1. inleiding, odontogenese en histologie van de tand
1. Anatomie van de tand
Het menselijk gebit bestaat uit
20 melktanden die doorbreken
tussen 6 maanden na de
geboorte en 2j. Deze
melktanden wisselen tussen de
leeftijd van 6-12j. Het
definitieve gebit bestaat uit 32
tanden, hierin zijn er per kaak
4 snijtanden, 2 hoektanden, 4
premolaren en 6 molaren
" tegen de knopfase / kapfase / klokfase volledig en duidt alle onderdelen aan.
(1 vd 3 fases wordt elk jaar gevraagd - vaak de vroege of later klokfase) "
Anatomisch kan je de tand opdelen in kroon en wortel:
De tandkroon is het in de mond zichtbare gedeelte
van de tand. Klinische kroon is zichtbaar in de mondholte
De tandwortel bevindt zich in het kaakbeen, in een alveole.
De tand wordt hierin veranderd door het parodontaal ligament.
Het grensgebied tussen kroon en wortel is de tandhals.
De pulpakamer is een centrale ruimte in de tandkroon. In de
wortel vormt deze holte een pulpakanaal dat uitmondt in het foramen apicale. Hierdoor
=
apex
komen bloedvaten en zenuwvezels naar buiten uit de tand en zijn zij verbonden met het
parodontaal ligament en het omgevende weefsel.
Embryogenese lezen!
,ODONTOGENESE
= de vorming van de tanden tijdens de embryogenese.
vanaf het moment dat de bevruchting start de ontwikkeling van verschillende weefsels
en organen in het menselijk embryo. De mond vormt het begin van het
spijsverteringskanaal.
4e week: onderscheiden stomadeum (primaire mondholte). Deze is afgelijnd met een
ectodermale epitheellaag die rust op ectomesenchym.
6e week: ontwikkeling hoefijzervormige primaire epitheliale band van ectoderm in de
toekomstige bk en ok. De primaire epitheliale band groeit verder in het
aanpalende mesenchym en vormt de lamina dentalis. Het ectomesenchym en
lamina dentalis zijn afgescheiden door een basaal membraan.
7e week: ontwikkeling primaire epitheliale band in beide tandenbogen 10 verdikkingen van
dentale plakoden (epidermale cellen) die instulpen in het onderliggende
mesenchym.
verdere odontogenese: vorm van tand vastleggen en treedt cel differentiatie op, die is
nodig om te komen tot de uiteindelijke tand. De vorm van de tand wordt
bepaald door genexpressie profielen in het mesenchym. De plaats van de
tandknop in de uiteindelijke kaak bepaalt de uiteindelijke vorm van de tand.
LAMiNA BENTALiS
A
, KNOPFASE (6 - 7e week) Door verdere proliferatie van dentale
plakoden ontstaan gesteelde epitheliale
knoppen. De lamina dentalis groeit verder
in om knopje te vormen. Onder en rond de
tandknoppen ontwikkelt zich een
gecondenseerd mesenchym-zone.
Dit geheel noemen we de tandknop.
In de hoeftijzervormige epitheliale band
van de bk en ok ontwikkelen zich 10 ronde
epitheelstructuren, elk aangeduid als een
knop en worden gescheiden van het
ectomesenchym door een basaal
membraan. Deze komen overeen met de
10 primaire tanden van elke boog
!!! Knoppen van melktanden
ontwikkelen tijdens 6e-8e
week van zwangerschap.
!!! Knoppen van definitieve
tanden ontwikkelen vanaf 20e
week van zwangerschap tot 10
maanden na geboorte
KAPFASE (8 - 11e week)
Het glazuurorgaan bestaat uit het buitenste glazuurepitheel, binnenste
glazuurepitheel, reticulum stellare en stratum intermedium. Deze cellen
geven aanleiding tot ameloblasten, die glazuur produceren en na rijping
van het glazuur deel zullen uitmaken van het gereduceerde
glazuurepitheel (REE).
De dentale papil bevat cellen die zicht ontwikkelen tot odontoblsten, die
dentine vormen. Mesenchymale cellen vormen de pulpa. Daarnaast zal de
verbinding tussen het dentale papil en de inwendige glazuurepitheel
zorgen voor de kroonvorm van de tand
De tandfollikel geeft aanleiding tot cementoblasten, osteoblasten en
fibroblasten. Cementoblasten vormen het cement van de tand.
Osteoblasten vormen alveolaire bot rond tandwortels. Fibroblasten vormen
mee parodontale ligamenten dat tanden met alveolaire bot verbindt via
cementum.
, Tijdens de 8e week zal het ectomesenchym onderaan glazuurorgaan
instulpen waardoor dit een kapje vormt over de dentale papil.
De tandknop krijgt nu vorm van een gesteelde kap, bovenop
gecondenseerde bol van ectomesenchym.
Bovenstaande 3 structuren geven aanleiding tot:
• prolifererende epitheelkap wordt later glazuurorgaan. Hiervan
zorgt het binnenste glazuurepitheel voor ameloblastenlaag wat
later glazuur produceert.
• Gecondenseerde mesenchym = tandpapil zorgt voor
odontoblastenlaag wat later pulpa en dentine produceert
• Mesenchym dat kap en tandpapil omgeeft, wordt later tandzakje.
Deze zorgt voor cementoblasten, osteoblasten en fibroblasten
waterlater cement, alveolaire bot en pdl produceert.
KLOKFASE (14 - 18e week)
Deze fase wordt gekenmerkt door verderzetting van
permanente dentitie. Je krijgt de vorming van een klokstrutuur
die over de dentale papil hangt. Op 14 weken heeft de dentale
papil diep geïnvagineerd in de dentale kap. Door verdere
ontwikkeling van glazuurorgaan wordt toekomstige
anatomische vorm van de tand vastgelegd.
Histo-differentiatie = 'coming of age' van dentale papil en IEE
cellen tot odontoblastenlaag en ameloblastenlaag ter productie
van dentine en glazuur
Tijdens de klokfase treedt histo-differentiatie op:
GLAZUURORGAAN
Buitenste Binnenste Reticulum stellare Stratum
glazuurepitheel (OEE) glazuurepitheel (IEE) • centrum- intermedium
• 1 - lagig • 1 - lagig epitheelcellen • gevormd tussen
• Kubische cellen • cilindrische cellen zorgen voor IEE en reticulum
• Cellen organiseren • veel glycogeen secretie stellare
zich tot laag, tegen • Cellen glucosaminoglycan • Bestaat uit 3-4
IEE ontwikkelen zich en die water lagen polygonale
• Cellen ontwikkelen tot ameloblasten, aantrekken tot platte
zich tot die glazuur • Nu worden cellen epitheelcellen
odontoblasten, die vomen uit elkaar gedrukt • Het zorgt
dentine vomen —> 3D stervormig samen met IEE
netwerk voor vorming
van glazuur
1. Anatomie van de tand
Het menselijk gebit bestaat uit
20 melktanden die doorbreken
tussen 6 maanden na de
geboorte en 2j. Deze
melktanden wisselen tussen de
leeftijd van 6-12j. Het
definitieve gebit bestaat uit 32
tanden, hierin zijn er per kaak
4 snijtanden, 2 hoektanden, 4
premolaren en 6 molaren
" tegen de knopfase / kapfase / klokfase volledig en duidt alle onderdelen aan.
(1 vd 3 fases wordt elk jaar gevraagd - vaak de vroege of later klokfase) "
Anatomisch kan je de tand opdelen in kroon en wortel:
De tandkroon is het in de mond zichtbare gedeelte
van de tand. Klinische kroon is zichtbaar in de mondholte
De tandwortel bevindt zich in het kaakbeen, in een alveole.
De tand wordt hierin veranderd door het parodontaal ligament.
Het grensgebied tussen kroon en wortel is de tandhals.
De pulpakamer is een centrale ruimte in de tandkroon. In de
wortel vormt deze holte een pulpakanaal dat uitmondt in het foramen apicale. Hierdoor
=
apex
komen bloedvaten en zenuwvezels naar buiten uit de tand en zijn zij verbonden met het
parodontaal ligament en het omgevende weefsel.
Embryogenese lezen!
,ODONTOGENESE
= de vorming van de tanden tijdens de embryogenese.
vanaf het moment dat de bevruchting start de ontwikkeling van verschillende weefsels
en organen in het menselijk embryo. De mond vormt het begin van het
spijsverteringskanaal.
4e week: onderscheiden stomadeum (primaire mondholte). Deze is afgelijnd met een
ectodermale epitheellaag die rust op ectomesenchym.
6e week: ontwikkeling hoefijzervormige primaire epitheliale band van ectoderm in de
toekomstige bk en ok. De primaire epitheliale band groeit verder in het
aanpalende mesenchym en vormt de lamina dentalis. Het ectomesenchym en
lamina dentalis zijn afgescheiden door een basaal membraan.
7e week: ontwikkeling primaire epitheliale band in beide tandenbogen 10 verdikkingen van
dentale plakoden (epidermale cellen) die instulpen in het onderliggende
mesenchym.
verdere odontogenese: vorm van tand vastleggen en treedt cel differentiatie op, die is
nodig om te komen tot de uiteindelijke tand. De vorm van de tand wordt
bepaald door genexpressie profielen in het mesenchym. De plaats van de
tandknop in de uiteindelijke kaak bepaalt de uiteindelijke vorm van de tand.
LAMiNA BENTALiS
A
, KNOPFASE (6 - 7e week) Door verdere proliferatie van dentale
plakoden ontstaan gesteelde epitheliale
knoppen. De lamina dentalis groeit verder
in om knopje te vormen. Onder en rond de
tandknoppen ontwikkelt zich een
gecondenseerd mesenchym-zone.
Dit geheel noemen we de tandknop.
In de hoeftijzervormige epitheliale band
van de bk en ok ontwikkelen zich 10 ronde
epitheelstructuren, elk aangeduid als een
knop en worden gescheiden van het
ectomesenchym door een basaal
membraan. Deze komen overeen met de
10 primaire tanden van elke boog
!!! Knoppen van melktanden
ontwikkelen tijdens 6e-8e
week van zwangerschap.
!!! Knoppen van definitieve
tanden ontwikkelen vanaf 20e
week van zwangerschap tot 10
maanden na geboorte
KAPFASE (8 - 11e week)
Het glazuurorgaan bestaat uit het buitenste glazuurepitheel, binnenste
glazuurepitheel, reticulum stellare en stratum intermedium. Deze cellen
geven aanleiding tot ameloblasten, die glazuur produceren en na rijping
van het glazuur deel zullen uitmaken van het gereduceerde
glazuurepitheel (REE).
De dentale papil bevat cellen die zicht ontwikkelen tot odontoblsten, die
dentine vormen. Mesenchymale cellen vormen de pulpa. Daarnaast zal de
verbinding tussen het dentale papil en de inwendige glazuurepitheel
zorgen voor de kroonvorm van de tand
De tandfollikel geeft aanleiding tot cementoblasten, osteoblasten en
fibroblasten. Cementoblasten vormen het cement van de tand.
Osteoblasten vormen alveolaire bot rond tandwortels. Fibroblasten vormen
mee parodontale ligamenten dat tanden met alveolaire bot verbindt via
cementum.
, Tijdens de 8e week zal het ectomesenchym onderaan glazuurorgaan
instulpen waardoor dit een kapje vormt over de dentale papil.
De tandknop krijgt nu vorm van een gesteelde kap, bovenop
gecondenseerde bol van ectomesenchym.
Bovenstaande 3 structuren geven aanleiding tot:
• prolifererende epitheelkap wordt later glazuurorgaan. Hiervan
zorgt het binnenste glazuurepitheel voor ameloblastenlaag wat
later glazuur produceert.
• Gecondenseerde mesenchym = tandpapil zorgt voor
odontoblastenlaag wat later pulpa en dentine produceert
• Mesenchym dat kap en tandpapil omgeeft, wordt later tandzakje.
Deze zorgt voor cementoblasten, osteoblasten en fibroblasten
waterlater cement, alveolaire bot en pdl produceert.
KLOKFASE (14 - 18e week)
Deze fase wordt gekenmerkt door verderzetting van
permanente dentitie. Je krijgt de vorming van een klokstrutuur
die over de dentale papil hangt. Op 14 weken heeft de dentale
papil diep geïnvagineerd in de dentale kap. Door verdere
ontwikkeling van glazuurorgaan wordt toekomstige
anatomische vorm van de tand vastgelegd.
Histo-differentiatie = 'coming of age' van dentale papil en IEE
cellen tot odontoblastenlaag en ameloblastenlaag ter productie
van dentine en glazuur
Tijdens de klokfase treedt histo-differentiatie op:
GLAZUURORGAAN
Buitenste Binnenste Reticulum stellare Stratum
glazuurepitheel (OEE) glazuurepitheel (IEE) • centrum- intermedium
• 1 - lagig • 1 - lagig epitheelcellen • gevormd tussen
• Kubische cellen • cilindrische cellen zorgen voor IEE en reticulum
• Cellen organiseren • veel glycogeen secretie stellare
zich tot laag, tegen • Cellen glucosaminoglycan • Bestaat uit 3-4
IEE ontwikkelen zich en die water lagen polygonale
• Cellen ontwikkelen tot ameloblasten, aantrekken tot platte
zich tot die glazuur • Nu worden cellen epitheelcellen
odontoblasten, die vomen uit elkaar gedrukt • Het zorgt
dentine vomen —> 3D stervormig samen met IEE
netwerk voor vorming
van glazuur
