2024-
2025
Algemene en
experimentele Oncologie
PROF DR. ANN WOUTERS, PROF DR. FILIP LARDON & DR. JONAS VAN
AUDENAERDE
FEMKE VAN NIMMEN
,Hoofdstuk 1: wat is kanker?
Celdeling als motor van ontwikkeling, groei en weefselhomeostase
o Multicellulair organisme
o Strikte groeiregulerende mechanismen
o Complexe signalisatie
o Groei en ontwikkeling organen binnen normale afmetingen
o Celaanmaak/ celverlies → normaal gezond weefsel in belans vb. rode bloedcellen
die een beperkte levensduur hebben van 120 dagen dus er worden per seconde
miljoenen nieuwe aangemaakt
o Turnover van cellen: afhankelijk van welk type weefsel
o Zeer snel: epitheel dunne darm: heel frequente celdelingen voor vernieuwing
o Trager: nieren of endocriene organen
o Geen: zeer sterk gedifferentieerde weefsel zoals neuronen, skeletspiercellen,..
o Steady state >< verhoogde belasting
= Aanpassing aan wisselende situaties, bv. Weefselschade. Afhankelijk van een
fysiologische stimulus kan weefsel zich aanpassen naar de situatie.
2 mogelijke manieren:
→ hypertrofie: toename in volume van de individuele cellen
Vb. skeletspieren door toegenomen inspanningen van de trainingen
bij atleten
Vb. hartspier door een verhoogde bloeddruk
→ hyperplasie: toename van aantal cellen in een bepaald orgaan
Vb. neutrofiele leukocytose (bacteriële) infecties
Processen zijn adaptief en reversibel!
o Groeiregulatie gebeurd aan de hand van strikte mechanisme, zowel groei stimulerende
en inhiberende factoren spelen daarbij een belangrijke rol.
Neoplastische groei
= toename van het aantal cellen zonder een fysiologische stimulus en is in principe
irreversibel en berust op verworven verstoringen op die stimulerende en inhiberende
processen.
o Tumorcellen
o Gedisreguleerde, autonome groei, ‘anchorage-independent’
o Fouten in de regulatie van celdelingen leiden tot tumorgroei: mogelijk vanaf niveau van
de stamcel
Normaal weefsel: basale laag van het epitheel zijn de
cellen aan het delen en naarmate de onderste lagen
opschuiven, veranderd de vorm en eigenschappen van
deze cellen en verliezen ze hun capaciteit om te delen
Tumorale groei: sommige cellen behouden hun delingscapaciteit → leidt tot tumorgroei
waarbij de celdeling duidelijk niet langer in evenwicht is met de celdifferentiatie en we
1
,krijgen een opeenhoping van ongedifferentieerde cellen die normalieter enkel in de basale
laag voorkomen ➔ celdeling is ontregelt in een kankergezwel
Invasief en matastatisch gedrag
o Belangrijke eigenschappen kankercellen:
o Onbeperkte groei
o Irreversibiliteit
o Neoplasma/ tumor/ gezwel ontstaat bij
ongecontroleerde proliferatie
o Benigne tumor: goedaardig, voorloper stadium van kanker
Vertonen geen invasief gedrage en kan chirurgisch volledig verwijderd worden
Premaligne, dysplasie of precancereus: uiting van weefselbeschadiging, maar nog
geen tumorale transformatie Vb. barretmetaplasie van de slokdarm
o Maligne tumor: kwaadaardig cellen invaderen in omliggende weefsel. Ook
metastasering: uitzaaiingen op afstand vormen
kenmerk Benigne tumoren Maligne tumoren
Begrenzing Scherp Onregelmatig
Kapsel Frequent Zelden
Groeiwijze Niet-invasief Invasief
Groeisnelheid Laag Hoog
Necrose zelden Frequent
Differentiatie Goed Slecht
Mitotische activiteit Laag Hoog
metastasering niet Wel
o Invasie en metastasering
Invasie= directe migratie en penetratie van kankercellen in naburige weefsels.
Er moet een daling zijn van de cel-celinteractie tussen de kankercellen, dit komt door de
downregulatie van adhesiemolecules (E-cadherines). Als ook moet de celmotiliteit van
de kankcellen stijgen, dit komt door chemoattractanten: moleculen die de kankercellen
aantrekken.
Tot slot een toename van aanmaak matrix-metalloproteïnasen (= proteasen die ecm
afbreken), dit is nodig omdat kankecellen doorheen de basale membraan moeten.
Metastasering = mogelijkheid van kankercellen om in de bloedbaan te geraken, naar ver
gelegen weefsels te migreren en metastasen te vormen die fysisch niet verbonden zijn
met de primaire tumor. Een metastasering is niet-random, maar naar zeer specifieke
sites. ‘seed & soil’ hypothese. Komt frequent voor thv de longen, lever en bot. Zelden thv
spierweefsel of milt.
2
, o Meerstappenproces:
1. Primaire tumor: Tumorcellen gaan invaderen, komen los uit weefsel en
gaan omliggende micro-milieu invaderen en kunnen doorheen een
basaal memebraan invaderen
2. Metastase: kankercellen komen in de bloedbaan of lymfebanen terecht
komen en worden getransporteerd naar organen op afstand = lymfogene
en hematogene metastasering
Selectie van tumorcellen
o Tumor begint met 1 cel:
→ ondergaat verschillende rondes van mutaties en natuurlijke selectie
→ resulteert in cel met andere fysiologische behoeften dan de normale cel
→ ontaan ‘dominante kloon’
o Snelheid van de evolutie is afhankelijk van:
o Mutatiesnelheid (probabiliteit van genetische veranderingen/ gen en/ tijdseenheid
o Aantal cellen in de populatie
o Snelheid van reproductie (aantal generaties nakomelingen/ tijdseenheid)
o Selectieve voordeel van de mutanten
o Verhoogde mutatiesnelheid
o Genetische (in)stabiliteit:
o Geen herstel van DNA-schade en replicatiefouten
o Karyotypische abnormaliteiten
o Bijkomende mutaties kunnen voor agressieve varianten zorgen!!
‘Hallmarks of cancer’ – Hanahan & Weinberg
= verworven eigenschappen die een gewone cel transformeren tot een kankercel, opnieuw
een meerstappenproces.
→ meest fundamentele kenmerk van
kankercellen: vermogen om continu
te blijven proliferen.
Normale cellen: proliferen oiv
groeifactoren vs kankercellen kunnen
proliferen vaak onafhankelijk van
groeifactoren door defecten in de
signaaltransductie.
Diverse manieren om het vermogen
tot onbeperkte proliferatie te
bekomen:
o Zelf groeifactoren produceren = autocriene stimulatie van proliferatie
o Kankercellen stimuleren normale cellen in tumor-geassocieerd stroma om GF te
produceren
o Expressie van de receptorproteïnen toenmenen → hyperresponsief
o Constitutieve activatie van componenten in de downstream signaaltransductie → niet
langer afhankelijk van ligand-gemedieerde activatie van de receptor
→ omzeilen van de geprogrammeerde beperkingen van proliferatie.
3
2025
Algemene en
experimentele Oncologie
PROF DR. ANN WOUTERS, PROF DR. FILIP LARDON & DR. JONAS VAN
AUDENAERDE
FEMKE VAN NIMMEN
,Hoofdstuk 1: wat is kanker?
Celdeling als motor van ontwikkeling, groei en weefselhomeostase
o Multicellulair organisme
o Strikte groeiregulerende mechanismen
o Complexe signalisatie
o Groei en ontwikkeling organen binnen normale afmetingen
o Celaanmaak/ celverlies → normaal gezond weefsel in belans vb. rode bloedcellen
die een beperkte levensduur hebben van 120 dagen dus er worden per seconde
miljoenen nieuwe aangemaakt
o Turnover van cellen: afhankelijk van welk type weefsel
o Zeer snel: epitheel dunne darm: heel frequente celdelingen voor vernieuwing
o Trager: nieren of endocriene organen
o Geen: zeer sterk gedifferentieerde weefsel zoals neuronen, skeletspiercellen,..
o Steady state >< verhoogde belasting
= Aanpassing aan wisselende situaties, bv. Weefselschade. Afhankelijk van een
fysiologische stimulus kan weefsel zich aanpassen naar de situatie.
2 mogelijke manieren:
→ hypertrofie: toename in volume van de individuele cellen
Vb. skeletspieren door toegenomen inspanningen van de trainingen
bij atleten
Vb. hartspier door een verhoogde bloeddruk
→ hyperplasie: toename van aantal cellen in een bepaald orgaan
Vb. neutrofiele leukocytose (bacteriële) infecties
Processen zijn adaptief en reversibel!
o Groeiregulatie gebeurd aan de hand van strikte mechanisme, zowel groei stimulerende
en inhiberende factoren spelen daarbij een belangrijke rol.
Neoplastische groei
= toename van het aantal cellen zonder een fysiologische stimulus en is in principe
irreversibel en berust op verworven verstoringen op die stimulerende en inhiberende
processen.
o Tumorcellen
o Gedisreguleerde, autonome groei, ‘anchorage-independent’
o Fouten in de regulatie van celdelingen leiden tot tumorgroei: mogelijk vanaf niveau van
de stamcel
Normaal weefsel: basale laag van het epitheel zijn de
cellen aan het delen en naarmate de onderste lagen
opschuiven, veranderd de vorm en eigenschappen van
deze cellen en verliezen ze hun capaciteit om te delen
Tumorale groei: sommige cellen behouden hun delingscapaciteit → leidt tot tumorgroei
waarbij de celdeling duidelijk niet langer in evenwicht is met de celdifferentiatie en we
1
,krijgen een opeenhoping van ongedifferentieerde cellen die normalieter enkel in de basale
laag voorkomen ➔ celdeling is ontregelt in een kankergezwel
Invasief en matastatisch gedrag
o Belangrijke eigenschappen kankercellen:
o Onbeperkte groei
o Irreversibiliteit
o Neoplasma/ tumor/ gezwel ontstaat bij
ongecontroleerde proliferatie
o Benigne tumor: goedaardig, voorloper stadium van kanker
Vertonen geen invasief gedrage en kan chirurgisch volledig verwijderd worden
Premaligne, dysplasie of precancereus: uiting van weefselbeschadiging, maar nog
geen tumorale transformatie Vb. barretmetaplasie van de slokdarm
o Maligne tumor: kwaadaardig cellen invaderen in omliggende weefsel. Ook
metastasering: uitzaaiingen op afstand vormen
kenmerk Benigne tumoren Maligne tumoren
Begrenzing Scherp Onregelmatig
Kapsel Frequent Zelden
Groeiwijze Niet-invasief Invasief
Groeisnelheid Laag Hoog
Necrose zelden Frequent
Differentiatie Goed Slecht
Mitotische activiteit Laag Hoog
metastasering niet Wel
o Invasie en metastasering
Invasie= directe migratie en penetratie van kankercellen in naburige weefsels.
Er moet een daling zijn van de cel-celinteractie tussen de kankercellen, dit komt door de
downregulatie van adhesiemolecules (E-cadherines). Als ook moet de celmotiliteit van
de kankcellen stijgen, dit komt door chemoattractanten: moleculen die de kankercellen
aantrekken.
Tot slot een toename van aanmaak matrix-metalloproteïnasen (= proteasen die ecm
afbreken), dit is nodig omdat kankecellen doorheen de basale membraan moeten.
Metastasering = mogelijkheid van kankercellen om in de bloedbaan te geraken, naar ver
gelegen weefsels te migreren en metastasen te vormen die fysisch niet verbonden zijn
met de primaire tumor. Een metastasering is niet-random, maar naar zeer specifieke
sites. ‘seed & soil’ hypothese. Komt frequent voor thv de longen, lever en bot. Zelden thv
spierweefsel of milt.
2
, o Meerstappenproces:
1. Primaire tumor: Tumorcellen gaan invaderen, komen los uit weefsel en
gaan omliggende micro-milieu invaderen en kunnen doorheen een
basaal memebraan invaderen
2. Metastase: kankercellen komen in de bloedbaan of lymfebanen terecht
komen en worden getransporteerd naar organen op afstand = lymfogene
en hematogene metastasering
Selectie van tumorcellen
o Tumor begint met 1 cel:
→ ondergaat verschillende rondes van mutaties en natuurlijke selectie
→ resulteert in cel met andere fysiologische behoeften dan de normale cel
→ ontaan ‘dominante kloon’
o Snelheid van de evolutie is afhankelijk van:
o Mutatiesnelheid (probabiliteit van genetische veranderingen/ gen en/ tijdseenheid
o Aantal cellen in de populatie
o Snelheid van reproductie (aantal generaties nakomelingen/ tijdseenheid)
o Selectieve voordeel van de mutanten
o Verhoogde mutatiesnelheid
o Genetische (in)stabiliteit:
o Geen herstel van DNA-schade en replicatiefouten
o Karyotypische abnormaliteiten
o Bijkomende mutaties kunnen voor agressieve varianten zorgen!!
‘Hallmarks of cancer’ – Hanahan & Weinberg
= verworven eigenschappen die een gewone cel transformeren tot een kankercel, opnieuw
een meerstappenproces.
→ meest fundamentele kenmerk van
kankercellen: vermogen om continu
te blijven proliferen.
Normale cellen: proliferen oiv
groeifactoren vs kankercellen kunnen
proliferen vaak onafhankelijk van
groeifactoren door defecten in de
signaaltransductie.
Diverse manieren om het vermogen
tot onbeperkte proliferatie te
bekomen:
o Zelf groeifactoren produceren = autocriene stimulatie van proliferatie
o Kankercellen stimuleren normale cellen in tumor-geassocieerd stroma om GF te
produceren
o Expressie van de receptorproteïnen toenmenen → hyperresponsief
o Constitutieve activatie van componenten in de downstream signaaltransductie → niet
langer afhankelijk van ligand-gemedieerde activatie van de receptor
→ omzeilen van de geprogrammeerde beperkingen van proliferatie.
3
