Samenvatting gedrag en maatschappij; lessen + boek

Academiejaar 2024-2025 Lectoren: C. Declerck, B. Cambré
Schakelprogramma Organisatie & Management Instelling: Universiteit Antwerpen




SAMENVATTING
GEDRAG EN MAATSCHAPPIJ

,Universiteit Antwerpen Gedrag en maatschappij


Inhoudsopgave

HOOFDSTUK 1: HOMO SAPIENS: EEN VEELZIJDIG STUDIEONDERWERP .......................................... 9
1. INLEIDING ................................................................................................................................... 9
2. HET VAK GEDRAG EN MAATSCHAPPIJ ..........................................................................................10
3. EEN BIJZONDERE PARADOX ........................................................................................................10
3.1 WIE IS DE HOMO SAPIENS? ................................................................................................... 11
4. HET ONTSTAAN VAN DE WETENSCHAPPELIJKE PSYCHOLOGIE .....................................................11
4.1 HET RATIONALISME EN EMPIRISME........................................................................................ 11
4.2 STRUCTURALIMSE VAN WILHELM WUNDT ............................................................................. 11
4.3 FUNCTIONALISME VAN WILLIAM JAMES ................................................................................. 11
4.4 BEHAVIOURISME VAN JOHN WATSON EN BURRHUS SKINNNER ............................................. 11
4.5 PSYCHOANALYSE VAN SIGMUND FREUD ............................................................................... 12
4.5 HUMANISME VAN CARL ROGERS ........................................................................................... 12
5. HEDENDAAGSE BENADERINGEN VAN DE PYSCHOLOGIE EN DE OPKOMST VAN DE
NEUROWETENSCHAPPEN ..............................................................................................................12
6. PSYCHOLOGIE IN HET BREDERE KADER VAN DE GEDRAGSWETENSCHAPPEN ..............................13
6.1 ECONOMISCHE WETENSCHAPPEN ....................................................................................... 13
6.2 POLITIEK EN MAATSCHAPPELIJK BELEID ................................................................................ 13
6.3 BEDRIJFSKUNDE ................................................................................................................... 13
6.4 GENEESKUNDE ..................................................................................................................... 14
6.5 NIETS IS ZO PRAKTISCH ALS EEN GOEDE THEORIE ................................................................. 14

HOOFDSTUK 3: EVOLUTIE EN GEDRAG ......................................................................................... 15
3. DE ‘SOCIALE HERSENEN’- HYPOTHESEN EN DE EVOLUTIE VAN LEVEN IN GROEP .........................15
3.1 EVOLUTIONAIRE GESCHIEDENIS (DUNBAR, 1998) ................................................................. 15
3.2 HERSENLETSELS ................................................................................................................... 15
3.3 FUNCTIONELE BEELDSTUDIE ................................................................................................ 16
3.4 WE MAKEN GEBRUIK VAN “SOCIALE HEURISTIEKEN” ............................................................. 16

HOOFDSTUK 4: DE BIOLOGISCHE BASIS VAN HET GEDRAG ........................................................... 17
1. INLEIDING ..................................................................................................................................17
2. DOELSTELLINGEN.......................................................................................................................17
2.1 KERNIDEEEN IN DE EVOLUTIELEER ........................................................................................ 18
2.2 GENETISCHE EN EPIGENETISCHE OVERERVING .................................................................... 20
2.3 DE SOCIALE HERSENEN HYPOTHESE .................................................................................... 21
3. DE WERKING VAN HET ZENUWSTELSTEL......................................................................................22
3.1 HET NEURON ........................................................................................................................ 23
3.2 DE ACTIEPOTENTIAAL............................................................................................................ 23
3.3 DE SYNAPS ........................................................................................................................... 24
4. NEUROTRANSMITTERS ................................................................................................................24
4.1 NEUROTRANSMITTERSACTIVITEIT EN VERSLAVING ................................................................ 25
5. ORGANISATIE VAN HET ZENUWSTELSEL ......................................................................................25
6. ANATOMIE VAN DE HERSENEN EN RELATIE TOT GEDRAG..............................................................26
6.1 HET TRIUNE-HERSENMODEL ................................................................................................. 26
6.2 ORGANISATIE VAN DE CORTEX .............................................................................................. 27
7. NEURO-ECONOMIE: NIEUWE VISIE OP DE STUDIE VAN BESLUITVORMING ...................................27
7.1 HERSENONDERZOEK ............................................................................................................ 27
7.2 AGENDAPUNEN VAN DE NEURO-ECONOMIE ......................................................................... 27


28

,Universiteit Antwerpen Gedrag en maatschappij


HOOFDSTUK 5: BEWUSTZIJN ........................................................................................................ 29
1. BIOLOGISCH GEDEFINIEERDE BEWUSTZIJNTOESTANDEN............................................................29
1.1 SLAPEN EN DROMEN ............................................................................................................ 29
1.2 MEDITATIE............................................................................................................................. 30
1.3 HYPONESE ........................................................................................................................... 30
2. PSYCHOLOGISCHE EIGENSCHAPPEN VAN BEWUSTZIJN ..............................................................30
2.1 WERKGEHEUGEN ................................................................................................................. 30
2.2 SYMBOLISCHE REPRESENTATIE/ TAAL ................................................................................... 31
2.3 ZELFBESEF ........................................................................................................................... 31
2.4 THEORY OF MIND.................................................................................................................. 31
2.5 BEWUSTZIJN IN CHIMPANSEES ............................................................................................. 32
3. HET BEWUSTZIJN ONLEDEN ........................................................................................................33
3.1 SENSATIE IS LOSGEKOPPELD VAN PERCEPTIE ....................................................................... 33
3.2 DE WERELD VAN SENSATIE EN DE BEWUSTE SUBJECTIEVE ERVARINGEN ............................... 33
3.3 DE PERCEPTUELE BETEKENISVOLLE WERELD ........................................................................ 34
3.4 PERCEPTUELE ILLUSIES ........................................................................................................ 36
4. AANWIJZIGINGEN VOOR EEN ILLUSIONAIR BEWUSTZIJN ..............................................................36
4.1 ILLUSIONAIRE SENSATIES ..................................................................................................... 36
4.2 AUTOMATISMEN.................................................................................................................... 36
4.3 VERANDERINGSBLINDHEID .................................................................................................. 37
4.4 BEWUSTZIJN VRAAGT TIJD ..................................................................................................... 37
4.5 HERSENLATERALISATIE ......................................................................................................... 37
5. ALS HET BEWUSTZIJN NIET STUREND IS, WAT DOET HET DAN WEL? ..............................................38
5.1 WEGNERS VERKLARINGSMODEL VOOR BEWUSTE WIL .......................................................... 38
5.2 DE ‘COMPARATOR’- EN ‘INTERPRETER’-ROL VAN HET BEWUSTZIJN ............ Fout! Bladwijzer niet
gedefinieerd.
5.3 EEN DUBBEL RESPONSSYSTEEM ........................................................................................... 38
5.4 VRIJE WIL .............................................................................................................................. 39

HOOFDSTUK 6: EMOTIE ................................................................................................................ 40
1. TOTSTANDKOMING VAN EMOTIETHEORIEËN: EEN KORTE GESCHIEDENIS .....................................40
1.1 CHARLES DARWIN ................................................................................................................ 40
1.2 WILLIAM JAMES ..................................................................................................................... 40
1.3 WALTER CANNON ................................................................................................................. 40
1.4 WAARDERINGSTHEORIE ....................................................................................................... 41
1.5 SCHACHTERS TWEEFACTORENTHEORIE ............................................................................... 41
1.6 TRANSFER VAN EXCITATIE ..................................................................................................... 42
1.7 AFFECT-INFUSIEMODEL (=AIM) .............................................................................................. 43
2. EIGENSCHAPPEN VAN EMOTIES ..................................................................................................43
2.1 EMOTIES DEFINIËREN ........................................................................................................... 43
2.2 EMOTIES ZIJN EEN REACTIE OP IETS UITZONDERLIJKS ............................................................ 43
2.3 EMOTIES ZIJN EXPRESSIEF .................................................................................................... 44
2.4 EMOTIES VEROORZAKEN FYSIOLOGISCHE OPWINDING ........................................................ 45
2.5 EMOTIES ZORGEN VOOR EEN SUBJECTIEF GEVOEL................................................................ 46
2.6 EMOTIES ZIJN ACTIEGERICHT ................................................................................................ 47
3. FUNCTIONELE BENADERING VAN EMOTIES .................................................................................48
3.1 EMOTIES ZIJN STIMULANSEN EN ALARMSIGNALEN ................................................................ 48
3.2 EMOTIES ZIJN INFORMATIEF .................................................................................................. 48
3.3 EMOTIES BEVORDEREN SOCIALE RELATIES ........................................................................... 49
4. REFLECTIE LES ...........................................................................................................................50

HOOFDSTUK 7: LEERPROCESSEN ................................................................................................ 51


28

, Universiteit Antwerpen Gedrag en maatschappij


1. DE VEELZIJDIGHEID VAN LEERPROCESSEN .................................................................................51
1.1 NIET-ASSOCIATIEF LEREN ..................................................................................................... 51
1.2 ASSOCIATIEF LEREN EN ACTIEBEPALING ............................................................................... 51
2. KLASSIEKE CONDITIONERING .....................................................................................................52
2.1 KENMERKEN VAN KLASSIEKE CONDITIONERING ................................................................... 52
2.2 HOE WERKT KLASSIEKE CONDITIONERING? .......................................................................... 52
2.3 GECONDITIONEERDE SMAAKVERSIES ................................................................................... 53
3. OPERANTE CONDITIONERING OF INSTRUMENTEEL LEREN ..........................................................53
3.1 KENMERKEN VAN OPERANTE CONDITIONERING ................................................................... 53
3.2 BEKRACHTIGINGSSCHEMA’S ................................................................................................ 54
3.3 VERGELIJKING TUSSEN POSITIEVE BEKRACHTING, NEGATIEVE BEKRACHTIGING EN STRAF .... 54
3.4 DE HARDNEKKIGHEID VAN FOBIEËN ..................................................................................... 55
3.5 BEPERKINGEN OP HET OPERANTE CONDITIONEREN ............................................................. 55
4. DE ROL VAN COGNITIE IN LEERPROCESSEN ................................................................................55
4.1 HET LEERMODEL VAN RESCORLA-WAGNER .......................................................................... 55
4.2 INZICHTELIJK LEREN ............................................................................................................. 55
4.3 LATENT LEREN EN MENTALE PLATTEGRONDEN ...................................................................... 55
4.4 SOCIAAL LEREN OF OBSERVEREND LEREN ........................................................................... 56
4.5 BANDURA’S ‘SOCIAL LEARNINGS’-THEORIE ........................................................................... 56
4.6 JULIAN ROTTERS ‘SOCIAL LEARNING’-THEORIE...................................................................... 56
5. TOEPASSING VAN LEERPROCESSEN: GEDRAGSMODIFICATIE ......................................................56
5.1 CONCENTREER JE ENKEL OP HET OBSERVEERBARE GEDRAG ................................................ 56
5.2 FOCUS MEER OP DE SITUATIE EN LINDER OP DE PERSOON ................................................... 56
5.3 BEGRIJP HET VERSCHIL TUSSEN STRAFFEN EN BELONINGEN ................................................ 56

HOOFDSTUK 8: COGNITIE ............................................................................................................ 57
1. VERKLARINGSMODELLEN VOOR HET GEHEUGEN........................................................................57
1.1 TRADITIONEEL VERKLARINGSMODEL .................................................................................... 57
1.2 WERKGEHEUGENMODEL ...................................................................................................... 58
1.3 MEERDERE GEHEUGENSYSTEMEN ........................................................................................ 58
2. INFORMATIE OPSLAAN, CODEREN EN ORGANISEREN .................................................................59
2.1 INFORMATIE OVERDRAGEN VAN HET KORTE- NAAR HET LANGETERMIJNGEHEUGEN .............. 59
2.2 INFORMATIE CODEREN ......................................................................................................... 59
2.3 INFORMATIE ORGANISEREN .................................................................................................. 59
3. INFORMATIE OPROEPEN .............................................................................................................60
3.1 IMPLICIETE HERINNERINGEN ................................................................................................ 60
3.2 EXPLICIETE HERINNERINGEN EN CODEERSPECIFICITEIT ....................................................... 60
4. INFORMATIE VERGETEN ..............................................................................................................61
4.1 VERGEETCURVE VAN EBBINGHAUS (naam niet kennen) ......................................................... 61
4.2 SCHACTERS ZEVEN ZONDEN VAN HET GEHEUGEN................................................................ 61
5. INFORMATIE VERWERKEN ...........................................................................................................61
5.1 TWEE INFORMATIEVERWERKINGSSYSTEMEN ........................................................................ 62
6. BEPERKTE RATIONALITEIT............................................................................................................63
7. REFLECTIE VORIGE LES/ RECAP HOOFDSTUK ..............................................................................65

HOOFDSTUK 9: INDIVIDUELE VERSCHILLEN ................................................................................. 66
1. DE BRON VAN VARIATIE ...............................................................................................................66
2. INDIVIDUELE VERSCHILLEN IN INTELLIGENTIE ............................................................................67
2.1 PSYCHOMETRISCHE BENADERINGEN VAN INTELLIGENTIE .................................................... 67

HOOFDSTUK 10: MENSEN IN GROEP ............................................................................................ 68

28