Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dimitri De Bundel
PSYCHOFARMACOLOGIE
1e master psychologie
1
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dimitri De Bundel
INHOUDSOPGAVE
BASISBEGRIPPEN EN DOELWITTEN VAN PSYCHOFARMACA............................................................................. 4
1 Anatomie van de hersenen .............................................................................................................................4
2 Neurotransmissie ..........................................................................................................................................12
3 Aangrijpingspunten voor psychofarmaca .....................................................................................................16
4 Mechanismen van neuromodulatie..............................................................................................................21
5 Neurotransmitter en neuromodulator systemen ........................................................................................23
AAN MIDDELEN GEBONDEN STOORNISSEN EN HUN BEHANDELING .............................................................. 30
1 Aan middelen gebonden stoornissen ...........................................................................................................30
2 Centrale stimulantiA......................................................................................................................................34
3 Nicotine .........................................................................................................................................................39
4 Opioïden ........................................................................................................................................................42
5 Cannabinoiden ..............................................................................................................................................45
6 alcohol ...........................................................................................................................................................46
7 GHB/GBL ........................................................................................................................................................50
8 dissociatieve anaesthetica ............................................................................................................................51
9 Klassieke psychedelicA ..................................................................................................................................52
10 Aan middelen gebonden stoornissen: key points ....................................................................................53
GENEESMIDDELEN BIJ ATTENTION DEFICIT HYPERACTIVITY DISORDER ......................................................... 54
1 DSM-5: Attention deficit hyperactivity disorder ..........................................................................................54
2 Het netwerkmodel ........................................................................................................................................54
3 Het “catecholamine arousal” model.............................................................................................................55
4 Behandeling ...................................................................................................................................................57
5 Verslavingspotentieel ....................................................................................................................................62
6 Key points ......................................................................................................................................................63
HYPNOTICA EN SEDATIVA ............................................................................................................................. 64
1 Insomnia en andere slaapstoornissen ..........................................................................................................64
2 Slaap en alertheiD .........................................................................................................................................64
3 Hypnotica en sedativa ...................................................................................................................................67
4 Slapeloosheid: kernboodschappen ...............................................................................................................76
ANTIPSYCHOTICA .......................................................................................................................................... 77
1 Psychotische stoornissen ..............................................................................................................................77
2 Klassieke antipsychotica................................................................................................................................80
3 Atypische antipsychotica...............................................................................................................................84
4 Algemene indicaties van antipsychotica .......................................................................................................88
5 Algemene contra-indicaties van antipsychotica ...........................................................................................89
6 Antipsychotica bij zwangerschap en borstvoeding ......................................................................................89
7 Antipsychotica interacties .............................................................................................................................89
ANTIDEPRESSIVA .......................................................................................................................................... 91
1 Majeure unipolaire depressie .......................................................................................................................91
2 Neurobiologie van depressie ........................................................................................................................91
3 Behandeling van depressie ...........................................................................................................................96
4 Antidepressiva ...............................................................................................................................................97
2
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dimitri De Bundel
BEHANDELING VAN ANGSTSTOORNISSEN, TRAUMA-GERELATEERDE STOORNISSEN EN OBSESSIEF-
COMPULSIEVE STOORNISSEN...................................................................................................................... 111
1 Overzicht .................................................................................................................................................... 111
2 Neurobiologie ............................................................................................................................................. 112
3 Behandeling ................................................................................................................................................ 115
4 Gegeneraliseerde angststoornis (GAD) ..................................................................................................... 116
5 Sociale angststoornis (SAD)........................................................................................................................ 116
6 Paniekstoornis (PD) .................................................................................................................................... 116
7 Specifieke fobieën ...................................................................................................................................... 117
8 Obsessief compulsieve stoornis (OCD) ...................................................................................................... 117
9 Post-traumatische stressstoornis (PTSD)................................................................................................... 118
BIPOLAIRE STOORNIS EN STEMMINGSSTABILISATOREN .............................................................................. 119
1 Overzicht .................................................................................................................................................... 119
2 Neurobiologie ............................................................................................................................................. 119
3 Behandeling ................................................................................................................................................ 121
4 Lithiumzouten ............................................................................................................................................ 122
5 Anti-epileptica/stemmingsregulatoren ..................................................................................................... 123
6 Antipsychotica ............................................................................................................................................ 126
7 Antidepressiva ............................................................................................................................................ 127
8 Verwerking ................................................................................................................................................. 127
DEMENTIE................................................................................................................................................... 128
1 geneesmiddelen voor behandeling van cognitieve symptomen bij dementie ......................................... 128
PSYCHEDELICA VOOR THERAPIERESISTENTE DEPRESSIE: KETAMINE EN PSILOCYBINE.................................. 134
1 What’s in a name?...................................................................................................................................... 134
2 Is er een duidelijke definitie? ..................................................................................................................... 134
3 Het meten van “mind manifestation” ....................................................................................................... 134
4 Hoe kunnen psychedelica de geest beïnvloeden? .................................................................................... 135
5 Same same, but different........................................................................................................................... 135
6 Psychedelica voor depressie ...................................................................................................................... 136
7 Twee case studies ...................................................................................................................................... 136
8 Ketamine voor TRD .................................................................................................................................... 137
9 Psilocybine voor TRD .................................................................................................................................. 140
10 Psychedelica voor TRD? ......................................................................................................................... 145
3
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dimitri De Bundel
BASISBEGRIPPEN EN DOELWITTEN VAN PSYCHOFARMACA
1 ANATOMIE VAN DE HERSENEN
1.1 ANATOMISCHE TERMINOLOGIE
Snijvlakken en oriëntatie in de hersenen
Ontwikkeling van neurale buis tot hersenen
Op 4 weken: neurale buis bestaande uit voorhersenen – middenhersenen – achterhersenen
Op 5 weken heb je 5 blaasjes: telencephalon – diencephalon – mesencephalon – metencephalon –
myelenecephalon. Deze ontwikkelen nadien verder in de grote structuren van de hersenen.
1.2 CEREBRUM
Sulci en gyri: rol in evolutie naar grotere computationele capaciteiten in zoogdieren?
4
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dimitri De Bundel
Hoe meer groeven, hoe meer hersenoppervlakte. Meer computationele capaciteit als je meer neuronen
hebt.
De cortex is op de plaats van de insula een beetje ingevouwen.
De menselijke cerebrale cortex is opgebouwd uit:
• Moleculaire laag (zenuwvezels, waar informatie
binnenkomt, verder verwerkt in diepere lagen)
• Externe granulaire laag (piramidale en niet-piramidale
neuronen)
• Externe pyramidale laag (piramidale neuronen)
• Interne granulaire laag (gemengde neuronen)
• Interne pyramidale laag (gemengde neuronen)
• Multiforme laag (gemengde laag)
5
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dimitri De Bundel
Functionele organisatie
Rood: primaire motorcortex (motorische functie)
Groen: sensoriële gebieden
1.2.1 SOMATOSENSORISCHE CORTEX (TAST)
Signalen afkomstig van receptoren in de huid (voor warmte, koude, tast,
druk en pijn) worden via de dorsale hoorn van het ruggenmerg en de
thalamus geprojecteerd op de primaire somatosensorische cortex (S1). Deze
regio is in staat de juist locatie van de prikkel vast te stellen. De gevoeligste
delen van het lichaam nemen representatief de grootste oppervlakte.
De secundaire somatosensorische cortex (S2) draagt bij tot de gevoeligheid
voor, en interpretatie van sensoriële prikkels (zowel waar als wat).
Nota: zenuwvezels voor vitale sensibiliteit (warmte, koude, grove tast, druk,
pijn) kruisen bij intrede in het ruggenmerg (zie figuur) zenuwvezels voor
epikritische sensibiliteit (fijne tast) kruisen pas in de medulla oblongata
1.2.2 VISUELE CORTEX (ZICHT)
Informatie uit het netvlies wordt via het optisch chiasme via de
colliculus superior (=optisch tectum) en de laterale geniculate
nucleus (= visuele thalamus) op de primaire visuele cortex (V1) in
de occipitaalkwab, geprojecteerd.
Rekrutering van de colliculus superior en geniculate nucleus zorgt
voor een oriënterende respons en verdere projecties naar de
amygdala (via medio dorsale thalamus voor colliculus superior)
zorgen voor interpretatie van potentiële bedreigingen.
De verworven visuele informatie wordt verder geïnterpreteerd
door visuele associatiegebieden van de cortex. De perirhinale
cortex draagt bij tot het herkennen (wat) en de entorhinale cortex
tot het herinneren (waar) van visuele informatie.
6
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dimitri De Bundel
1.2.3 AUDITIEVE CORTEX (GEHOOR)
Informatie uit het de cochlea wordt via de pons, de colliculus inferior (=auditieve
tectum) en de mediale geniculate nucleus (= auditieve thalamus) op de primaire
auditieve cortex (A1), ter hoogte van de insula en temporale kwab,
geprojecteerd.
Rekrutering van de colliculus inferior en mediale geniculate nucleus draagt bij tot
oriëntatie naar auditieve prikkels. Verdere projecties naar de amygdala (via
medio dorsale thalamus voor colliculus inferior) dragen bij tot detectie van
potentiële bedreigingen.
De verworven auditieve informatie wordt verder geïnterpreteerd door omliggende secundaire auditieve
cortex (A2). Dit laat ons begrijpen wat we horen.
1.2.4 GUSTATIEVE CORTEX (SMAAK)
Informatie uit smaaksensoren in de tong wordt via craniale zenuwen
(VII, IX, X) geprojecteerd op de nucleus solitarius van de medulla
oblongata en via de ventrale posteromediale thalamus (gustatieve
thalamus) verder geprojecteerd op de gustatieve cortex (ter hoogte van
de insula en frontaal opperculum)
1.2.5 OLFACTORISCHE CORTEX (REUK)
Informatie uit het olfactorisch epitheel wordt rechtstreeks
geprojecteerd op de primaire olfactorische cortex
(piriforme cortex en periamygdaloid cortex), zonder
passage langs de thalamus.
De verworven informatie wordt verder verwerkt door de
naburige amygdala, entorhinale cortex, perirhinale cortex
en parahippocampale cortex.
Het olfactorisch systeem is dus zeer nauw verbonden met het limbisch systeem. Dit verklaart waarom
reukprikkels een sterke en rechtstreekse impact kunnen hebben op emoties en herinneringen.
1.2.6 MOTORCORTEX
Stuurt willekeurige bewegingen aan. Neuronen in de motorcortex projecteren via de pyramiden van de
medulla oblongata naar de ventrale hoorn van het ruggenmerg. Motorneuronen sturen vervolgens
skeletspieren aan. Dit is het zogenaamde pyramidale systeem voor motoriek.
7
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dimitri De Bundel
Voor het uitvoeren van fijnere motoriek zijn meer zenuwcellen betrokken
dan voor het uitvoeren van grovere bewegingen. Bepaalde lichaamsdelen
(zoals tong, lippen, duim) nemen bijgevolg relatief grote delen in van de
primaire motorische cortex
van de frontaalkwab.
De supplementaire motorgebieden dragen bij tot het plannen en uitvoeren
van complexe bewegingen. Het gebied van Broca draagt bij tot spraak.
1.2.7 STRIATUM EN GLOBUS PALLIDUS
Het striatum (caudate nucleus en putamen) en de globus pallidus
zijn cerebrale structuren die deel uitmaken van de basale ganglia.
Deze subcorticale hersenkernen zijn betrokken in:
• Beloning en motivatie, aanleren en uitvoeren van
doelgericht gedrag (impulsief gedrag en compulsief
gedrag).
• Automatiseren van complexe motoriek en
gewoontevorming. De basale ganglia maken deel uit van het
extrapiramidaal systeem voor motoriek. De basale ganglia
beïnvloeden de zenuwbanen van het piramidaal systeem
om motorbewegingen aan te sturen.
1.2.8 AMYGDALA
De amygdala maken deel uit van de mediale temporale kwab. Ze
reageren op nieuwe stimuli (verrassing), ze coderen de emotionele
toestand (happy/fearful/angry/disgusted), dragen bij tot het opslaan
van de emotionele lading van stimuli (associatief leren) en tot de
selectie van aangepast (reflexief) gedrag (fight/flight/freeze).
De amygdala controleren eveneens de overeenkomstige autonome
(sympathisch zenuwstelsel) en endocriene respons (HPA-as).
1.2.9 HIPPOCAMPUS
De hippocampus maakt deel uit van de mediale temporale kwab en speelt een
kritische rol bij het coderen van contextuele en emotionele informatie.
• Deze dorsale hippocampus draagt voornamelijk bij tot ruimtelijke
oriëntering en het opslaan en ophalen van episodische herinneringen.
• De ventrale hippocampus speelt een meer prominente rol bij het
verwerken van emotionele informatie.
8
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dimitri De Bundel
1.2.10 PREFRONTALE CORTEX
De prefrontale cortex speelt een kritische rol bij aandacht, werkgeheugen en
executieve functies. De prefrontale cortex staat in voor het ontwikkelen van
actieplannen, gebaseerd op ervaring en rekening houdend met huidige en
toekomstige doelstellingen. De prefrontale cortex speelt eveneens een
belangrijke rol bij emotieregulatie en gedragsflexibiliteit, hetgeen
noodzakelijk is om doelstellingen te behalen met fluctuerende interoceptieve
en affectieve status in een veranderlijke omgeving.
1.3 DIENCEPHALON
1.3.1 THALAMUS
De thalamus speelt een kritische rol als filter en relais voor sensoriële
informatie (met uitzondering van reuk)
De thalamus speelt een belangrijke rol bij regulatie van slaap en waak cycli.
Thalamo-cortico-thalamische loops worden verondersteld een belangrijke
rol te spelen bij bewustzijn.
1.3.2 HYPOTHALAMUS, HYPOFYSE EN EPIFYSE
De hypothalamus speelt een rol bij verschillende overlevingsfuncties
• Honger en voedselinname
• Dorst en waterinname
• Thermoregulatie
• Circadiane regulatie
• Seksueel en agressief gedrag
De hypofyse (=pituitary gland) heeft een belangrijke endocriene functie. Het stelt verschillende
hormonen vrij in de bloedbaan (geslachtshormonen, stresshormonen, groeihormonen, ...)
9
, Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dimitri De Bundel
De epifyse (=pijnappelklier) produceert melatonine en speelt een rol bij slaap waak cycli.
1.4 HET LIMBISCH SYSTEEM
Verschillende delen van de hersenen vormen circuits die door
gecoördineerde activiteit diverse functies ondersteunen. Zo kunnen delen
van de limbische cortex, amygdala, hippocampus, basale ganglia, thalamus
en hypothalamus beschouwd worden als onderdeel van het limbisch circuit,
een evolutionair geconserveerd circuit dat bijdraagt tot behoud van
homeostase door het verwerken van interoceptieve en affectieve signalen
en het sturen van aangepast gedrag.
1.5 DE HERSENSTAM
Tien van de twaalf craniale zenuwen (III tem XII) ontspringen in de hersenstam.
De middenhersenen (=midbrain) omvatten het tectum en tegmentum.
• Het tectum (= dak, dorsal) speelt een rol bij oriënterende reflexen: colliculus superior
(of visueel tectum) voor visuele stimuli en colliculus inferior (of auditief tectum) voor
auditieve stimuli.
• Het tegmentum (= bedekt, ventral) speelt ondermeer een essentiële rol bij alertheid en
belonging (projecties ventral tegmentale region naar voorhersenen), motor controle (projecties
van substantia nigra naar basale ganglia) en pijnmodulatie (periaquaductale grijze stof).
De pons (=brug) vormt de verbinding tussen het cerebrum en cerebellum, controleert faciale sensor
(nervus trigeminus) en motor (nervus facialis) functies, en draagt ook bij tot diverse vitale functies
(waken, alertheid, ademhaling, hartslag).
De medulla oblongata (= verlengd merg) controleert vitale functies (ademhaling,
hartslag, bloeddruk, lichaamstemperatuur…) en specifieke reflexen (hoesten, braken).
De reticulaire formatie is een diffuus netwerk van zenuwcellen tussen de posterieure
hypothalamus en de medulla oblongata met ascenderende projecties (naar de
thalamus, hypothalamus, basale voorhersenen en cortex) en descenderende
projecties (naar het ruggenmerg). Het ascenderend reticulair systeem reguleert het
bewustzijn, alertheid, emotie en cognitie, het descenderend systeem drijft autonome
cardiovasculaire en respiratoire controle, pijnmodulatie, en skeletspiertonus.
10
PSYCHOFARMACOLOGIE
1e master psychologie
1
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dimitri De Bundel
INHOUDSOPGAVE
BASISBEGRIPPEN EN DOELWITTEN VAN PSYCHOFARMACA............................................................................. 4
1 Anatomie van de hersenen .............................................................................................................................4
2 Neurotransmissie ..........................................................................................................................................12
3 Aangrijpingspunten voor psychofarmaca .....................................................................................................16
4 Mechanismen van neuromodulatie..............................................................................................................21
5 Neurotransmitter en neuromodulator systemen ........................................................................................23
AAN MIDDELEN GEBONDEN STOORNISSEN EN HUN BEHANDELING .............................................................. 30
1 Aan middelen gebonden stoornissen ...........................................................................................................30
2 Centrale stimulantiA......................................................................................................................................34
3 Nicotine .........................................................................................................................................................39
4 Opioïden ........................................................................................................................................................42
5 Cannabinoiden ..............................................................................................................................................45
6 alcohol ...........................................................................................................................................................46
7 GHB/GBL ........................................................................................................................................................50
8 dissociatieve anaesthetica ............................................................................................................................51
9 Klassieke psychedelicA ..................................................................................................................................52
10 Aan middelen gebonden stoornissen: key points ....................................................................................53
GENEESMIDDELEN BIJ ATTENTION DEFICIT HYPERACTIVITY DISORDER ......................................................... 54
1 DSM-5: Attention deficit hyperactivity disorder ..........................................................................................54
2 Het netwerkmodel ........................................................................................................................................54
3 Het “catecholamine arousal” model.............................................................................................................55
4 Behandeling ...................................................................................................................................................57
5 Verslavingspotentieel ....................................................................................................................................62
6 Key points ......................................................................................................................................................63
HYPNOTICA EN SEDATIVA ............................................................................................................................. 64
1 Insomnia en andere slaapstoornissen ..........................................................................................................64
2 Slaap en alertheiD .........................................................................................................................................64
3 Hypnotica en sedativa ...................................................................................................................................67
4 Slapeloosheid: kernboodschappen ...............................................................................................................76
ANTIPSYCHOTICA .......................................................................................................................................... 77
1 Psychotische stoornissen ..............................................................................................................................77
2 Klassieke antipsychotica................................................................................................................................80
3 Atypische antipsychotica...............................................................................................................................84
4 Algemene indicaties van antipsychotica .......................................................................................................88
5 Algemene contra-indicaties van antipsychotica ...........................................................................................89
6 Antipsychotica bij zwangerschap en borstvoeding ......................................................................................89
7 Antipsychotica interacties .............................................................................................................................89
ANTIDEPRESSIVA .......................................................................................................................................... 91
1 Majeure unipolaire depressie .......................................................................................................................91
2 Neurobiologie van depressie ........................................................................................................................91
3 Behandeling van depressie ...........................................................................................................................96
4 Antidepressiva ...............................................................................................................................................97
2
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dimitri De Bundel
BEHANDELING VAN ANGSTSTOORNISSEN, TRAUMA-GERELATEERDE STOORNISSEN EN OBSESSIEF-
COMPULSIEVE STOORNISSEN...................................................................................................................... 111
1 Overzicht .................................................................................................................................................... 111
2 Neurobiologie ............................................................................................................................................. 112
3 Behandeling ................................................................................................................................................ 115
4 Gegeneraliseerde angststoornis (GAD) ..................................................................................................... 116
5 Sociale angststoornis (SAD)........................................................................................................................ 116
6 Paniekstoornis (PD) .................................................................................................................................... 116
7 Specifieke fobieën ...................................................................................................................................... 117
8 Obsessief compulsieve stoornis (OCD) ...................................................................................................... 117
9 Post-traumatische stressstoornis (PTSD)................................................................................................... 118
BIPOLAIRE STOORNIS EN STEMMINGSSTABILISATOREN .............................................................................. 119
1 Overzicht .................................................................................................................................................... 119
2 Neurobiologie ............................................................................................................................................. 119
3 Behandeling ................................................................................................................................................ 121
4 Lithiumzouten ............................................................................................................................................ 122
5 Anti-epileptica/stemmingsregulatoren ..................................................................................................... 123
6 Antipsychotica ............................................................................................................................................ 126
7 Antidepressiva ............................................................................................................................................ 127
8 Verwerking ................................................................................................................................................. 127
DEMENTIE................................................................................................................................................... 128
1 geneesmiddelen voor behandeling van cognitieve symptomen bij dementie ......................................... 128
PSYCHEDELICA VOOR THERAPIERESISTENTE DEPRESSIE: KETAMINE EN PSILOCYBINE.................................. 134
1 What’s in a name?...................................................................................................................................... 134
2 Is er een duidelijke definitie? ..................................................................................................................... 134
3 Het meten van “mind manifestation” ....................................................................................................... 134
4 Hoe kunnen psychedelica de geest beïnvloeden? .................................................................................... 135
5 Same same, but different........................................................................................................................... 135
6 Psychedelica voor depressie ...................................................................................................................... 136
7 Twee case studies ...................................................................................................................................... 136
8 Ketamine voor TRD .................................................................................................................................... 137
9 Psilocybine voor TRD .................................................................................................................................. 140
10 Psychedelica voor TRD? ......................................................................................................................... 145
3
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dimitri De Bundel
BASISBEGRIPPEN EN DOELWITTEN VAN PSYCHOFARMACA
1 ANATOMIE VAN DE HERSENEN
1.1 ANATOMISCHE TERMINOLOGIE
Snijvlakken en oriëntatie in de hersenen
Ontwikkeling van neurale buis tot hersenen
Op 4 weken: neurale buis bestaande uit voorhersenen – middenhersenen – achterhersenen
Op 5 weken heb je 5 blaasjes: telencephalon – diencephalon – mesencephalon – metencephalon –
myelenecephalon. Deze ontwikkelen nadien verder in de grote structuren van de hersenen.
1.2 CEREBRUM
Sulci en gyri: rol in evolutie naar grotere computationele capaciteiten in zoogdieren?
4
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dimitri De Bundel
Hoe meer groeven, hoe meer hersenoppervlakte. Meer computationele capaciteit als je meer neuronen
hebt.
De cortex is op de plaats van de insula een beetje ingevouwen.
De menselijke cerebrale cortex is opgebouwd uit:
• Moleculaire laag (zenuwvezels, waar informatie
binnenkomt, verder verwerkt in diepere lagen)
• Externe granulaire laag (piramidale en niet-piramidale
neuronen)
• Externe pyramidale laag (piramidale neuronen)
• Interne granulaire laag (gemengde neuronen)
• Interne pyramidale laag (gemengde neuronen)
• Multiforme laag (gemengde laag)
5
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dimitri De Bundel
Functionele organisatie
Rood: primaire motorcortex (motorische functie)
Groen: sensoriële gebieden
1.2.1 SOMATOSENSORISCHE CORTEX (TAST)
Signalen afkomstig van receptoren in de huid (voor warmte, koude, tast,
druk en pijn) worden via de dorsale hoorn van het ruggenmerg en de
thalamus geprojecteerd op de primaire somatosensorische cortex (S1). Deze
regio is in staat de juist locatie van de prikkel vast te stellen. De gevoeligste
delen van het lichaam nemen representatief de grootste oppervlakte.
De secundaire somatosensorische cortex (S2) draagt bij tot de gevoeligheid
voor, en interpretatie van sensoriële prikkels (zowel waar als wat).
Nota: zenuwvezels voor vitale sensibiliteit (warmte, koude, grove tast, druk,
pijn) kruisen bij intrede in het ruggenmerg (zie figuur) zenuwvezels voor
epikritische sensibiliteit (fijne tast) kruisen pas in de medulla oblongata
1.2.2 VISUELE CORTEX (ZICHT)
Informatie uit het netvlies wordt via het optisch chiasme via de
colliculus superior (=optisch tectum) en de laterale geniculate
nucleus (= visuele thalamus) op de primaire visuele cortex (V1) in
de occipitaalkwab, geprojecteerd.
Rekrutering van de colliculus superior en geniculate nucleus zorgt
voor een oriënterende respons en verdere projecties naar de
amygdala (via medio dorsale thalamus voor colliculus superior)
zorgen voor interpretatie van potentiële bedreigingen.
De verworven visuele informatie wordt verder geïnterpreteerd
door visuele associatiegebieden van de cortex. De perirhinale
cortex draagt bij tot het herkennen (wat) en de entorhinale cortex
tot het herinneren (waar) van visuele informatie.
6
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dimitri De Bundel
1.2.3 AUDITIEVE CORTEX (GEHOOR)
Informatie uit het de cochlea wordt via de pons, de colliculus inferior (=auditieve
tectum) en de mediale geniculate nucleus (= auditieve thalamus) op de primaire
auditieve cortex (A1), ter hoogte van de insula en temporale kwab,
geprojecteerd.
Rekrutering van de colliculus inferior en mediale geniculate nucleus draagt bij tot
oriëntatie naar auditieve prikkels. Verdere projecties naar de amygdala (via
medio dorsale thalamus voor colliculus inferior) dragen bij tot detectie van
potentiële bedreigingen.
De verworven auditieve informatie wordt verder geïnterpreteerd door omliggende secundaire auditieve
cortex (A2). Dit laat ons begrijpen wat we horen.
1.2.4 GUSTATIEVE CORTEX (SMAAK)
Informatie uit smaaksensoren in de tong wordt via craniale zenuwen
(VII, IX, X) geprojecteerd op de nucleus solitarius van de medulla
oblongata en via de ventrale posteromediale thalamus (gustatieve
thalamus) verder geprojecteerd op de gustatieve cortex (ter hoogte van
de insula en frontaal opperculum)
1.2.5 OLFACTORISCHE CORTEX (REUK)
Informatie uit het olfactorisch epitheel wordt rechtstreeks
geprojecteerd op de primaire olfactorische cortex
(piriforme cortex en periamygdaloid cortex), zonder
passage langs de thalamus.
De verworven informatie wordt verder verwerkt door de
naburige amygdala, entorhinale cortex, perirhinale cortex
en parahippocampale cortex.
Het olfactorisch systeem is dus zeer nauw verbonden met het limbisch systeem. Dit verklaart waarom
reukprikkels een sterke en rechtstreekse impact kunnen hebben op emoties en herinneringen.
1.2.6 MOTORCORTEX
Stuurt willekeurige bewegingen aan. Neuronen in de motorcortex projecteren via de pyramiden van de
medulla oblongata naar de ventrale hoorn van het ruggenmerg. Motorneuronen sturen vervolgens
skeletspieren aan. Dit is het zogenaamde pyramidale systeem voor motoriek.
7
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dimitri De Bundel
Voor het uitvoeren van fijnere motoriek zijn meer zenuwcellen betrokken
dan voor het uitvoeren van grovere bewegingen. Bepaalde lichaamsdelen
(zoals tong, lippen, duim) nemen bijgevolg relatief grote delen in van de
primaire motorische cortex
van de frontaalkwab.
De supplementaire motorgebieden dragen bij tot het plannen en uitvoeren
van complexe bewegingen. Het gebied van Broca draagt bij tot spraak.
1.2.7 STRIATUM EN GLOBUS PALLIDUS
Het striatum (caudate nucleus en putamen) en de globus pallidus
zijn cerebrale structuren die deel uitmaken van de basale ganglia.
Deze subcorticale hersenkernen zijn betrokken in:
• Beloning en motivatie, aanleren en uitvoeren van
doelgericht gedrag (impulsief gedrag en compulsief
gedrag).
• Automatiseren van complexe motoriek en
gewoontevorming. De basale ganglia maken deel uit van het
extrapiramidaal systeem voor motoriek. De basale ganglia
beïnvloeden de zenuwbanen van het piramidaal systeem
om motorbewegingen aan te sturen.
1.2.8 AMYGDALA
De amygdala maken deel uit van de mediale temporale kwab. Ze
reageren op nieuwe stimuli (verrassing), ze coderen de emotionele
toestand (happy/fearful/angry/disgusted), dragen bij tot het opslaan
van de emotionele lading van stimuli (associatief leren) en tot de
selectie van aangepast (reflexief) gedrag (fight/flight/freeze).
De amygdala controleren eveneens de overeenkomstige autonome
(sympathisch zenuwstelsel) en endocriene respons (HPA-as).
1.2.9 HIPPOCAMPUS
De hippocampus maakt deel uit van de mediale temporale kwab en speelt een
kritische rol bij het coderen van contextuele en emotionele informatie.
• Deze dorsale hippocampus draagt voornamelijk bij tot ruimtelijke
oriëntering en het opslaan en ophalen van episodische herinneringen.
• De ventrale hippocampus speelt een meer prominente rol bij het
verwerken van emotionele informatie.
8
,Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dimitri De Bundel
1.2.10 PREFRONTALE CORTEX
De prefrontale cortex speelt een kritische rol bij aandacht, werkgeheugen en
executieve functies. De prefrontale cortex staat in voor het ontwikkelen van
actieplannen, gebaseerd op ervaring en rekening houdend met huidige en
toekomstige doelstellingen. De prefrontale cortex speelt eveneens een
belangrijke rol bij emotieregulatie en gedragsflexibiliteit, hetgeen
noodzakelijk is om doelstellingen te behalen met fluctuerende interoceptieve
en affectieve status in een veranderlijke omgeving.
1.3 DIENCEPHALON
1.3.1 THALAMUS
De thalamus speelt een kritische rol als filter en relais voor sensoriële
informatie (met uitzondering van reuk)
De thalamus speelt een belangrijke rol bij regulatie van slaap en waak cycli.
Thalamo-cortico-thalamische loops worden verondersteld een belangrijke
rol te spelen bij bewustzijn.
1.3.2 HYPOTHALAMUS, HYPOFYSE EN EPIFYSE
De hypothalamus speelt een rol bij verschillende overlevingsfuncties
• Honger en voedselinname
• Dorst en waterinname
• Thermoregulatie
• Circadiane regulatie
• Seksueel en agressief gedrag
De hypofyse (=pituitary gland) heeft een belangrijke endocriene functie. Het stelt verschillende
hormonen vrij in de bloedbaan (geslachtshormonen, stresshormonen, groeihormonen, ...)
9
, Gebaseerd op de powerpoints en lessen van Prof. Dimitri De Bundel
De epifyse (=pijnappelklier) produceert melatonine en speelt een rol bij slaap waak cycli.
1.4 HET LIMBISCH SYSTEEM
Verschillende delen van de hersenen vormen circuits die door
gecoördineerde activiteit diverse functies ondersteunen. Zo kunnen delen
van de limbische cortex, amygdala, hippocampus, basale ganglia, thalamus
en hypothalamus beschouwd worden als onderdeel van het limbisch circuit,
een evolutionair geconserveerd circuit dat bijdraagt tot behoud van
homeostase door het verwerken van interoceptieve en affectieve signalen
en het sturen van aangepast gedrag.
1.5 DE HERSENSTAM
Tien van de twaalf craniale zenuwen (III tem XII) ontspringen in de hersenstam.
De middenhersenen (=midbrain) omvatten het tectum en tegmentum.
• Het tectum (= dak, dorsal) speelt een rol bij oriënterende reflexen: colliculus superior
(of visueel tectum) voor visuele stimuli en colliculus inferior (of auditief tectum) voor
auditieve stimuli.
• Het tegmentum (= bedekt, ventral) speelt ondermeer een essentiële rol bij alertheid en
belonging (projecties ventral tegmentale region naar voorhersenen), motor controle (projecties
van substantia nigra naar basale ganglia) en pijnmodulatie (periaquaductale grijze stof).
De pons (=brug) vormt de verbinding tussen het cerebrum en cerebellum, controleert faciale sensor
(nervus trigeminus) en motor (nervus facialis) functies, en draagt ook bij tot diverse vitale functies
(waken, alertheid, ademhaling, hartslag).
De medulla oblongata (= verlengd merg) controleert vitale functies (ademhaling,
hartslag, bloeddruk, lichaamstemperatuur…) en specifieke reflexen (hoesten, braken).
De reticulaire formatie is een diffuus netwerk van zenuwcellen tussen de posterieure
hypothalamus en de medulla oblongata met ascenderende projecties (naar de
thalamus, hypothalamus, basale voorhersenen en cortex) en descenderende
projecties (naar het ruggenmerg). Het ascenderend reticulair systeem reguleert het
bewustzijn, alertheid, emotie en cognitie, het descenderend systeem drijft autonome
cardiovasculaire en respiratoire controle, pijnmodulatie, en skeletspiertonus.
10
