SAMENVATTING INLEIDING
POLITICOLOGIE (KU LEUVEN)
[DATUM]
[BEDRIJFSNAAM]
[Bedrijfsadres]
,Inhoudsopgave
1. Politiek en politieke wetenschappen .......................................................................................... 4
2. Staat en macht p. 39 ................................................................................................................... 5
2.1. Bindende regels .................................................................................................................. 9
2.2. De grondwet ....................................................................................................................... 9
2.3. Macht ................................................................................................................................. 9
2.4. De macht van de overheid ................................................................................................ 11
2.5. De oorsprong van de politiek ............................................................................................ 11
2.6. De staat als contract ......................................................................................................... 12
3. Breuklijnen en ideologieën p.57 ............................................................................................... 14
3.1. Tegenstellingen en breuklijken.......................................................................................... 14
3.2. Nieuwe tegenstellingen?................................................................................................... 14
3.3. Ideologieën ....................................................................................................................... 16
3.3.1. Het begrip ideologie .................................................................................................. 16
3.3.2. Liberalisme................................................................................................................ 16
3.3.3. Conservatisme .......................................................................................................... 19
3.3.4. Socialisme ................................................................................................................. 20
3.3.5. Christendemocratie................................................................................................... 21
3.3.6. Feminisme ................................................................................................................ 23
3.3.7. Nationalisme ............................................................................................................. 24
3.3.8. Fascisme ................................................................................................................... 25
3.3.9. Ecologisme ................................................................................................................ 26
3.3.10. Extreem rechts populisme ......................................................................................... 27
4. Democratie en politieke vertegenwoordiging p.89.................................................................... 28
4.1. Democratie: een omstreden begrip................................................................................... 28
4.2. Variaties in vertegenwoordigende democratie .................................................................. 29
4.2.1. Delegatie, vertrouwen, of partijpolitiek mandaat ...................................................... 29
4.2.2. Territoriale of inhoudelijke vertegenwoordiging ........................................................ 30
4.2.3. Vertegenwoordiging en afspiegeling ......................................................................... 31
4.3. Directe democratie ........................................................................................................... 31
5. Politieke participatie en sociale bewegingen p.109 ................................................................... 33
5.1. Deelname aan de politiek.................................................................................................. 33
5.1.1. Wat is participatie? ................................................................................................... 33
5.1.2. Ongelijke participatie ................................................................................................ 33
5.1.3. Dalende participatie? ................................................................................................ 34
1
, 5.2. Sociale bewegingen en pressiegroepen ............................................................................. 35
5.2.1. De rol van pressiegroepen ......................................................................................... 35
5.2.2. Recente ontwikkelingen ............................................................................................ 36
5.2.3. Democratische gevolgen van participatie .................................................................. 36
5.3. Politieke cultuur ................................................................................................................ 37
5.4. Participatie en sociaal kapitaal .......................................................................................... 38
5.4.1. Wat is sociaal kapitaal? ............................................................................................. 38
5.4.2. Het gewicht van het verleden: path dependancy ....................................................... 39
5.4.3. Kritische burgers ....................................................................................................... 39
6. Politieke partijen en partijsystemen p.133 ................................................................................ 41
6.1. Politieke partijen in de hoofdrol ........................................................................................ 41
6.2. Historische typologieën..................................................................................................... 41
6.2.1. Kaderpartijen en massapartijen................................................................................. 41
6.2.2. De volkspartij of catch-all party ................................................................................. 43
6.2.3. De moderne kaderpartij of kartelpartij ...................................................................... 44
6.3. Andere typologieën .......................................................................................................... 46
6.3.1. Classificatie op basis van organisatie ......................................................................... 46
6.3.2. Classificatie op basis van ideologie ............................................................................ 46
6.3.3. Classificatie op basis van strategie ............................................................................. 47
6.4. Partijsystemen .................................................................................................................. 48
7. Kiessystemen en stemgedrag p. 157 ......................................................................................... 51
7.1. Het belang van verkiezingen ............................................................................................. 51
7.2. De selectie van de kandidaten........................................................................................... 51
7.3. De verkiezingstechnieken.................................................................................................. 52
7.3.1. Kiessystemen met relatieve meerderheid.................................................................. 52
7.3.2. Proportionele kiessystemen ...................................................................................... 52
7.4. Welke kandidaten zijn gekozen ......................................................................................... 53
7.5. Gevolgen van kiessystemen .............................................................................................. 53
7.6. Stemgedrag ...................................................................................................................... 54
8. Parlement en regering p. 183 ................................................................................................... 55
8.1. Montesqieu en de scheiding der machten ......................................................................... 55
8.2. De kamers van het parlement ........................................................................................... 56
8.3. De functies van het parlement .......................................................................................... 57
8.3.1. Representatie............................................................................................................ 57
8.3.2. Wetgevende functie .................................................................................................. 57
2
, 8.3.3. Deliberatieve functie ................................................................................................. 58
8.3.4. Controlefunctie ......................................................................................................... 58
8.4. Parlementaire en presidentiële regimes ............................................................................ 58
8.5. De vorming van een regering ............................................................................................ 59
8.6. Het staatshoofd en de regering ......................................................................................... 60
8.7. De leden van de regering .................................................................................................. 60
9. Bestuur en beleid p. 205 ........................................................................................................... 61
9.1. De beleidscyclus................................................................................................................ 61
9.1.1. Agendavorming ......................................................................................................... 61
9.1.2. Beleidsvoorbereiding ................................................................................................ 62
9.1.3. Besluitvorming .......................................................................................................... 62
9.1.4. Beleidsuitvoering ...................................................................................................... 64
9.1.5. Beleidsevaluatie ........................................................................................................ 64
9.2. Stijlen van bestuur ............................................................................................................ 64
9.2.1. Meerderheid of consensus ........................................................................................ 64
9.3. Politiek en economisch beleid ........................................................................................... 65
10. Administratie en justitie p. 229 ............................................................................................. 65
10.1. De administratie ........................................................................................................... 65
10.1.1. De bureaucratie ........................................................................................................ 65
10.1.2. De taakverdeling in de administratie ......................................................................... 66
10.1.3. New public management........................................................................................... 66
10.1.4. Controle over de administratie .................................................................................. 66
10.2. Justitie .......................................................................................................................... 67
10.3. Het leger ....................................................................................................................... 69
10.4. De politie ...................................................................................................................... 70
11. Federalisme en decentralisatie ............................................................................................. 71
11.1. Staatvorming en staatshervorming................................................................................ 71
11.2. Federatie en confederatie ............................................................................................. 71
11.3. Pro of contra de centrale staat? .................................................................................... 72
11.4. De instituties van een federale staat ............................................................................. 73
11.4.1. De verdeling van de bevoegdheden........................................................................... 73
11.4.2. Exclusieve of overlappende bevoegdheden ............................................................... 73
11.4.3. Symmetrie en asymmetrie ........................................................................................ 74
11.4.4. Functionele of jurisdictionele bevoegdheidsverdeling ............................................... 74
11.4.5. Een tweede kamer .................................................................................................... 74
3
, 11.4.6. Belangenconflicten en overleg .................................................................................. 74
11.4.7. Bevoegdheidsconflicten ............................................................................................ 75
11.4.8. Financiering en herverdeling ..................................................................................... 75
11.5. Lokale besturen ............................................................................................................ 75
12. Internationale betrekkingen en globalisering ........................................................................ 76
12.1. Het idealisme ................................................................................................................ 76
12.2. De realistische benadering ............................................................................................ 76
12.3. De Verenigde Naties...................................................................................................... 77
12.4. De grenzen van de soevereiniteit .................................................................................. 78
12.5. Globalisering ................................................................................................................. 78
12.6. Globalisering en multiculturalisme ................................................................................ 79
13. De Europese Unie ................................................................................................................. 79
13.1. De geschiedenis van de Europese Unie.......................................................................... 79
13.2. De instellingen en de werking van de Europese Unie ..................................................... 81
13.2.1. De Raad van de Europese Unie .................................................................................. 81
13.2.2. De Europese Commisie.............................................................................................. 81
13.2.3. De Ministerraad ........................................................................................................ 81
13.2.4. Het Europees Parlement ........................................................................................... 82
13.2.5. Het Europees Hof van Justitie .................................................................................... 82
13.2.6. De Europese Wetgeving ............................................................................................ 82
13.3. De Europese Unie en de politieke wetenschap .............................................................. 83
0. Algemene opbouw en structuur
4
, 1. Wat is politiek/ macht ?
2. Tegenstellingen en ideologie ➔ politieke partijen ➔ betwisten macht in verkiezingen
(verkiezingsregels) ➔ parlement en regering ➔ ontwikkelen van beleid ➔ uitvoeren van beleid
3. Voorbij de eigen grenzen: globalisering, internationale betrekkingen, Europese Unie
1. Politiek en politieke wetenschappen
1.1. Politiek
• Sturen van een samenleving (als mensen iets samen = noodz. # duidelijke afspraken)
• Naam: < Griekse “Politika” = zaken die met “polis” te maken hebben
“polis” = (sted.) samenleving bij de Grieken
o Aristoteles: mens is “zoön plitikon” = “sociaal wezen, wezen dat samenleeft”
o Plato: werk “Politeia” over ideale samenleving met ook hoe best bestuurd
• DEFINITIE: Politiek is alles wat te maken heeft met het besturen van een samenleving
→ ruim: elke groep van ‘samen-leven’
→ beperkter: territoriaal gebonden samenleving
Het proces waarbij samenlevingen op een voor de leden bindende wijze de regels
van hun samenleven bepalen, bewaren, wijzigen of handhaven
→ het proces: politiek als dynamisch proces op meerdere niveaus
= multi-level governance
1.2. Variaties in politiek
1) Variatie in samenleving
a. Organisatie/vereniging: lid om # activiteiten samen te doen
→ erbinnen verbonden aan regels, erbuiten niet
→ zelf kiezen of lid of niet
b. Territorium: omvattender en dwingender
→ niet zomaar te ontwijken (WANT ook op andere plaats zo)
→ vandaag de belangrijkste en meest omvattende vorm
DAAROM wij associëren politiek ermee
MAAR niet altijd zo geweest en niet altijd zo blijven
opm: territorialisering van pol. Is cruciale hist. evolutie geweest
→ vandaag wereld verdeeld in staten (zie H2)
2) Variatie in inhoud en reikwijdte
5
, a. Historische evolutie: # basisregels -> nieuwe aspecten vd samenleving
(onderwijs, cultuur, energie …)
DOORDAT vanuit sl constant nieuwe vragen voor regul. optreden door pol.systeem
b. Gepaard met evolutie in politieke cultuur = iedere sl # (meestal ongeschreven) regels over
wat pol. kan worden en wat niet
→ veranderen op grond van behoeften die in sml zelf ontstaan
vb in westerse sml: onderscheid privé-publiek belangrijk
MAAR grens?
3) Variatie in vorm en structuur
Studie ervan staat centraal id pol. wetenschap
→ classificaties maken: bouwen (in eerste instantie) op vraag wat grote principes die ten
grondslag liggen aan functioneren ve bestel = politiek regime
→ regimes van elkaar onderscheiden door heel # vragen (m.b.t. pol. basisprincipes)
vb onderscheid democratische VS autoritaire regimes (H4)
onderscheid unitaire VS federale staten (H11)
→ ook variatie in pol. instellingen en procedures (iets concreter dan classif. in regimes)
→ ook hier heel # vragen vb organiseren verkiezingen: wie deelnemen? etc.
1.3. Politieke wetenschap
Iedereen praat over politiek, politieke wetenschappers allesbehalve de enigen MAAR
politieke wetenschap doet dat wel volgens eigen regels = consequentie van doelstelling ervan
DOEL: politieke gebeurtenissen en instelling proberen te begrijpen en verklaren → analyseren
1ste regel: intellectuele distantie
- niet actief deelnemen MAAR ≠ gemakkelijk
wetenschapper is kind van sml en tijd & moet dat beseffen
→ onuitgesproken voorkeur of bias
→ wordt geïllustreerd door gekozen onderzoeksonderwerpen
- verslag uitbrengen van onderzoeksresultaten (aan sml)
→ kunnen door leden sml gebruikt worden
(houdingen/meningen veranderen of versterken)
(beleidsmakers = kunnen beleid bijsturen)
(actiegroepen kunnen strategie wijzigen)
DUS ook hier pol. wetenschappers vanzelf midden in pol. proces zelf
2de regel: wetenschappelijke methode
- door respecteren kan intellectuele distantie voor groot deel bereikt
- heel breed en complex DUS belangrijk onderdeel vd opleiding
- # essentiële vuistregels: veel en bewust verzamelde waarnemingen
& zorgvuldige en bewuste keuze onderzoekstechnieken
3de regel: systematiek
voortdurend en systematisch data over verschijnselen verzamelen
6
, → vergelijken – zoeken gelijkaardige gevallen – classificeren (voor inzicht)
→ als dan incident = proberen duiden als geval ve alg. verschijnsel
opm op die manier over politiek nadenken is niet nieuw
vbn Plato & Aristoteles / Montesquieu / Alexis de Tocqueville
Niccolò Machiavelli (zie kader HB)
4de regel: kwantitatieve en kwalitatieve methode
voor data te analyseren = bewuste en doordachte keuze van methode nodig
→ hangt af van vraag + aard vd verzamelde data
kan meer kwalitatief OF meer kwantitatief
(data id vorm van cijfers (diepere studie DUS minder bestuderen
-> statistisch analyeren) MAAR wel meer aspecten)
→ NIET één superieure onderzoeksmethode
5de regel: openheid
- altijd zeggen wat je doet + waarom
→ wetenschappelijk rapport vertelt waarom data verzameld
hoe data verzameld
hoe analyse data plaatsvond
wat conclusie daarvan is
- anderen moeten werk kunnen overdoen/controleren/verfijnen
Conclusie: Pol. wetenschappen functioneren dus zoals alle andere wetenschappen
= op basis ve nauwk. en zo obj. mog. analyse probeert de politicoloog tot meer alg.
geldende uitspraken te komen over de werkelijkheid
→ idealiter nadien ook peer-review
1.4. Politieke wetenschap
DOEL: inzicht verwerven en verklaringen geven voor wat er zich id pol. sfeer ve sml afspeelt
→ complexiteit reduceren tot een inzichtelijk verhaal
DAARVOOR houden aan # regels vd wetenschappelijke methode
+ gebr. # instrumenten die typisch voor wetensch. denken
(hulpmiddelen die mog. maken pol. gebeurtenissen te ontleden en te
classificeren, die mog. maken om logisch te redeneren)
A) CONCEPTEN
- concept = een begrip, een alg. categorie, een verschijnsel dat benoemd om het precies te kunnen
afbakenen → dient om denken te organiseren (manier om over pol. gebn te spreken)
- vbn concept ‘gender’: sociale en culturele verschillen man-vrouw
(≠ ‘geslacht: biologische verschillen man-vrouw)
concept ‘polyarchie’: pol. systeem MAAR ideaaltype (~ democratie)
(Robert Dahl + voorwaarden = zie HB)
- opm definities verwijzen altijd naar concepten –> manier om af te spreken wat precies bedoelen met
bepaald woord of bepaald begrip
7
, DUS concepten zijn de bouwstenen van ons pol.-wetensch. denken
B) MODELLEN
- model = een voorstelling vd realiteit MAAR niet zomaar een reproductie ervan
→ instrument om te best. obj. te herleiden tot zijn essentie (reductie vn complexiteit)
→ niet alleen dingen benoemen en bespreekbaar maken (~ concept)
MAAR ook relaties aangeven (vertelt hoe # dingen in elkaar zit)
- vbn wegenkaart = gigantische reductie van complexiteit werkelijkheid
‘pol. kringloop’ = pol. systemen als kringloop waarbij ‘inputs’ omgezet in ‘outputs’
(David Easton + schema = zie HB)
C) THEORIEËN
- theorie = geeft aan hoe pol. verschijnselen met elkaar in verband staan
→ concreter dan een concept of een model
→ resultaat vn wnmn en onderzoek + sturen op hun beurt het onderzoek
WANT houden altijd op een of andere wijze een hypothese in
(hypothese = voorspelling waarvan kan nagegaan of ze (nog steeds) klopt)
→ als blijkt dat voortdurend minder bevestigd = moeten bijgestuurd
- vb verklaren hoe conflicten tss landen soms tot oorlog leiden
verklaren hoe en waarom kiezers op een bep. manier stemmen
8
, 2. Staat en macht
2.1. Bindende regels
• Regels die systeem oplegt = bindend (ongeacht of we het nu eens zijn of niet)
• Bindend karakter dermate belangrijk dat: Staat heeft een monopolie op legitiem geweld
o Staat mag als enige geweld gebruiken
o Niet zomaar → overheid moet zich aan regels houden (geweld op legitieme wijze)
o Algemene stelregel:
▪ Proportioneel met het door burger gebruikte geweld
▪ Geweld moet beperkt blijven tot datgene wat strikt nodig is om legitiem beoogde doel
te bereiken
opm: in sommige landen wel sprake vn ‘privatisering van ordehandhaving’
MAAR privéagenten niet meer bevoegdheden dan gewone burger + uitgebr. regelg.
2.2. De grondwet
• Samenlevingen = dynamische entiteiten → ook regels veranderen mee → DUS grondwet
• - basisregels voor functioneren van politiek systeem (structuur + beslissingsvormen)
(hoe regels worden uitgevaardigd en door wie dat zal gebeuren)
- basisrechten en -vrijheden vd burgers
opm rule of law (en dus niet vd heerser) vanaf Magna Carta (1215)
- socio-economische rechten (pas afgelopen decennia heel wat landen hiermee grondwet gemoderniseerd)
vb recht op onderwijs, kinderrechten, recht op een gezonde leefomgeving,…
opm niet-individueel afdwingbaar -> enkel overheid belangrijke inspanning moet leveren
(i.t.t. klassieke rechten = onschendbaar en wel afdwingbaar)
MAAR wel belangrijk WANT soort kaderprogramma waaraan regeringen zich spiegelen
bij opstellen eigen beleidsvoornemens
opm sinds 18de E bijna altijd geschreven met als belangrijke modellen Grondwet vd VS (1787)
Fra verkl. rechten burger (1789)
Belgische Grondwet (1821)
MAAR ook landen die niet (vb Groot-Brittannië: hist. gegroeid geheel = zie HB)
2.3. Macht
• Politieke systemen oefenen macht uit over hun leden
• In meest letterlijke zin niet te ontsnappen aan politiek (immers ook elders)
MAAR democratie: - bewindvoerders ontvangen macht vanuit de bevolking
- eenmaal macht echter = burgers verplicht machtsuitoefening te ondergaan
- contract: burgers vrij en soeverein geboren MAAR vrijwillig deel vd macht en
hun autonomie afstaan aan overheid en politiek systeem
9
POLITICOLOGIE (KU LEUVEN)
[DATUM]
[BEDRIJFSNAAM]
[Bedrijfsadres]
,Inhoudsopgave
1. Politiek en politieke wetenschappen .......................................................................................... 4
2. Staat en macht p. 39 ................................................................................................................... 5
2.1. Bindende regels .................................................................................................................. 9
2.2. De grondwet ....................................................................................................................... 9
2.3. Macht ................................................................................................................................. 9
2.4. De macht van de overheid ................................................................................................ 11
2.5. De oorsprong van de politiek ............................................................................................ 11
2.6. De staat als contract ......................................................................................................... 12
3. Breuklijnen en ideologieën p.57 ............................................................................................... 14
3.1. Tegenstellingen en breuklijken.......................................................................................... 14
3.2. Nieuwe tegenstellingen?................................................................................................... 14
3.3. Ideologieën ....................................................................................................................... 16
3.3.1. Het begrip ideologie .................................................................................................. 16
3.3.2. Liberalisme................................................................................................................ 16
3.3.3. Conservatisme .......................................................................................................... 19
3.3.4. Socialisme ................................................................................................................. 20
3.3.5. Christendemocratie................................................................................................... 21
3.3.6. Feminisme ................................................................................................................ 23
3.3.7. Nationalisme ............................................................................................................. 24
3.3.8. Fascisme ................................................................................................................... 25
3.3.9. Ecologisme ................................................................................................................ 26
3.3.10. Extreem rechts populisme ......................................................................................... 27
4. Democratie en politieke vertegenwoordiging p.89.................................................................... 28
4.1. Democratie: een omstreden begrip................................................................................... 28
4.2. Variaties in vertegenwoordigende democratie .................................................................. 29
4.2.1. Delegatie, vertrouwen, of partijpolitiek mandaat ...................................................... 29
4.2.2. Territoriale of inhoudelijke vertegenwoordiging ........................................................ 30
4.2.3. Vertegenwoordiging en afspiegeling ......................................................................... 31
4.3. Directe democratie ........................................................................................................... 31
5. Politieke participatie en sociale bewegingen p.109 ................................................................... 33
5.1. Deelname aan de politiek.................................................................................................. 33
5.1.1. Wat is participatie? ................................................................................................... 33
5.1.2. Ongelijke participatie ................................................................................................ 33
5.1.3. Dalende participatie? ................................................................................................ 34
1
, 5.2. Sociale bewegingen en pressiegroepen ............................................................................. 35
5.2.1. De rol van pressiegroepen ......................................................................................... 35
5.2.2. Recente ontwikkelingen ............................................................................................ 36
5.2.3. Democratische gevolgen van participatie .................................................................. 36
5.3. Politieke cultuur ................................................................................................................ 37
5.4. Participatie en sociaal kapitaal .......................................................................................... 38
5.4.1. Wat is sociaal kapitaal? ............................................................................................. 38
5.4.2. Het gewicht van het verleden: path dependancy ....................................................... 39
5.4.3. Kritische burgers ....................................................................................................... 39
6. Politieke partijen en partijsystemen p.133 ................................................................................ 41
6.1. Politieke partijen in de hoofdrol ........................................................................................ 41
6.2. Historische typologieën..................................................................................................... 41
6.2.1. Kaderpartijen en massapartijen................................................................................. 41
6.2.2. De volkspartij of catch-all party ................................................................................. 43
6.2.3. De moderne kaderpartij of kartelpartij ...................................................................... 44
6.3. Andere typologieën .......................................................................................................... 46
6.3.1. Classificatie op basis van organisatie ......................................................................... 46
6.3.2. Classificatie op basis van ideologie ............................................................................ 46
6.3.3. Classificatie op basis van strategie ............................................................................. 47
6.4. Partijsystemen .................................................................................................................. 48
7. Kiessystemen en stemgedrag p. 157 ......................................................................................... 51
7.1. Het belang van verkiezingen ............................................................................................. 51
7.2. De selectie van de kandidaten........................................................................................... 51
7.3. De verkiezingstechnieken.................................................................................................. 52
7.3.1. Kiessystemen met relatieve meerderheid.................................................................. 52
7.3.2. Proportionele kiessystemen ...................................................................................... 52
7.4. Welke kandidaten zijn gekozen ......................................................................................... 53
7.5. Gevolgen van kiessystemen .............................................................................................. 53
7.6. Stemgedrag ...................................................................................................................... 54
8. Parlement en regering p. 183 ................................................................................................... 55
8.1. Montesqieu en de scheiding der machten ......................................................................... 55
8.2. De kamers van het parlement ........................................................................................... 56
8.3. De functies van het parlement .......................................................................................... 57
8.3.1. Representatie............................................................................................................ 57
8.3.2. Wetgevende functie .................................................................................................. 57
2
, 8.3.3. Deliberatieve functie ................................................................................................. 58
8.3.4. Controlefunctie ......................................................................................................... 58
8.4. Parlementaire en presidentiële regimes ............................................................................ 58
8.5. De vorming van een regering ............................................................................................ 59
8.6. Het staatshoofd en de regering ......................................................................................... 60
8.7. De leden van de regering .................................................................................................. 60
9. Bestuur en beleid p. 205 ........................................................................................................... 61
9.1. De beleidscyclus................................................................................................................ 61
9.1.1. Agendavorming ......................................................................................................... 61
9.1.2. Beleidsvoorbereiding ................................................................................................ 62
9.1.3. Besluitvorming .......................................................................................................... 62
9.1.4. Beleidsuitvoering ...................................................................................................... 64
9.1.5. Beleidsevaluatie ........................................................................................................ 64
9.2. Stijlen van bestuur ............................................................................................................ 64
9.2.1. Meerderheid of consensus ........................................................................................ 64
9.3. Politiek en economisch beleid ........................................................................................... 65
10. Administratie en justitie p. 229 ............................................................................................. 65
10.1. De administratie ........................................................................................................... 65
10.1.1. De bureaucratie ........................................................................................................ 65
10.1.2. De taakverdeling in de administratie ......................................................................... 66
10.1.3. New public management........................................................................................... 66
10.1.4. Controle over de administratie .................................................................................. 66
10.2. Justitie .......................................................................................................................... 67
10.3. Het leger ....................................................................................................................... 69
10.4. De politie ...................................................................................................................... 70
11. Federalisme en decentralisatie ............................................................................................. 71
11.1. Staatvorming en staatshervorming................................................................................ 71
11.2. Federatie en confederatie ............................................................................................. 71
11.3. Pro of contra de centrale staat? .................................................................................... 72
11.4. De instituties van een federale staat ............................................................................. 73
11.4.1. De verdeling van de bevoegdheden........................................................................... 73
11.4.2. Exclusieve of overlappende bevoegdheden ............................................................... 73
11.4.3. Symmetrie en asymmetrie ........................................................................................ 74
11.4.4. Functionele of jurisdictionele bevoegdheidsverdeling ............................................... 74
11.4.5. Een tweede kamer .................................................................................................... 74
3
, 11.4.6. Belangenconflicten en overleg .................................................................................. 74
11.4.7. Bevoegdheidsconflicten ............................................................................................ 75
11.4.8. Financiering en herverdeling ..................................................................................... 75
11.5. Lokale besturen ............................................................................................................ 75
12. Internationale betrekkingen en globalisering ........................................................................ 76
12.1. Het idealisme ................................................................................................................ 76
12.2. De realistische benadering ............................................................................................ 76
12.3. De Verenigde Naties...................................................................................................... 77
12.4. De grenzen van de soevereiniteit .................................................................................. 78
12.5. Globalisering ................................................................................................................. 78
12.6. Globalisering en multiculturalisme ................................................................................ 79
13. De Europese Unie ................................................................................................................. 79
13.1. De geschiedenis van de Europese Unie.......................................................................... 79
13.2. De instellingen en de werking van de Europese Unie ..................................................... 81
13.2.1. De Raad van de Europese Unie .................................................................................. 81
13.2.2. De Europese Commisie.............................................................................................. 81
13.2.3. De Ministerraad ........................................................................................................ 81
13.2.4. Het Europees Parlement ........................................................................................... 82
13.2.5. Het Europees Hof van Justitie .................................................................................... 82
13.2.6. De Europese Wetgeving ............................................................................................ 82
13.3. De Europese Unie en de politieke wetenschap .............................................................. 83
0. Algemene opbouw en structuur
4
, 1. Wat is politiek/ macht ?
2. Tegenstellingen en ideologie ➔ politieke partijen ➔ betwisten macht in verkiezingen
(verkiezingsregels) ➔ parlement en regering ➔ ontwikkelen van beleid ➔ uitvoeren van beleid
3. Voorbij de eigen grenzen: globalisering, internationale betrekkingen, Europese Unie
1. Politiek en politieke wetenschappen
1.1. Politiek
• Sturen van een samenleving (als mensen iets samen = noodz. # duidelijke afspraken)
• Naam: < Griekse “Politika” = zaken die met “polis” te maken hebben
“polis” = (sted.) samenleving bij de Grieken
o Aristoteles: mens is “zoön plitikon” = “sociaal wezen, wezen dat samenleeft”
o Plato: werk “Politeia” over ideale samenleving met ook hoe best bestuurd
• DEFINITIE: Politiek is alles wat te maken heeft met het besturen van een samenleving
→ ruim: elke groep van ‘samen-leven’
→ beperkter: territoriaal gebonden samenleving
Het proces waarbij samenlevingen op een voor de leden bindende wijze de regels
van hun samenleven bepalen, bewaren, wijzigen of handhaven
→ het proces: politiek als dynamisch proces op meerdere niveaus
= multi-level governance
1.2. Variaties in politiek
1) Variatie in samenleving
a. Organisatie/vereniging: lid om # activiteiten samen te doen
→ erbinnen verbonden aan regels, erbuiten niet
→ zelf kiezen of lid of niet
b. Territorium: omvattender en dwingender
→ niet zomaar te ontwijken (WANT ook op andere plaats zo)
→ vandaag de belangrijkste en meest omvattende vorm
DAAROM wij associëren politiek ermee
MAAR niet altijd zo geweest en niet altijd zo blijven
opm: territorialisering van pol. Is cruciale hist. evolutie geweest
→ vandaag wereld verdeeld in staten (zie H2)
2) Variatie in inhoud en reikwijdte
5
, a. Historische evolutie: # basisregels -> nieuwe aspecten vd samenleving
(onderwijs, cultuur, energie …)
DOORDAT vanuit sl constant nieuwe vragen voor regul. optreden door pol.systeem
b. Gepaard met evolutie in politieke cultuur = iedere sl # (meestal ongeschreven) regels over
wat pol. kan worden en wat niet
→ veranderen op grond van behoeften die in sml zelf ontstaan
vb in westerse sml: onderscheid privé-publiek belangrijk
MAAR grens?
3) Variatie in vorm en structuur
Studie ervan staat centraal id pol. wetenschap
→ classificaties maken: bouwen (in eerste instantie) op vraag wat grote principes die ten
grondslag liggen aan functioneren ve bestel = politiek regime
→ regimes van elkaar onderscheiden door heel # vragen (m.b.t. pol. basisprincipes)
vb onderscheid democratische VS autoritaire regimes (H4)
onderscheid unitaire VS federale staten (H11)
→ ook variatie in pol. instellingen en procedures (iets concreter dan classif. in regimes)
→ ook hier heel # vragen vb organiseren verkiezingen: wie deelnemen? etc.
1.3. Politieke wetenschap
Iedereen praat over politiek, politieke wetenschappers allesbehalve de enigen MAAR
politieke wetenschap doet dat wel volgens eigen regels = consequentie van doelstelling ervan
DOEL: politieke gebeurtenissen en instelling proberen te begrijpen en verklaren → analyseren
1ste regel: intellectuele distantie
- niet actief deelnemen MAAR ≠ gemakkelijk
wetenschapper is kind van sml en tijd & moet dat beseffen
→ onuitgesproken voorkeur of bias
→ wordt geïllustreerd door gekozen onderzoeksonderwerpen
- verslag uitbrengen van onderzoeksresultaten (aan sml)
→ kunnen door leden sml gebruikt worden
(houdingen/meningen veranderen of versterken)
(beleidsmakers = kunnen beleid bijsturen)
(actiegroepen kunnen strategie wijzigen)
DUS ook hier pol. wetenschappers vanzelf midden in pol. proces zelf
2de regel: wetenschappelijke methode
- door respecteren kan intellectuele distantie voor groot deel bereikt
- heel breed en complex DUS belangrijk onderdeel vd opleiding
- # essentiële vuistregels: veel en bewust verzamelde waarnemingen
& zorgvuldige en bewuste keuze onderzoekstechnieken
3de regel: systematiek
voortdurend en systematisch data over verschijnselen verzamelen
6
, → vergelijken – zoeken gelijkaardige gevallen – classificeren (voor inzicht)
→ als dan incident = proberen duiden als geval ve alg. verschijnsel
opm op die manier over politiek nadenken is niet nieuw
vbn Plato & Aristoteles / Montesquieu / Alexis de Tocqueville
Niccolò Machiavelli (zie kader HB)
4de regel: kwantitatieve en kwalitatieve methode
voor data te analyseren = bewuste en doordachte keuze van methode nodig
→ hangt af van vraag + aard vd verzamelde data
kan meer kwalitatief OF meer kwantitatief
(data id vorm van cijfers (diepere studie DUS minder bestuderen
-> statistisch analyeren) MAAR wel meer aspecten)
→ NIET één superieure onderzoeksmethode
5de regel: openheid
- altijd zeggen wat je doet + waarom
→ wetenschappelijk rapport vertelt waarom data verzameld
hoe data verzameld
hoe analyse data plaatsvond
wat conclusie daarvan is
- anderen moeten werk kunnen overdoen/controleren/verfijnen
Conclusie: Pol. wetenschappen functioneren dus zoals alle andere wetenschappen
= op basis ve nauwk. en zo obj. mog. analyse probeert de politicoloog tot meer alg.
geldende uitspraken te komen over de werkelijkheid
→ idealiter nadien ook peer-review
1.4. Politieke wetenschap
DOEL: inzicht verwerven en verklaringen geven voor wat er zich id pol. sfeer ve sml afspeelt
→ complexiteit reduceren tot een inzichtelijk verhaal
DAARVOOR houden aan # regels vd wetenschappelijke methode
+ gebr. # instrumenten die typisch voor wetensch. denken
(hulpmiddelen die mog. maken pol. gebeurtenissen te ontleden en te
classificeren, die mog. maken om logisch te redeneren)
A) CONCEPTEN
- concept = een begrip, een alg. categorie, een verschijnsel dat benoemd om het precies te kunnen
afbakenen → dient om denken te organiseren (manier om over pol. gebn te spreken)
- vbn concept ‘gender’: sociale en culturele verschillen man-vrouw
(≠ ‘geslacht: biologische verschillen man-vrouw)
concept ‘polyarchie’: pol. systeem MAAR ideaaltype (~ democratie)
(Robert Dahl + voorwaarden = zie HB)
- opm definities verwijzen altijd naar concepten –> manier om af te spreken wat precies bedoelen met
bepaald woord of bepaald begrip
7
, DUS concepten zijn de bouwstenen van ons pol.-wetensch. denken
B) MODELLEN
- model = een voorstelling vd realiteit MAAR niet zomaar een reproductie ervan
→ instrument om te best. obj. te herleiden tot zijn essentie (reductie vn complexiteit)
→ niet alleen dingen benoemen en bespreekbaar maken (~ concept)
MAAR ook relaties aangeven (vertelt hoe # dingen in elkaar zit)
- vbn wegenkaart = gigantische reductie van complexiteit werkelijkheid
‘pol. kringloop’ = pol. systemen als kringloop waarbij ‘inputs’ omgezet in ‘outputs’
(David Easton + schema = zie HB)
C) THEORIEËN
- theorie = geeft aan hoe pol. verschijnselen met elkaar in verband staan
→ concreter dan een concept of een model
→ resultaat vn wnmn en onderzoek + sturen op hun beurt het onderzoek
WANT houden altijd op een of andere wijze een hypothese in
(hypothese = voorspelling waarvan kan nagegaan of ze (nog steeds) klopt)
→ als blijkt dat voortdurend minder bevestigd = moeten bijgestuurd
- vb verklaren hoe conflicten tss landen soms tot oorlog leiden
verklaren hoe en waarom kiezers op een bep. manier stemmen
8
, 2. Staat en macht
2.1. Bindende regels
• Regels die systeem oplegt = bindend (ongeacht of we het nu eens zijn of niet)
• Bindend karakter dermate belangrijk dat: Staat heeft een monopolie op legitiem geweld
o Staat mag als enige geweld gebruiken
o Niet zomaar → overheid moet zich aan regels houden (geweld op legitieme wijze)
o Algemene stelregel:
▪ Proportioneel met het door burger gebruikte geweld
▪ Geweld moet beperkt blijven tot datgene wat strikt nodig is om legitiem beoogde doel
te bereiken
opm: in sommige landen wel sprake vn ‘privatisering van ordehandhaving’
MAAR privéagenten niet meer bevoegdheden dan gewone burger + uitgebr. regelg.
2.2. De grondwet
• Samenlevingen = dynamische entiteiten → ook regels veranderen mee → DUS grondwet
• - basisregels voor functioneren van politiek systeem (structuur + beslissingsvormen)
(hoe regels worden uitgevaardigd en door wie dat zal gebeuren)
- basisrechten en -vrijheden vd burgers
opm rule of law (en dus niet vd heerser) vanaf Magna Carta (1215)
- socio-economische rechten (pas afgelopen decennia heel wat landen hiermee grondwet gemoderniseerd)
vb recht op onderwijs, kinderrechten, recht op een gezonde leefomgeving,…
opm niet-individueel afdwingbaar -> enkel overheid belangrijke inspanning moet leveren
(i.t.t. klassieke rechten = onschendbaar en wel afdwingbaar)
MAAR wel belangrijk WANT soort kaderprogramma waaraan regeringen zich spiegelen
bij opstellen eigen beleidsvoornemens
opm sinds 18de E bijna altijd geschreven met als belangrijke modellen Grondwet vd VS (1787)
Fra verkl. rechten burger (1789)
Belgische Grondwet (1821)
MAAR ook landen die niet (vb Groot-Brittannië: hist. gegroeid geheel = zie HB)
2.3. Macht
• Politieke systemen oefenen macht uit over hun leden
• In meest letterlijke zin niet te ontsnappen aan politiek (immers ook elders)
MAAR democratie: - bewindvoerders ontvangen macht vanuit de bevolking
- eenmaal macht echter = burgers verplicht machtsuitoefening te ondergaan
- contract: burgers vrij en soeverein geboren MAAR vrijwillig deel vd macht en
hun autonomie afstaan aan overheid en politiek systeem
9
