CSRB: Strafuitvoering
1. Achtergrond
Opsporing vervolging straftoemeting strafuitvoering
SU en opkomst gevangenisstraf:
- Ancien Régime: alle aandacht naar vergelding en de strafuitvoering. Gevangenis: vooral in afwachting
van “een echte straf”
- Klassiek Strafrecht: vrijheidsberoving wordt geleidelijk een straf op zich
o Heropvoeden door arbeid (Vilain XIIII)
o Heropvoeden door isolatie en controle (Ducpétiaux)
o Nauwelijks aandacht voor strafuitvoering in strafwetboek 1867
- Positivisme en sociaal verweer
o Prins en Lejeune
o Penitentiaire hervormingen onder Vandervelde, Louis Vervaeck
Antropologische diensten van de gevangenissen
Reorganisatie van de gevangenisarbeid (gericht op resocialisatie)
Hoe zit het vandaag?
- Beleidsverklaring Minister van Justitie Van Quickenborne, 3 november 2020
- Strafuitvoering: “Een menselijke aanpak voor gedetineerden en geïnterneerden”
o Zinvolle detentie
§ “Een gevangenisstraf dient niet enkel om te vergelden en de maatschappij te beveiligen.
Ze moet ook zinvol zijn, zodat de gedetineerde als een beter mens de gevangenis verlaat
en de re-integratie in de samenleving vlot verloopt. Zo vermijden we recidive en dragen
we bij tot een veiligere maatschappij. 95% van de gedetineerden komt ooit vrij.
Gedetineerden actief voorbereiden op re-integratie in de samenleving gebeurt vanaf de
start van de detentie, via individuele detentieplannen, een versterking van de
psychosociale diensten, het voorzien van tewerkstelling, opleiding, een aangepast
behandel- en begeleidingsaanbod en het verder uitbouwen van kleinschalige
detentieprojecten”.
o Gezondheidszorg gedetineerden (zie Interne Rechtspositie)
§ “Vandaag is justitie verantwoordelijk voor de organisatie en de financiering van de
penitentiaire gezondheidszorg. Deze is niet van hetzelfde niveau als de gezondheidszorg
in de vrije samenleving”.
o Meer plaatsen, betere zorg en re-integratie voor geïnterneerden (zie gastles Joris
D’Heedene)
§ “Geïnterneerden horen niet thuis in de gevangenis. Er wordt verder ingezet op een
volwaardige en menswaardige opvang voor geïnterneerden. Het Masterplan
geïnterneerden wordt verder uitgevoerd, waarbij de eerste prioriteit gaat naar de bouw
van een nieuw Forensisch Psychiatrisch Centrum (FPC) in Aalst, Paivfe en Waver”.
1
,Belang van de strafuitvoering (en het voeren van beleid) is toegenomen Inhoudelijke en formele
omwenteling!
- Klassieke denken: focus op daad
o Rechter bepaalt of verdachte misdrijf heeft gepleegd en legt straf op
o De uitvoering van de door de rechter opgelegde straffen= taak van de uitvoerende macht
In 1867 (klassieke strafrechtsdenken): nauwelijks aandacht voor strafuitvoering in
strafwetboek
- Sinds positivisme: aandacht strafuitvoering(sbeleid), focus persoon dader
o Tweesporenbeleid:
‘normale delinquenten’ strafuitvoering volgens klassieke denken maw rechter legt
straf op en wijzigt niet (in principe)
‘minderjarige en geesteszieke delinquenten’ in principe uit het strafrecht en krijgen
maatregelen maw sancties zijn onbepaald van duur en in de uitvoering van de
sancties kan worden ingegrepen
- Oud en Nieuw Sociaal Verweer: interventie gericht op de persoon van de dader
o Strafuitvoering is niet een puur uitvoerende gelegenheid
o Wijziging mogelijk in de beslissing van de rechter
De door de rechter opgelegde straf kan tijdens de strafuitvoering niet worden
uitgevoerd of worden verminderd
De door de rechter opgelegde straf kan in de fase van de strafuitvoering worden
veranderd (bvb gevangenisstraf wordt uitgevoerd in de vorm van ET)
Discussie: kunnen we dit aan de uitvoerende macht overlaten?
Sporen van deze strafuitvoerings-discussie doorheen onze geschiedenis
o Sociaal verweer: straffen diversifiëren in functie van gevaarlijkheid
en voorwaardelijke invrijheidsstelling (Wet Lejeune 1888)
° discussie rond beslissingen in handen van rechter te
leggen in plaats van minister van Justitie
Ministers van Justitie geen vragende partij (verlies voeren
penitentiair beleid)
- Pas in de nasleep van de zaak Dutroux: visie over de rol van de minister van Justitie in de
strafuitvoering herdacht
o MvJ wou beslissingen rond strafuitvoering niet doorgeven aan rechter, want MvJ maakt zelf
het penitentiair beleid, waardoor hij invloed kon uitoefenen op de bevolkingsgraad, hij kon
dus beslissen om mensen tijdens een periode van overbevolking sneller in de gevangenis te
steken
o 1998: Commissies Voorwaardelijke Invrijheidsstelling (magistraat en assessoren) ipv Minister
van Justitie
o 2006: Strafuitvoeringsrechtbanken (gevangenisstraffen > 3 jaar)
Beperking rol Minister van Justitie
- Strafuitvoering werd uitzonderlijk bij wet geregeld = grote discretionaire ruimte UM.
- Verandering sinds eind 20ste E (uitzondering Wet Lejeune 1888)
o Bijvoorbeeld Voorwaardelijke Invrijheidsstelling (1998), Basiswet gevangeniswezen en
rechtspositie van de gedetineerden (2005), Wet Strafuitvoering (2006), Interneringswet
(2014)
o Meeste wetten hebben betrekking op de tenuitvoerlegging van de vrijheidsstraffen en
regelen de interne en externe rechtspositie veroordeelde gedetineerden
2. Algemeen kader
niet in cursus
2
,3. Actoren van strafuitvoering
3.1 FOD Justitie
uitvoeren van vonissen in strafzaken, zie schema in HB p.237
A) Directoraat-Generaal Penitentiaire Inrichtingen (DG EPI)
- Tenuitvoerlegging straffen en vrijheidsberovende maatregelen, herstelgericht + advies op penitentiair
vlak
- Centraal bestuur: Controle en begeleiding individuele dossiers gedetineerden en personeelsbeheer
- Buitendiensten: De penitentiaire inrichtingen (arresthuizen en strafhuizen) en opleidingscentra (voor
penitentiair personeel)
- Regie van de Gevangenisarbeid
- Veiligheidskorps: DGEPI KB 2018 DAB, directie beveiliging Fedpol: politiediensten ontlasten van
taken die strikt genomen geen politietaken zijn, zoals de veiligheid en bewaking bij het transport van
gedetineerden en de ordehandhaving in de hoven en rechtbanken
- Directeur-generaal en diensten van directeur-generaal
o Bijvoorbeeld: Directie Strategische Ondersteuning: strategische ondersteuning bij de bepaling
en realisatie van de doelstellingen van het DG EPI en de implementatie van de beslissingen
over de interne en externe rechtspositie van de gedetineerden- 3 diensten waaronder
o Directeur generaal: strategische en operationele plannen, bv. uitbouw moderne penologische
concepten
o Directie detentiebeheer
• Dienst interne rechtspositie (DIRP)
• Welke gevangenis? Eigen kenmerken (bevolking, graad beveiliging, …) +
kenmerken gedetineerden
• Dienst externe rechtspositie (DERP)
• Verlenen van penitentiair verlof isolement verzachten en relaties met
maatschappij bevorderen (gericht op re-integratie)
• Neemt beslissingen op vlak van UV’s en onderbreking strafuitvoering
• Beheer dossiers BD, ET, VI
o Directie gebouwen en infrastructuur: verouderde gevangenisstructuur + overbevolking +
verbeten veiligheid
o De Dienst Gezondheidszorg van de Gevangenissen
• Kenniscentrum op het vlak van gezondheidszorg in de gevangenissen
• Beheer en toezicht op de gezondheidszorg
• Ontwikkeling drugbeleid in detentie
• Geneesheren, tandarts, verpleegkundigen en kinesitherapeut (lokaal)
• Gespecialiseerde behandelingen: genees- en heelkundig centrum gevangenis Sint-
Gillis en Medisch Centrum Brugge of gewoon ziekenhuis
• Basiswet 2005: ° Penitentiaire Gezondheidsraad: o.a. advies aan Minister van Justitie
• 2007: zorgequipes (gedetineerden met een psychische aandoening)
o De Psychosociale Dienst (PSD)
• Oorsprong Antropologische Diensten (Vervaeck – zie geschiedenis en HB p.240)
• 1998: ° PSD
• Op basis van een wetenschappelijke aanpak: professionele bijstand aan bevoegde
autoriteiten en zo bijdragen aan de resocialisatie van de gedetineerden
• Ontvangst nieuwe gedetineerden: zicht op de situatie van de gedetineerde.
Start van de detentieplanning en -traject.
• Adviesfunctie oa VI, beperkte detentie, ET (zie les 19/11)
• Op vraag van directeur psychosociaal verslag oa in het kader van VI of
penitentiair verlof = PSD “leverancier van verslagen over gedetineerden”
(Decoene, 2017)
• Opvang penitentiair beambten bij gewelddadige incidenten
• Organisatiestructuur: centraal, regionaal en lokaal:
3
, • Lokaal: in elke strafinrichting = een psychosociaal team: directeur,
psychiater, psycholoog, maatschappelijk assistent en
bestuursassistent
• Regionaal: sociale inspecteurs + directeurs-psychologen
• Centraal: geneesheer-directeur, administratief verantwoordelijke,
2 centraal coordinerende psychologen, 2 inspecteurs en 2 adjunct-
adviseurs en bestuursassistenten + team van specialisten
B) Buitendiensten: penitentiaire inrichtingen/ Strafinrichtingen
- Arresthuizen en strafhuizen: 36 gevangenissen (2019)
o Arresthuizen = voor beklaagden, gedetineerden die opgesloten zijn krachtens de wet
o Strafhuizen = personen veroordeeld voor vrijheidsberovende straf of tot een andere
maatregel
Open: opvoedingsregime op vrijwillig aanvaarde tucht en dwangmiddelen enkel als
dit nodig blijkt
Halfopen: nacht in cel, overdag buiten of in werkplaats
Gesloten: stelsel van verzekerde bewaring (omheining, tralies, detectieapparatuur,
…)
o Doorheen de jaren renovatie van de oude gevangenissen (stromend water, toiletten,
douches, camera’s)
o Tilburg (eind 2009 tot 2016): BE huurde detentieplaatsen in gevangenis van Tillburg
3.2 Gemeenschappen
Gedetineerden: recht op gelijkaardig aanbod binnen als buiten de gevangenismuren
1980: Staatshervorming hulp- en dienstverlening aan gedetineerden met het oog op hun re-integratie:
gemeenschapsbevoegdheid
1. Justitieel Welzijnswerk (JWW)
- Verbonden aan het CAW
- Fundamentele grondrechten (mbt hulp- en dienstverlening, menswaardig leven) ook tijdens detentie
waarborgen
- Tweesporenbeleid JWW: a) individuele hulpverlening en b) structurele ondersteuning
o a) Individuele hulpverlening (trajectbegeleiding):
• Coördinerende eerstelijnshulpverleners: eerste opvang (psychologische of morele hulp)
aan gedetineerden en sociale omgeving, medewerking aan detentie- en reclasseringsplan
gedetineerde, ontwikkelen culturele activiteiten in detentie, informeren PSD inzake
sociale hulp- en dienstverlening
• Draaischijffunctie: ze brengen de gedetineerde in contact met verschillende diensten
intra muros
o b) Structurele ondersteuning:
• Zoals bevorderen toegankelijkheid en aanspreekbaarheid voorzieningen,
organiseren/ondersteunen van oa onderwijs en tewerkstelling in detentie
2. Justitiehuizen
- Sinds de zesde staatshervorming (2014): JHZ van federale overheid (DG EPI) overgeheveld naar de
gemeenschappen (Departement Welzijn, Volksgezondheid en Gezin)
- Taken: onder andere
o Justitiële begeleiding en toezicht op daders
o Onthaal en doorverwijzen slachtoffers
o Informeren burgers betrokken bij conflict
o Verstrekken informatie aan gerechtelijke/administratieve overheden in functie van hun
besluitvorming
o Uitvoeren en opvolgen ET veroordeelden en personen in voorlopige hechtenis
4
1. Achtergrond
Opsporing vervolging straftoemeting strafuitvoering
SU en opkomst gevangenisstraf:
- Ancien Régime: alle aandacht naar vergelding en de strafuitvoering. Gevangenis: vooral in afwachting
van “een echte straf”
- Klassiek Strafrecht: vrijheidsberoving wordt geleidelijk een straf op zich
o Heropvoeden door arbeid (Vilain XIIII)
o Heropvoeden door isolatie en controle (Ducpétiaux)
o Nauwelijks aandacht voor strafuitvoering in strafwetboek 1867
- Positivisme en sociaal verweer
o Prins en Lejeune
o Penitentiaire hervormingen onder Vandervelde, Louis Vervaeck
Antropologische diensten van de gevangenissen
Reorganisatie van de gevangenisarbeid (gericht op resocialisatie)
Hoe zit het vandaag?
- Beleidsverklaring Minister van Justitie Van Quickenborne, 3 november 2020
- Strafuitvoering: “Een menselijke aanpak voor gedetineerden en geïnterneerden”
o Zinvolle detentie
§ “Een gevangenisstraf dient niet enkel om te vergelden en de maatschappij te beveiligen.
Ze moet ook zinvol zijn, zodat de gedetineerde als een beter mens de gevangenis verlaat
en de re-integratie in de samenleving vlot verloopt. Zo vermijden we recidive en dragen
we bij tot een veiligere maatschappij. 95% van de gedetineerden komt ooit vrij.
Gedetineerden actief voorbereiden op re-integratie in de samenleving gebeurt vanaf de
start van de detentie, via individuele detentieplannen, een versterking van de
psychosociale diensten, het voorzien van tewerkstelling, opleiding, een aangepast
behandel- en begeleidingsaanbod en het verder uitbouwen van kleinschalige
detentieprojecten”.
o Gezondheidszorg gedetineerden (zie Interne Rechtspositie)
§ “Vandaag is justitie verantwoordelijk voor de organisatie en de financiering van de
penitentiaire gezondheidszorg. Deze is niet van hetzelfde niveau als de gezondheidszorg
in de vrije samenleving”.
o Meer plaatsen, betere zorg en re-integratie voor geïnterneerden (zie gastles Joris
D’Heedene)
§ “Geïnterneerden horen niet thuis in de gevangenis. Er wordt verder ingezet op een
volwaardige en menswaardige opvang voor geïnterneerden. Het Masterplan
geïnterneerden wordt verder uitgevoerd, waarbij de eerste prioriteit gaat naar de bouw
van een nieuw Forensisch Psychiatrisch Centrum (FPC) in Aalst, Paivfe en Waver”.
1
,Belang van de strafuitvoering (en het voeren van beleid) is toegenomen Inhoudelijke en formele
omwenteling!
- Klassieke denken: focus op daad
o Rechter bepaalt of verdachte misdrijf heeft gepleegd en legt straf op
o De uitvoering van de door de rechter opgelegde straffen= taak van de uitvoerende macht
In 1867 (klassieke strafrechtsdenken): nauwelijks aandacht voor strafuitvoering in
strafwetboek
- Sinds positivisme: aandacht strafuitvoering(sbeleid), focus persoon dader
o Tweesporenbeleid:
‘normale delinquenten’ strafuitvoering volgens klassieke denken maw rechter legt
straf op en wijzigt niet (in principe)
‘minderjarige en geesteszieke delinquenten’ in principe uit het strafrecht en krijgen
maatregelen maw sancties zijn onbepaald van duur en in de uitvoering van de
sancties kan worden ingegrepen
- Oud en Nieuw Sociaal Verweer: interventie gericht op de persoon van de dader
o Strafuitvoering is niet een puur uitvoerende gelegenheid
o Wijziging mogelijk in de beslissing van de rechter
De door de rechter opgelegde straf kan tijdens de strafuitvoering niet worden
uitgevoerd of worden verminderd
De door de rechter opgelegde straf kan in de fase van de strafuitvoering worden
veranderd (bvb gevangenisstraf wordt uitgevoerd in de vorm van ET)
Discussie: kunnen we dit aan de uitvoerende macht overlaten?
Sporen van deze strafuitvoerings-discussie doorheen onze geschiedenis
o Sociaal verweer: straffen diversifiëren in functie van gevaarlijkheid
en voorwaardelijke invrijheidsstelling (Wet Lejeune 1888)
° discussie rond beslissingen in handen van rechter te
leggen in plaats van minister van Justitie
Ministers van Justitie geen vragende partij (verlies voeren
penitentiair beleid)
- Pas in de nasleep van de zaak Dutroux: visie over de rol van de minister van Justitie in de
strafuitvoering herdacht
o MvJ wou beslissingen rond strafuitvoering niet doorgeven aan rechter, want MvJ maakt zelf
het penitentiair beleid, waardoor hij invloed kon uitoefenen op de bevolkingsgraad, hij kon
dus beslissen om mensen tijdens een periode van overbevolking sneller in de gevangenis te
steken
o 1998: Commissies Voorwaardelijke Invrijheidsstelling (magistraat en assessoren) ipv Minister
van Justitie
o 2006: Strafuitvoeringsrechtbanken (gevangenisstraffen > 3 jaar)
Beperking rol Minister van Justitie
- Strafuitvoering werd uitzonderlijk bij wet geregeld = grote discretionaire ruimte UM.
- Verandering sinds eind 20ste E (uitzondering Wet Lejeune 1888)
o Bijvoorbeeld Voorwaardelijke Invrijheidsstelling (1998), Basiswet gevangeniswezen en
rechtspositie van de gedetineerden (2005), Wet Strafuitvoering (2006), Interneringswet
(2014)
o Meeste wetten hebben betrekking op de tenuitvoerlegging van de vrijheidsstraffen en
regelen de interne en externe rechtspositie veroordeelde gedetineerden
2. Algemeen kader
niet in cursus
2
,3. Actoren van strafuitvoering
3.1 FOD Justitie
uitvoeren van vonissen in strafzaken, zie schema in HB p.237
A) Directoraat-Generaal Penitentiaire Inrichtingen (DG EPI)
- Tenuitvoerlegging straffen en vrijheidsberovende maatregelen, herstelgericht + advies op penitentiair
vlak
- Centraal bestuur: Controle en begeleiding individuele dossiers gedetineerden en personeelsbeheer
- Buitendiensten: De penitentiaire inrichtingen (arresthuizen en strafhuizen) en opleidingscentra (voor
penitentiair personeel)
- Regie van de Gevangenisarbeid
- Veiligheidskorps: DGEPI KB 2018 DAB, directie beveiliging Fedpol: politiediensten ontlasten van
taken die strikt genomen geen politietaken zijn, zoals de veiligheid en bewaking bij het transport van
gedetineerden en de ordehandhaving in de hoven en rechtbanken
- Directeur-generaal en diensten van directeur-generaal
o Bijvoorbeeld: Directie Strategische Ondersteuning: strategische ondersteuning bij de bepaling
en realisatie van de doelstellingen van het DG EPI en de implementatie van de beslissingen
over de interne en externe rechtspositie van de gedetineerden- 3 diensten waaronder
o Directeur generaal: strategische en operationele plannen, bv. uitbouw moderne penologische
concepten
o Directie detentiebeheer
• Dienst interne rechtspositie (DIRP)
• Welke gevangenis? Eigen kenmerken (bevolking, graad beveiliging, …) +
kenmerken gedetineerden
• Dienst externe rechtspositie (DERP)
• Verlenen van penitentiair verlof isolement verzachten en relaties met
maatschappij bevorderen (gericht op re-integratie)
• Neemt beslissingen op vlak van UV’s en onderbreking strafuitvoering
• Beheer dossiers BD, ET, VI
o Directie gebouwen en infrastructuur: verouderde gevangenisstructuur + overbevolking +
verbeten veiligheid
o De Dienst Gezondheidszorg van de Gevangenissen
• Kenniscentrum op het vlak van gezondheidszorg in de gevangenissen
• Beheer en toezicht op de gezondheidszorg
• Ontwikkeling drugbeleid in detentie
• Geneesheren, tandarts, verpleegkundigen en kinesitherapeut (lokaal)
• Gespecialiseerde behandelingen: genees- en heelkundig centrum gevangenis Sint-
Gillis en Medisch Centrum Brugge of gewoon ziekenhuis
• Basiswet 2005: ° Penitentiaire Gezondheidsraad: o.a. advies aan Minister van Justitie
• 2007: zorgequipes (gedetineerden met een psychische aandoening)
o De Psychosociale Dienst (PSD)
• Oorsprong Antropologische Diensten (Vervaeck – zie geschiedenis en HB p.240)
• 1998: ° PSD
• Op basis van een wetenschappelijke aanpak: professionele bijstand aan bevoegde
autoriteiten en zo bijdragen aan de resocialisatie van de gedetineerden
• Ontvangst nieuwe gedetineerden: zicht op de situatie van de gedetineerde.
Start van de detentieplanning en -traject.
• Adviesfunctie oa VI, beperkte detentie, ET (zie les 19/11)
• Op vraag van directeur psychosociaal verslag oa in het kader van VI of
penitentiair verlof = PSD “leverancier van verslagen over gedetineerden”
(Decoene, 2017)
• Opvang penitentiair beambten bij gewelddadige incidenten
• Organisatiestructuur: centraal, regionaal en lokaal:
3
, • Lokaal: in elke strafinrichting = een psychosociaal team: directeur,
psychiater, psycholoog, maatschappelijk assistent en
bestuursassistent
• Regionaal: sociale inspecteurs + directeurs-psychologen
• Centraal: geneesheer-directeur, administratief verantwoordelijke,
2 centraal coordinerende psychologen, 2 inspecteurs en 2 adjunct-
adviseurs en bestuursassistenten + team van specialisten
B) Buitendiensten: penitentiaire inrichtingen/ Strafinrichtingen
- Arresthuizen en strafhuizen: 36 gevangenissen (2019)
o Arresthuizen = voor beklaagden, gedetineerden die opgesloten zijn krachtens de wet
o Strafhuizen = personen veroordeeld voor vrijheidsberovende straf of tot een andere
maatregel
Open: opvoedingsregime op vrijwillig aanvaarde tucht en dwangmiddelen enkel als
dit nodig blijkt
Halfopen: nacht in cel, overdag buiten of in werkplaats
Gesloten: stelsel van verzekerde bewaring (omheining, tralies, detectieapparatuur,
…)
o Doorheen de jaren renovatie van de oude gevangenissen (stromend water, toiletten,
douches, camera’s)
o Tilburg (eind 2009 tot 2016): BE huurde detentieplaatsen in gevangenis van Tillburg
3.2 Gemeenschappen
Gedetineerden: recht op gelijkaardig aanbod binnen als buiten de gevangenismuren
1980: Staatshervorming hulp- en dienstverlening aan gedetineerden met het oog op hun re-integratie:
gemeenschapsbevoegdheid
1. Justitieel Welzijnswerk (JWW)
- Verbonden aan het CAW
- Fundamentele grondrechten (mbt hulp- en dienstverlening, menswaardig leven) ook tijdens detentie
waarborgen
- Tweesporenbeleid JWW: a) individuele hulpverlening en b) structurele ondersteuning
o a) Individuele hulpverlening (trajectbegeleiding):
• Coördinerende eerstelijnshulpverleners: eerste opvang (psychologische of morele hulp)
aan gedetineerden en sociale omgeving, medewerking aan detentie- en reclasseringsplan
gedetineerde, ontwikkelen culturele activiteiten in detentie, informeren PSD inzake
sociale hulp- en dienstverlening
• Draaischijffunctie: ze brengen de gedetineerde in contact met verschillende diensten
intra muros
o b) Structurele ondersteuning:
• Zoals bevorderen toegankelijkheid en aanspreekbaarheid voorzieningen,
organiseren/ondersteunen van oa onderwijs en tewerkstelling in detentie
2. Justitiehuizen
- Sinds de zesde staatshervorming (2014): JHZ van federale overheid (DG EPI) overgeheveld naar de
gemeenschappen (Departement Welzijn, Volksgezondheid en Gezin)
- Taken: onder andere
o Justitiële begeleiding en toezicht op daders
o Onthaal en doorverwijzen slachtoffers
o Informeren burgers betrokken bij conflict
o Verstrekken informatie aan gerechtelijke/administratieve overheden in functie van hun
besluitvorming
o Uitvoeren en opvolgen ET veroordeelden en personen in voorlopige hechtenis
4
