75
6. Bloeding en bloedstelping ........................................................................................................ 79
6.1 Hemostase ....................................................................................................................... 79
6.2 Het stollingsproces........................................................................................................... 82
7. De afweer van de mens ............................................................................................................ 85
7.1 Humorale factoren van de afweer ................................................................................... 86
7.2 Aangeboren afweer ......................................................................................................... 88
7.3 Verworven afweer ........................................................................................................... 91
7.4 Immuniteit ....................................................................................................................... 98
3
,Weefsels en Organen
Inleiding
Cellen met veel aftakkingen zullen vlot signalen kunnen opvangen en doorgeven. Cellen van het
darmkanaal hebben uitstulpingen om oppervlaktevergroting waar te maken en extra voedingsstoffen
op te nemen. Grote diversiteit. Cellen kan je opdelen in weefsels. Celdifferentiatie = cellen gaan zich
specialiseren om functies te kunnen vervullen. De samenwerking tss de aanwezige weefsels zorgt voor
de specialisatie.
Orgaanstelsels: organen die in een geïntegreerd geheel een belangrijke deelfunctie binnen de mens
realiseren.
Fysiologie: wetenschap die de functies van het menselijk lichaam bestudeert. Anatomie verkent de
structuur en organisatie van het organisme.
Basisweefsel: Groep samenhangende, gelijkvormige cellen, met hun eventueel bijhorende tussenstof
(er wordt niet over de functie gesproken)
De 4 basisweefselsoorten
- Dekweefsel (epitheel), steunweefsel, spierweefsel &
zenuwweefsel
- Alle structuren in het lichaam zijn uit verschillende
combinaties van deze 4 weefsels opgebouwd
- Hecht (epitheel) of minder hecht (zenuwvezels)
- Er zijn epitheelsoorten die meerdere celvormen kennen
vd. Epitheel van de huid
- Glycocalix: een naar extracellulair stekend deel van het
celmembraan
- Kenmerkende bouw, algemene functies,
bijzonderheden/specialisaties
4
,1. Epitheel
1.1 Functies
Opbouw – kenmerkende beschrijving
- Cellen met regelmatige vorm
- Geordend in 1 laag/hoogstens enkele lagen
o Weinig tot geen tussenstof. Sluiten mooi aan
- Afwezigheid van bloedvaten = avasculaire structuur
o Voedingsstoffen moeten ze opnemen vanuit dieper gelegen weefsels of via het uitwendige
dekweefseloppervlak (via diffusie) → daarom blijft het aantal lagen beperkt
- Basaal membraan (BM) → Verbinding met onderliggende bindweefsel verzorgen
- Onder het epitheel gaan we steeds steunweefsel vinden. Onder BM (dun, helder
bindweefselvlies) de bloedvaten.
- Endotheel: één laag aangrenzende platte cellen vb. bekleding hart- en bloedvaten
Functies
- Dekweefsels bekleden uit- en inwendige lichaamsoppervlakken (milieu exterieur → huid en naar
buiten gestulpte oppervlakten zoals maagdarmkanaal)
1) Fysieke bescherming bieden
▪ Schade, uitdroging, aantasting door chemische stoffen of ziekteverwekkers
2) Regulatie doorlaatbaarheid
▪ Alle stoffen die het lichaam in- of uitgaan moeten door een dekweefsellaag heen
3) Zintuigfunctie
▪ Gespecialiseerde epitheelcellen kunnen veranderingen in de omgeving waarnemen en
informatie over dergelijke veranderingen aan het zenuwstelsel
1.2 Bijzonderheden
Indelen van de verschillende types epithelen
- Dikte: 1 of meer cellagen
- Celvorm: plaveisel-, kubus- of cilindervormig
o Plaveiselvormig: sterk afgevlakt. Kern meestal nog sterk aanwezig.
o Bij meerlagig epitheel steeds kijken naar de bovenste laag
- Asymmetrische celstructuur: gespecialiseerde structuren ter hoogte van apicale oppervlak (vb.
epitheel vn luchtwegen met trilharen en dunne darm met microvilli)
o Trilharen
o Microvilli
- Trilhaarepitheel (afb. p.12 cursus)
- Microvilli
- Kliercellen (exocrien of endocrien)
- Meerlagig ook mogelijk
5
, 1.2.1 Trilhaarepitheel
Cilindervormige cellen die trilharen hebben aan hun oppervlak. Tussenin slijmproducerende cellen die
gespecialiseerd zijn in het uitscheiden van een slijmlaagje. Komt terecht boven het trilhaarepitheel.
Trilharen zijn mobiel/zijn bewegelijk. Maken een slagbeweging in één richting om het slijmlaagje voort
te bewegen. Slijmlaag dient om componenten in op te vangen. Vinden we bijvoorbeeld in de
luchtwegen. Zo kunnen we micro-organismen/stofdeeltjes uit de lucht gaan opvangen. Zo kan het
richting de keelholte worden gestuurd. Daar is een kruisingsweg met ons spijsverteringsstelsel. Komen
terecht in de maag waar het met de zure maaginhoud wordt geneutraliseerd.
1.2.2 Darmepitheel met microvilli
Bijvoorbeeld op het niveau van de spijsvertering. Zeer uitgesproken aanwezig in de dunne darm tussen
de darmcellen. In de darmholten of darmlumen bevinden zich voedingsstoffen die we wensen op te
nemen. Hier zie je het voordeel van een toenemend contactoppervlak. Er is meer toegang voor
absorptie en richting de bloedbaan te brengen. Microcilli zijn de uitstulpingen aan één zijde.
1.2.3 Klierepitheel
Bij epitheel denken we aan cellen gespecialiseerd in het afgeven van stoffen. Kunnen zich groeperen in
klieren. Kliercellen kunnen ah oppervlakte-epitheel voorkomen: slijmcellen. Epitheel dat ah oppervlak
veel slijmcellen bevat, noemen we slijmvlies (bv. binnenoppervlak van mond-, neus- en keelholte,
luchtwegen, darmkanaal). Sommigen met afvoerbuis. Andere geven product aan bloedbaan af.
Kliercellen
- Dekweefselcellen die klierproducten vormen
o Afzonderlijke kliercellen tussen andere celtypes in epitheel
o Meeste of alle cellen produceren bepaalde klierproducten in klierepitheel
6
