Inleiding tot de geschiedenis van
Islamitisch West-Azië (600 – 1800)
Samenvatting | Prof. Jo Van Steenbergen | 2024-2025
,Inhoudsopgave
INLEIDING: Rijks- en identiteitsvorming en nieuwe geschiedenis v/d islam-wereld ........................................................ 5
Documentaires en YouTube-filmpjes ter informatie en overzicht ............................................................................... 7
HOOFDSTUK 1: West-Azië in de laatantieke tijd: Romeinen, Perzen en Arabieren (6de – 7de eeuw) ............................. 10
1.1. Inleiding: wat bedoelt men met de ‘laatantieke periode’? ........................................................................... 12
1.2. Het Byzantijnse Rijk aan de vooravond v/d Arabische expansie ................................................................... 12
1.3. Het Sassaniedische Rijk aan de vooravond v/d Arabische expansie ............................................................. 13
1.4. De clash der titanen: Byzantijnen vs. Sassanieden........................................................................................ 14
1.5. Arabië aan de vooravond v/d Arabische expansie ........................................................................................ 15
HOOFDSTUK 2: De profeet Muhammad en het Arabische leiderschap v. Medina (610 – 661) ..................................... 19
2.1. Het leven v. Muhammad: een overzicht ....................................................................................................... 21
2.1.1. Socioreligieuze roeping v. Muhammad in Mekka: ‘nacht v/h goddelijke raadsbesluit’ ....................... 21
2.1.2. De politiek-religieuze roeping v. Muhammad in Medina ..................................................................... 21
2.2. Het Arabische leiderschap v. Medina: opvolging en fitna ............................................................................. 22
2.2.1. Opvolging en leiderschap...................................................................................................................... 22
2.2.2. Titulatuur: amir al-mu’minin en khalifa................................................................................................ 23
2.2.3. Spanning en fitna .................................................................................................................................. 23
HOOFDSTUK 3: Het Umayyaden-rijk en de Arabische expansie (661 – 750).................................................................. 25
3.1. Inleiding: fitna en rijksvorming ...................................................................................................................... 27
3.2. Het Umayyaden-kalifaat v. Damascus: Sufyanieden, fitna en Marwanieden ............................................... 27
3.2.1. Sufyanieden: uitbouw interne samenhang en opvolging v. Mu’awiya (de 2de fitna)........................... 28
3.2.2. Marwanieden: Marwan’s zoon Abd al Malik (685 – 705) een groot succes en ondergang ................. 29
3.3. Arabische expansie als tweerichtingsverkeer: roof (ghazwat) en ‘opening’ (futuh) .................................... 30
3.3.1. Charismatische fase: vanaf de hidjra (‘migratie vanuit Mekka’) in 622 tot ca. 650 (1ste fitna) ............ 30
3.3.2. Institutionele fase: Umayyaden-periode (661 – 750) .......................................................................... 31
3.4. Organisatie v/h Umayyaden-rijk: v. tribale superstam tot Islamitisch wereldrijk ......................................... 32
HOOFDSTUK 4: De ‘klassieke’ periode der Abbasieden (750 – 908) .............................................................................. 37
4.1. Inleiding: fitna en rijksvorming 2.0. ............................................................................................................... 37
4.2. De Abbasiedische ‘revolutie’ en de eerste Abbasiedische kaliefen .............................................................. 37
4.2.1. De derde fitna (746 – 750) met Abu l’Abbas als eerste kalief al-Saffah (750 – 54) .............................. 37
4.2.2. De eerste Abbasiedische kaliefen (754 – 809): al-Saffah (tot 754),...................................................... 38
4.3. De grote Abbasiedische fitna en de regeringen v. Al-Ma’mun en Al-Mu’tasim............................................ 39
4.3.1. De grote 4de fitna (809 – 819) ............................................................................................................... 39
4.3.2. Rijksconsolidatie: de regeringen v. Al-Ma’mun en Al-Mu’tasim.......................................................... 40
4.4. De Abbasiedische ‘middenperiode’ (842 – 908)............................................................................................ 41
4.4.1. Rijksvorming en anarchie (842 – 870): kaliefen al-Wathiq (842 – 47) en al-Mutawakkil (847 – 61)... 41
4.4.2. Nieuw leiderschap en Abbasiedische restauratie (870 – 908): al-Mu’tamid en al-Muktafi ................. 41
2
,HOOFDSTUK 5: Social Change en identiteitsvorming tss stad-hof (8ste – 10de eeuw) .................................................... 43
5.1. Inleiding: norm, ideaal en identiteitsvorming in e. laatantiek tijdperk ......................................................... 45
5.2. De stad en zijn bevolking ............................................................................................................................... 47
5.3. Het Abbasiedische hof: de impact en professionalisering uit het Oosten .................................................... 49
5.4. Conclusie: wat tonen dergelijke fantastische opsommingen? ...................................................................... 50
HOOFDSTUK 6: Desintegratie Abbasiedische rijk (908 – 1055) – amirs, kaliefen en sjiieten ......................................... 51
6.1. Inleiding: versnippering v/e eenheidsrijk ...................................................................................................... 53
6.2. Problemen in het centrum: traditionele en moderne visie – desintegratie Abbas....................................... 53
6.3. Problemen in de periferie: desintegratie v/e laatantiek rijk ......................................................................... 55
6.3.1. Oude lokale elites: oprichting v. regionale dynastieën ........................................................................ 55
6.3.2. Abbasiedische militaire bestuurders (amirs): never waste a good crisis ............................................ 55
6.3.3. Nieuwe lokale elites: oprichting v. nieuwe kalifaten ........................................................................... 56
HOOFDSTUK 7: Invasie door soennitische Turken en Latijnse Franken (1038 – 1193) .................................................. 61
7.1. Inleiding ......................................................................................................................................................... 62
7.2. Turkse invasies: de dynastie der Saldjuqen ................................................................................................... 63
7.2.1. Vorming v/d dynastie der Saldjuqen .................................................................................................... 63
7.2.2. Consolidatie v/d dynastie der Saldjuqen .............................................................................................. 64
7.2.3. Fragmentatie en verdwijnen v/d dynastie der Saldjuqen: ................................................................... 64
7.3. Invasie v/d ‘Franken’: de Kruistochten en de ‘verbeelding v/d Ander’ ......................................................... 65
HOOFDSTUK 8: Herstel en ‘globalisering’: Zang-, Ayyu- en Ilkhanieden (1127 - 14de eeuw) ......................................... 66
8.1. Inleiding ......................................................................................................................................................... 66
8.2. De tegenkruistocht, de Zangieden en de Ayyubieden – de atabeg-dynastieën ........................................... 67
8.2.1. Zangi en de Zangieden .......................................................................................................................... 69
8.2.2. Saladin en de Ayyubieden ..................................................................................................................... 70
8.3. De Mongolen in islamitisch West-Azië (13de eeuw) ...................................................................................... 72
8.3.1. Djingis Khan en de Mongoolse expansie .............................................................................................. 72
8.3.2. De Ilkhanieden ...................................................................................................................................... 73
HOOFDSTUK 9: Rijksvorming en revolutie: Mamluken, Timurieden en Turkmenen (1250 - 15de eeuw) ....................... 78
8.4. Inleiding: Mamlukenrijk of sultanaat v. Caïro? .............................................................................................. 80
8.5. Het sultanaat v. Caïro: Qalawunieden en Mamluken.................................................................................... 81
8.5.1. Oorsprong ............................................................................................................................................. 81
8.5.2. Algemene beginselen: oorlog, kalifale macht (1261) en centralisatie in Caïro .................................... 81
8.5.3. Historisch overzicht (midden 13de – 1412): de tijd der Salihiyya, Qalawunieden en Barquqieden ...... 82
8.5.4. Historisch overzicht (1412 – 1517): tijd v/d Mamluken en ondergang sultanaat v. Caïro ................... 82
8.6. Timurieden en Turkmenen: Timur Lank (1370 – 1405) ................................................................................ 83
HOOFDSTUK 10: ‘Middeleeuwse’ maatschappijen: identiteit tss soena en zwaard (12de – 15de eeuw) ........................ 84
9.1. Inleiding (1000 – 1500): ‘middeleeuwen’ of ‘middenperiode’ v. West-Azië? ............................................... 85
9.2. Elitevorming in ‘middeleeuws’ West-Azië? ................................................................................................... 86
3
, 9.2.1. Economische elite: handelsroutes, steden en karavanserais ............................................................... 86
9.2.2. Religieuze elite: ulama met lokale expertise en ervaring als Khaldun en Battuta ............................... 87
9.2.3. Militaire en politieke elite: continuïteit in auctorieel perspectief ........................................................ 89
9.3. Middeleeuwse vloeibaarheid: een zilveren tijdperk in de islamitische wetenschappen .............................. 89
HOOFDSTUK 11: ‘buskruit’-rijken: Ottomaanse en Safaviedische rijk (14de – 16de eeuw).............................................. 90
10.1. Inleiding: de ‘buskruit’-rijken? .................................................................................................................. 90
10.2. Het soennitische Ottomaanse Rijk: opkomst en hoogtepunt (ca. 1290 – 1606) ...................................... 90
10.2.1. Middeleeuwse periode: Osman, Orkhan, Murad I en Bayezid I (1290 – 1402) .................................... 90
10.2.2. Expansie en staatsvorming: Mehmed I, Murad II, Mehmed II, Bayezid II (15de eeuw) ....................... 91
10.2.3. 16de-eeuwse wereldmacht: Selim I en Sulayman; Selim II en Murad II............................................... 91
10.3. Aspecten van Ottomaanse rijks- en identiteitsvorming............................................................................ 92
10.3.1. De dynastie ........................................................................................................................................... 92
10.3.2. Ottomaanse identiteits- en staatsvorming: de ilmiyye-hiërarchie ....................................................... 93
10.4. De Perzen (16de – 18de eeuw): Het sjiitische Safaviedenrijk en … ............................................................. 94
10.4.1. Het Safaviedenrijk in Perzië: van Isma’il tot Abbas I (1501 – 1629) – Iraanse heroriëntatie ............... 94
10.4.2. Perzië in de 17de en 18de eeuw: einde v/d Safavieden en de start v/d Qadjaren (1794 – 1925) .......... 94
HOOFDSTUK 12: Perzen, Ottomanen, soennieten en sjiieten (17de eeuw – 1798) ........................................................ 97
11.1. Inleiding: verval vs. verandering ............................................................................................................... 99
11.2. Perzië in de 17de en 18de eeuw (zie supra) ............................................................................................. 99
11.3. Het Ottomaanse Rijk in de 17de en 18de eeuw ........................................................................................ 100
11.3.1. Regionale transformatie in e. wereld in verandering ......................................................................... 100
11.3.2. ‘Change of Pace’, ‘loosening of structure’ en de totale transformatie v. staat en rijk ....................... 101
11.3.3. Nieuwe ideologisch-politieke realiteit: Saoedisch-Wahhabietisch leiderschap ................................. 102
CASUSVRAGEN – Geschiedenis van Islamitisch West-Azië (600 – 1800)...................................................................... 105
EXTRA: C.F. Robinson – Islamic historical writing, 8th through the 10th centuries. ....................................................... 106
1.1. Inleiding: Abu Ja’far al-Tabari, de Abbasiedische mihna en bruisend Bagdad ............................................ 106
1.2. Oorsprong v/d islamitische geschiedschrijving (6de – 9de eeuw) ................................................................. 107
1.3. Narratief en traditie: ishnad en traditionalisme.......................................................................................... 108
1.4. De 3 prestigevormen v. geschiedschrijving: biografie, prosopografie en chronografie ............................. 109
1.5. Problemen en conclusies: maximalisten en minimalisten .......................................................................... 110
4
,INLEIDING: Rijks- en identiteitsvorming en nieuwe geschiedenis v/d islam-wereld
Het doel van deze lessen is om een nieuw verhaal over het verleden v. islam en de islamitische wereld te vertellen. Het gaat hier
over verrassend uitgestrekte leefwerelden, waar het reisverslag dat Ibn Battuta in Fez liet optekenen en de autobiografie die Ibn
Khaldun in Caïro naliet in de 14de eeuw de bevoorrechtte getuigen van zijn, die zowel e. enorme omvang als opmerkelijke
samenhang bleek te vertonen. In deze lessen bekijken we de dynamische en verrijkende interactie tss processen v. rijks- en
identiteitsvorming. Waarom is deze aanpak geschikt voor een inleidend vak als dit?
▪ Op die manier bekijken we vanop e. afstand de historische diversiteit van mensen en groepen, van hun veranderende
machtsverhoudingen en van de veelzijdige identiteiten die hiermee gepaard gaan. Detailbeschrijvingen zijn dus niet te
kennen, veeleer de ruimere verbanden o.b.v. de recentste inzichten.
Hoe pakken wij dit aan in dit vak? Als échte historici – zo stelt Ibn Khaldun – moeten we de ‘oorsprong v/d traditie, de regels v/d
pol., de aard v/d cultuur en de omstandigheden v/h menselijke samenleven te besturen.’ Hoe doen we dit?
▪ Conceptueel kader (o.b.v. Webers ideaaltypes) waarin concreet duidelijk wordt hoe men over structuren, praktijken,
feitelijkheden en de mens als sociocultureel wezen (of de verhouding ertussen) denkt.
o Vragen? Hoe manifesteert de interactie tussen rijks- en identiteitsvorming zich door heen de twee golven in de
islamitische geschiedenis? Hoe evolueert leiderschap samen met culturele en economische innovatie? In welke mate
kunnen we de ideaaltypes v. Weber (en de ontwikkeling ervan) hierop toepassen? Kunnen we parallellen blootleggen
tussen de twee golven?
o Hoe? Analytisch-interpretatief kader o.b.v. Webers (1864 – 1920) 3 ideaaltypes v. legitieme heerschappij in
Wirtschaft und Gesellschaft (1921): Hoe krijgt leiderschap vorm? Wat zijn de technieken die de leider toepast, wat is
z’n achtergrond, hoe kan hij de macht afdwingen en hoe wordt hij erkend?
▪ Legale autoriteit, waar macht berust op regels en procedures die zijn vastgesteld door e. georganiseerd
systeem, zoals e. overheid, bedrijf… Het wordt geaccepteerd o.b.v. wetten en is typerend voor moderne
bureaucratieën.
▪ Charismatische autoriteit, waar leiderschap gebaseerd is op de persoonlijke kwaliteiten v/e leider, zoals
overtuigingskracht, inspiratie en het geloof in hun buitengewone capaciteiten. De islamgeschiedenis kent
er een paar, zoals Muhammad, Abu Bakr, Umar en de # kaliefen en Maliks.
▪ Traditionele autoriteit, waar gezag zich berust omdat ‘het altijd zo geweest is’ en tradities. Het behoort tot
de natuurlijke orde v. zaken en wordt overgeven in de vorm v. dynastieën, erfelijkheid en verwantschap in
patriarchale en patrimoniale samenlevingen.
• Patriarchaal = leiderschap (gerontocratie) dat georganiseerd is via verwantschap. De pater familias
is de leider over de bezittingen, gebied en burgers. De familie wordt ingezet in de rijksorganisatie.
• Patrimoniaal = uitbreiding ervan. Niet enkel de familie wordt voor de organisatie v/h rijk in gezet,
maar ook e. uitgebreide ambtenarij, bureaucraten en militairen die men uit # gebieden in het rijk
kan rekruteren. Complexer, maar hun werk is nog steeds ten dienste v/d kern die nog steeds
patriarchaal georganiseerd is.
▪ Tijds- en ruimtelijk kader dat een enorm rijk en lange historische periode omvat v/d West-Afrikaanse kusten tot de Centraal-
Aziatische steppes in het noorden en de Sahara in het zuiden. Diversiteit centraal als historisch continuüm, waar e.
islamitische cultuur, monotheïstische wereldreligie en lingua franca, het Arabisch kon ontstaan. Dit alles in dialoog met lokale
verscheidenheid.
o Afbakening? Kerngebieden: Arabië, Syrië, Irak, Azerbaijan, Armenië, Iran, Afghanistan, Egypte en Anatolië, tussen de
7de en de 18de eeuw (ofte, tss de 1ste en 12de eeuw v/d hidjra-jaartelling).
5
, Wat de periodisering en de nieuwe structurering v. deze geschiedenis v. Islamitische West-Azië betreft, wordt gewerkt
voor deze lange periode v. 12 eeuwen met twee historische golven, die als coherente tijd-ruimtegehelen v. rijks- en
identiteitsvorming onderscheiden kunnen worden.
▪ GOLF 1: 7de – 10de eeuw: de laatantieke tijd en het islamitische wereldrijk start vanaf de Arabische expansie en verloor
opnieuw aan kracht ten tijde v/d volledige desintegratie v/h Abbasiedische islamitische wereldrijk in de 10 de eeuw. Dit in twee
kortere periodes, nl.
o Ontstaans- of laatantieke periode (610 – 750), waarin we vooral de arabische expansie, de evolutie v/e Arabische,
tribale samenleving naar een meer complexer en multi-sociaalcultureel geheel. Hierin liggen de kiemen v/d islam.
o Klassieke periode (750 – 945), waarin e. uitgestrekt islamitisch wereldrijk v/d Atlantische oceaan tot in het
Indusgebergte kon ontstaan. Door de cult. kruisbestuiving tss oost en west = intellectueel en cultureel hoogstaand
met zelfbewuste identiteit en succesvol rijksvormingsproces.
▪ GOLF 2: 11de – 18de eeuw: middenperiode en vroegmoderne periode, military patronage en socioreligieuze
identiteitsvorming ving aan met de lange reeks Turks-Mongoolse invasies en werkte uit bij de rad. transformaties v/d
vroegmoderne wereldrijken vanaf de late 18de eeuw.
o Middenperiode of ‘middeleeuwse’ fase (1000 – 1517), gekenmerkt door e. hernieuwde (tribale) expansie vanuit
centraal-Aziatische steppen, een periode getekend door…
▪ … continue (des)integratie en versnippering (door migraties) met e. trage ontwikkeling naar coherente en
stabiele reg. pol. formaties.
▪ … stimulans voor ontwikkeling uniform soennitische identiteit, waarbinnen de islamitische SLVen en
Perzo-Arab culturen nu garant stonden voor de samenhang v/h gebied.
o Vroegmoderne periode (1517 – 1798) zien we terug de vorming v. terug grote pol. entiteiten als wereldrijken die
moesten balanceren in verhoudingen centrum-periferie en syncretisch-lokale elementen.
▪ … islam geïnstitutionaliseerd en geïnstrumentaliseerd door zowel soennitische als sjiitische identiteiten
▪ GOLF 3: 1800 – heden: in deze periode wil men vooral – althans volgens de eigen Arabo-islamitisch geschiedschrijving – aan
de ‘donkere tijden’ v/d 11de – 18de eeuw ontsnappen om terug aan te knopen bij de eerste periode. Men spreekt dan ook vaak
over de 2de periode als ‘postklassiek’.
6
Islamitisch West-Azië (600 – 1800)
Samenvatting | Prof. Jo Van Steenbergen | 2024-2025
,Inhoudsopgave
INLEIDING: Rijks- en identiteitsvorming en nieuwe geschiedenis v/d islam-wereld ........................................................ 5
Documentaires en YouTube-filmpjes ter informatie en overzicht ............................................................................... 7
HOOFDSTUK 1: West-Azië in de laatantieke tijd: Romeinen, Perzen en Arabieren (6de – 7de eeuw) ............................. 10
1.1. Inleiding: wat bedoelt men met de ‘laatantieke periode’? ........................................................................... 12
1.2. Het Byzantijnse Rijk aan de vooravond v/d Arabische expansie ................................................................... 12
1.3. Het Sassaniedische Rijk aan de vooravond v/d Arabische expansie ............................................................. 13
1.4. De clash der titanen: Byzantijnen vs. Sassanieden........................................................................................ 14
1.5. Arabië aan de vooravond v/d Arabische expansie ........................................................................................ 15
HOOFDSTUK 2: De profeet Muhammad en het Arabische leiderschap v. Medina (610 – 661) ..................................... 19
2.1. Het leven v. Muhammad: een overzicht ....................................................................................................... 21
2.1.1. Socioreligieuze roeping v. Muhammad in Mekka: ‘nacht v/h goddelijke raadsbesluit’ ....................... 21
2.1.2. De politiek-religieuze roeping v. Muhammad in Medina ..................................................................... 21
2.2. Het Arabische leiderschap v. Medina: opvolging en fitna ............................................................................. 22
2.2.1. Opvolging en leiderschap...................................................................................................................... 22
2.2.2. Titulatuur: amir al-mu’minin en khalifa................................................................................................ 23
2.2.3. Spanning en fitna .................................................................................................................................. 23
HOOFDSTUK 3: Het Umayyaden-rijk en de Arabische expansie (661 – 750).................................................................. 25
3.1. Inleiding: fitna en rijksvorming ...................................................................................................................... 27
3.2. Het Umayyaden-kalifaat v. Damascus: Sufyanieden, fitna en Marwanieden ............................................... 27
3.2.1. Sufyanieden: uitbouw interne samenhang en opvolging v. Mu’awiya (de 2de fitna)........................... 28
3.2.2. Marwanieden: Marwan’s zoon Abd al Malik (685 – 705) een groot succes en ondergang ................. 29
3.3. Arabische expansie als tweerichtingsverkeer: roof (ghazwat) en ‘opening’ (futuh) .................................... 30
3.3.1. Charismatische fase: vanaf de hidjra (‘migratie vanuit Mekka’) in 622 tot ca. 650 (1ste fitna) ............ 30
3.3.2. Institutionele fase: Umayyaden-periode (661 – 750) .......................................................................... 31
3.4. Organisatie v/h Umayyaden-rijk: v. tribale superstam tot Islamitisch wereldrijk ......................................... 32
HOOFDSTUK 4: De ‘klassieke’ periode der Abbasieden (750 – 908) .............................................................................. 37
4.1. Inleiding: fitna en rijksvorming 2.0. ............................................................................................................... 37
4.2. De Abbasiedische ‘revolutie’ en de eerste Abbasiedische kaliefen .............................................................. 37
4.2.1. De derde fitna (746 – 750) met Abu l’Abbas als eerste kalief al-Saffah (750 – 54) .............................. 37
4.2.2. De eerste Abbasiedische kaliefen (754 – 809): al-Saffah (tot 754),...................................................... 38
4.3. De grote Abbasiedische fitna en de regeringen v. Al-Ma’mun en Al-Mu’tasim............................................ 39
4.3.1. De grote 4de fitna (809 – 819) ............................................................................................................... 39
4.3.2. Rijksconsolidatie: de regeringen v. Al-Ma’mun en Al-Mu’tasim.......................................................... 40
4.4. De Abbasiedische ‘middenperiode’ (842 – 908)............................................................................................ 41
4.4.1. Rijksvorming en anarchie (842 – 870): kaliefen al-Wathiq (842 – 47) en al-Mutawakkil (847 – 61)... 41
4.4.2. Nieuw leiderschap en Abbasiedische restauratie (870 – 908): al-Mu’tamid en al-Muktafi ................. 41
2
,HOOFDSTUK 5: Social Change en identiteitsvorming tss stad-hof (8ste – 10de eeuw) .................................................... 43
5.1. Inleiding: norm, ideaal en identiteitsvorming in e. laatantiek tijdperk ......................................................... 45
5.2. De stad en zijn bevolking ............................................................................................................................... 47
5.3. Het Abbasiedische hof: de impact en professionalisering uit het Oosten .................................................... 49
5.4. Conclusie: wat tonen dergelijke fantastische opsommingen? ...................................................................... 50
HOOFDSTUK 6: Desintegratie Abbasiedische rijk (908 – 1055) – amirs, kaliefen en sjiieten ......................................... 51
6.1. Inleiding: versnippering v/e eenheidsrijk ...................................................................................................... 53
6.2. Problemen in het centrum: traditionele en moderne visie – desintegratie Abbas....................................... 53
6.3. Problemen in de periferie: desintegratie v/e laatantiek rijk ......................................................................... 55
6.3.1. Oude lokale elites: oprichting v. regionale dynastieën ........................................................................ 55
6.3.2. Abbasiedische militaire bestuurders (amirs): never waste a good crisis ............................................ 55
6.3.3. Nieuwe lokale elites: oprichting v. nieuwe kalifaten ........................................................................... 56
HOOFDSTUK 7: Invasie door soennitische Turken en Latijnse Franken (1038 – 1193) .................................................. 61
7.1. Inleiding ......................................................................................................................................................... 62
7.2. Turkse invasies: de dynastie der Saldjuqen ................................................................................................... 63
7.2.1. Vorming v/d dynastie der Saldjuqen .................................................................................................... 63
7.2.2. Consolidatie v/d dynastie der Saldjuqen .............................................................................................. 64
7.2.3. Fragmentatie en verdwijnen v/d dynastie der Saldjuqen: ................................................................... 64
7.3. Invasie v/d ‘Franken’: de Kruistochten en de ‘verbeelding v/d Ander’ ......................................................... 65
HOOFDSTUK 8: Herstel en ‘globalisering’: Zang-, Ayyu- en Ilkhanieden (1127 - 14de eeuw) ......................................... 66
8.1. Inleiding ......................................................................................................................................................... 66
8.2. De tegenkruistocht, de Zangieden en de Ayyubieden – de atabeg-dynastieën ........................................... 67
8.2.1. Zangi en de Zangieden .......................................................................................................................... 69
8.2.2. Saladin en de Ayyubieden ..................................................................................................................... 70
8.3. De Mongolen in islamitisch West-Azië (13de eeuw) ...................................................................................... 72
8.3.1. Djingis Khan en de Mongoolse expansie .............................................................................................. 72
8.3.2. De Ilkhanieden ...................................................................................................................................... 73
HOOFDSTUK 9: Rijksvorming en revolutie: Mamluken, Timurieden en Turkmenen (1250 - 15de eeuw) ....................... 78
8.4. Inleiding: Mamlukenrijk of sultanaat v. Caïro? .............................................................................................. 80
8.5. Het sultanaat v. Caïro: Qalawunieden en Mamluken.................................................................................... 81
8.5.1. Oorsprong ............................................................................................................................................. 81
8.5.2. Algemene beginselen: oorlog, kalifale macht (1261) en centralisatie in Caïro .................................... 81
8.5.3. Historisch overzicht (midden 13de – 1412): de tijd der Salihiyya, Qalawunieden en Barquqieden ...... 82
8.5.4. Historisch overzicht (1412 – 1517): tijd v/d Mamluken en ondergang sultanaat v. Caïro ................... 82
8.6. Timurieden en Turkmenen: Timur Lank (1370 – 1405) ................................................................................ 83
HOOFDSTUK 10: ‘Middeleeuwse’ maatschappijen: identiteit tss soena en zwaard (12de – 15de eeuw) ........................ 84
9.1. Inleiding (1000 – 1500): ‘middeleeuwen’ of ‘middenperiode’ v. West-Azië? ............................................... 85
9.2. Elitevorming in ‘middeleeuws’ West-Azië? ................................................................................................... 86
3
, 9.2.1. Economische elite: handelsroutes, steden en karavanserais ............................................................... 86
9.2.2. Religieuze elite: ulama met lokale expertise en ervaring als Khaldun en Battuta ............................... 87
9.2.3. Militaire en politieke elite: continuïteit in auctorieel perspectief ........................................................ 89
9.3. Middeleeuwse vloeibaarheid: een zilveren tijdperk in de islamitische wetenschappen .............................. 89
HOOFDSTUK 11: ‘buskruit’-rijken: Ottomaanse en Safaviedische rijk (14de – 16de eeuw).............................................. 90
10.1. Inleiding: de ‘buskruit’-rijken? .................................................................................................................. 90
10.2. Het soennitische Ottomaanse Rijk: opkomst en hoogtepunt (ca. 1290 – 1606) ...................................... 90
10.2.1. Middeleeuwse periode: Osman, Orkhan, Murad I en Bayezid I (1290 – 1402) .................................... 90
10.2.2. Expansie en staatsvorming: Mehmed I, Murad II, Mehmed II, Bayezid II (15de eeuw) ....................... 91
10.2.3. 16de-eeuwse wereldmacht: Selim I en Sulayman; Selim II en Murad II............................................... 91
10.3. Aspecten van Ottomaanse rijks- en identiteitsvorming............................................................................ 92
10.3.1. De dynastie ........................................................................................................................................... 92
10.3.2. Ottomaanse identiteits- en staatsvorming: de ilmiyye-hiërarchie ....................................................... 93
10.4. De Perzen (16de – 18de eeuw): Het sjiitische Safaviedenrijk en … ............................................................. 94
10.4.1. Het Safaviedenrijk in Perzië: van Isma’il tot Abbas I (1501 – 1629) – Iraanse heroriëntatie ............... 94
10.4.2. Perzië in de 17de en 18de eeuw: einde v/d Safavieden en de start v/d Qadjaren (1794 – 1925) .......... 94
HOOFDSTUK 12: Perzen, Ottomanen, soennieten en sjiieten (17de eeuw – 1798) ........................................................ 97
11.1. Inleiding: verval vs. verandering ............................................................................................................... 99
11.2. Perzië in de 17de en 18de eeuw (zie supra) ............................................................................................. 99
11.3. Het Ottomaanse Rijk in de 17de en 18de eeuw ........................................................................................ 100
11.3.1. Regionale transformatie in e. wereld in verandering ......................................................................... 100
11.3.2. ‘Change of Pace’, ‘loosening of structure’ en de totale transformatie v. staat en rijk ....................... 101
11.3.3. Nieuwe ideologisch-politieke realiteit: Saoedisch-Wahhabietisch leiderschap ................................. 102
CASUSVRAGEN – Geschiedenis van Islamitisch West-Azië (600 – 1800)...................................................................... 105
EXTRA: C.F. Robinson – Islamic historical writing, 8th through the 10th centuries. ....................................................... 106
1.1. Inleiding: Abu Ja’far al-Tabari, de Abbasiedische mihna en bruisend Bagdad ............................................ 106
1.2. Oorsprong v/d islamitische geschiedschrijving (6de – 9de eeuw) ................................................................. 107
1.3. Narratief en traditie: ishnad en traditionalisme.......................................................................................... 108
1.4. De 3 prestigevormen v. geschiedschrijving: biografie, prosopografie en chronografie ............................. 109
1.5. Problemen en conclusies: maximalisten en minimalisten .......................................................................... 110
4
,INLEIDING: Rijks- en identiteitsvorming en nieuwe geschiedenis v/d islam-wereld
Het doel van deze lessen is om een nieuw verhaal over het verleden v. islam en de islamitische wereld te vertellen. Het gaat hier
over verrassend uitgestrekte leefwerelden, waar het reisverslag dat Ibn Battuta in Fez liet optekenen en de autobiografie die Ibn
Khaldun in Caïro naliet in de 14de eeuw de bevoorrechtte getuigen van zijn, die zowel e. enorme omvang als opmerkelijke
samenhang bleek te vertonen. In deze lessen bekijken we de dynamische en verrijkende interactie tss processen v. rijks- en
identiteitsvorming. Waarom is deze aanpak geschikt voor een inleidend vak als dit?
▪ Op die manier bekijken we vanop e. afstand de historische diversiteit van mensen en groepen, van hun veranderende
machtsverhoudingen en van de veelzijdige identiteiten die hiermee gepaard gaan. Detailbeschrijvingen zijn dus niet te
kennen, veeleer de ruimere verbanden o.b.v. de recentste inzichten.
Hoe pakken wij dit aan in dit vak? Als échte historici – zo stelt Ibn Khaldun – moeten we de ‘oorsprong v/d traditie, de regels v/d
pol., de aard v/d cultuur en de omstandigheden v/h menselijke samenleven te besturen.’ Hoe doen we dit?
▪ Conceptueel kader (o.b.v. Webers ideaaltypes) waarin concreet duidelijk wordt hoe men over structuren, praktijken,
feitelijkheden en de mens als sociocultureel wezen (of de verhouding ertussen) denkt.
o Vragen? Hoe manifesteert de interactie tussen rijks- en identiteitsvorming zich door heen de twee golven in de
islamitische geschiedenis? Hoe evolueert leiderschap samen met culturele en economische innovatie? In welke mate
kunnen we de ideaaltypes v. Weber (en de ontwikkeling ervan) hierop toepassen? Kunnen we parallellen blootleggen
tussen de twee golven?
o Hoe? Analytisch-interpretatief kader o.b.v. Webers (1864 – 1920) 3 ideaaltypes v. legitieme heerschappij in
Wirtschaft und Gesellschaft (1921): Hoe krijgt leiderschap vorm? Wat zijn de technieken die de leider toepast, wat is
z’n achtergrond, hoe kan hij de macht afdwingen en hoe wordt hij erkend?
▪ Legale autoriteit, waar macht berust op regels en procedures die zijn vastgesteld door e. georganiseerd
systeem, zoals e. overheid, bedrijf… Het wordt geaccepteerd o.b.v. wetten en is typerend voor moderne
bureaucratieën.
▪ Charismatische autoriteit, waar leiderschap gebaseerd is op de persoonlijke kwaliteiten v/e leider, zoals
overtuigingskracht, inspiratie en het geloof in hun buitengewone capaciteiten. De islamgeschiedenis kent
er een paar, zoals Muhammad, Abu Bakr, Umar en de # kaliefen en Maliks.
▪ Traditionele autoriteit, waar gezag zich berust omdat ‘het altijd zo geweest is’ en tradities. Het behoort tot
de natuurlijke orde v. zaken en wordt overgeven in de vorm v. dynastieën, erfelijkheid en verwantschap in
patriarchale en patrimoniale samenlevingen.
• Patriarchaal = leiderschap (gerontocratie) dat georganiseerd is via verwantschap. De pater familias
is de leider over de bezittingen, gebied en burgers. De familie wordt ingezet in de rijksorganisatie.
• Patrimoniaal = uitbreiding ervan. Niet enkel de familie wordt voor de organisatie v/h rijk in gezet,
maar ook e. uitgebreide ambtenarij, bureaucraten en militairen die men uit # gebieden in het rijk
kan rekruteren. Complexer, maar hun werk is nog steeds ten dienste v/d kern die nog steeds
patriarchaal georganiseerd is.
▪ Tijds- en ruimtelijk kader dat een enorm rijk en lange historische periode omvat v/d West-Afrikaanse kusten tot de Centraal-
Aziatische steppes in het noorden en de Sahara in het zuiden. Diversiteit centraal als historisch continuüm, waar e.
islamitische cultuur, monotheïstische wereldreligie en lingua franca, het Arabisch kon ontstaan. Dit alles in dialoog met lokale
verscheidenheid.
o Afbakening? Kerngebieden: Arabië, Syrië, Irak, Azerbaijan, Armenië, Iran, Afghanistan, Egypte en Anatolië, tussen de
7de en de 18de eeuw (ofte, tss de 1ste en 12de eeuw v/d hidjra-jaartelling).
5
, Wat de periodisering en de nieuwe structurering v. deze geschiedenis v. Islamitische West-Azië betreft, wordt gewerkt
voor deze lange periode v. 12 eeuwen met twee historische golven, die als coherente tijd-ruimtegehelen v. rijks- en
identiteitsvorming onderscheiden kunnen worden.
▪ GOLF 1: 7de – 10de eeuw: de laatantieke tijd en het islamitische wereldrijk start vanaf de Arabische expansie en verloor
opnieuw aan kracht ten tijde v/d volledige desintegratie v/h Abbasiedische islamitische wereldrijk in de 10 de eeuw. Dit in twee
kortere periodes, nl.
o Ontstaans- of laatantieke periode (610 – 750), waarin we vooral de arabische expansie, de evolutie v/e Arabische,
tribale samenleving naar een meer complexer en multi-sociaalcultureel geheel. Hierin liggen de kiemen v/d islam.
o Klassieke periode (750 – 945), waarin e. uitgestrekt islamitisch wereldrijk v/d Atlantische oceaan tot in het
Indusgebergte kon ontstaan. Door de cult. kruisbestuiving tss oost en west = intellectueel en cultureel hoogstaand
met zelfbewuste identiteit en succesvol rijksvormingsproces.
▪ GOLF 2: 11de – 18de eeuw: middenperiode en vroegmoderne periode, military patronage en socioreligieuze
identiteitsvorming ving aan met de lange reeks Turks-Mongoolse invasies en werkte uit bij de rad. transformaties v/d
vroegmoderne wereldrijken vanaf de late 18de eeuw.
o Middenperiode of ‘middeleeuwse’ fase (1000 – 1517), gekenmerkt door e. hernieuwde (tribale) expansie vanuit
centraal-Aziatische steppen, een periode getekend door…
▪ … continue (des)integratie en versnippering (door migraties) met e. trage ontwikkeling naar coherente en
stabiele reg. pol. formaties.
▪ … stimulans voor ontwikkeling uniform soennitische identiteit, waarbinnen de islamitische SLVen en
Perzo-Arab culturen nu garant stonden voor de samenhang v/h gebied.
o Vroegmoderne periode (1517 – 1798) zien we terug de vorming v. terug grote pol. entiteiten als wereldrijken die
moesten balanceren in verhoudingen centrum-periferie en syncretisch-lokale elementen.
▪ … islam geïnstitutionaliseerd en geïnstrumentaliseerd door zowel soennitische als sjiitische identiteiten
▪ GOLF 3: 1800 – heden: in deze periode wil men vooral – althans volgens de eigen Arabo-islamitisch geschiedschrijving – aan
de ‘donkere tijden’ v/d 11de – 18de eeuw ontsnappen om terug aan te knopen bij de eerste periode. Men spreekt dan ook vaak
over de 2de periode als ‘postklassiek’.
6
