Inhoudsopgave
1 de cognitieve ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd ........................................................................... 4
1.1 de intellectuele ontwikkeling ........................................................................................................... 4
1.1.1 piagets stadium van preoperationeel denken .......................................................................... 4
1.1.2 De informatieverwerkingstheorie van cognitieve ontwikkeling.................................................. 5
1.1.3 Vygotsky’s visie op cognitieve ontwikkeling: oog voor de rol van cultuur ................................. 5
1.2 de taalontwikkeling ......................................................................................................................... 6
1.2.1 Linguïstische vooruitgang in de peuter- en kleutertijd .............................................................. 6
1.2.2 Egocentrisch taalgebruik ......................................................................................................... 6
1.2.3 Armoede en taalontwikkeling ................................................................................................... 6
1.3 de invloed van school en media ..................................................................................................... 7
1.3.1 vroege vormen van onderwijs en opvang ................................................................................ 7
2 de sociale- en persoonlijkheidsontwikkeling in de peuter- en kleutertijd ................................................. 8
2.1 een antwoord op de vraag ‘wie ben ik?’ .......................................................................................... 8
2.1.1 De persoonlijkheidsontwikkeling: conflicten oplossen .............................................................. 8
2.1.2 Het zelfbeeld in de peuter- en kleutertijd.................................................................................. 8
2.1.3 Genderidentiteit: het ontstaan van mannelijkheid en vrouwelijkheid ........................................ 8
2.2 Vrienden en familie: het sociale leven van peuters en kleuters ....................................................... 9
2.2.1 het ontstaan van vriendschappen ............................................................................................ 9
2.2.2 de regels van het spel ............................................................................................................. 9
2.2.3 de theory of mind van peuters en kleuters: begrijpen wat anderen denken............................ 10
2.2.4 het gezinsleven van peuters en kleuters ................................................................................ 10
2.3 Morele ontwikkeling en agressie ................................................................................................... 11
2.3.1 het ontstaan van moreel besef: goed en fout in de maatschappij .......................................... 11
2.3.2 Agressie en geweld bij peuters en kleuters: oorzaken en gevolgen ....................................... 11
3 de cognitieve ontwikkeling in de schooltijd ........................................................................................... 12
3.1 De intellectuele en taalkundige ontwikkeling ................................................................................. 12
3.1.1 De cognitieve ontwikkeling volgens Piaget ............................................................................ 12
3.1.2 Informatieverwerking in de schooltijd ..................................................................................... 12
3.1.3 Vygotsky’s visie op cognitieve ontwikkeling en klassikaal onderwijs ...................................... 12
3.1.4 Taalontwikkeling: de betekenis van woorden......................................................................... 13
3.1.5 Tweetaligheid ........................................................................................................................ 13
3.2 Intelligentie: het bepalen van individuele sterke punten ................................................................ 13
3.2.1 Criteria voor intelligentie: een onderscheid tussen intelligente en niet- intelligente kinderen .. 13
3.2.2 Actuele visies op intelligentietests ......................................................................................... 14
3.2.3 Alternatieve visies op intelligentie .......................................................................................... 14
3.2.4 Intelligentiescores onder en boven de norm .......................................................................... 15
3.3 onderwijs: lezen, schrijven en rekenen (en meer) ......................................................................... 16
3.3.1 Onderwijstrends: meer dan lezen, schrijven en rekenen........................................................ 16
3.3.2 Schoolrijpheid: wanneer is ene kind klaar voor school? ......................................................... 16
3.3.3 Lezen: het leren ontcijferen van de betekenis van woorden .................................................. 16
3.3.4 Het Pygmalion- effect: de invloed van verwachtingen ............................................................ 17
4 de sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de schooltijd ........................................ 17
4.1 de ontwikkeling van het eigen ik ................................................................................................... 17
, 4.1.1 de psychosociale en zelfkennis in de schooltijd: vlijt vs minderwaardigheid........................... 17
4.1.2 eigenwaarde: hoe kinderen een beeld van zichzelf ontwikkelen ............................................ 19
4.2 Relaties: vriendschappen in de schooltijd ..................................................................................... 20
4.2.1 stadia van vriendschap: een veranderende kijk op vrienden .................................................. 20
4.2.2 individuele verschillen bij vriendschap: wat maakt een kind populair? ................................... 21
4.2.3 gender en vriendschap: segregatie van de seksen in de schooltijd ....................................... 22
4.2.4 interetnische vriendschappen: integratie binnen en buiten het klaslokaal .............................. 22
4.2.5 pesten op school en online .................................................................................................... 22
4.3 het gezin in de schooltijd .............................................................................................................. 22
4.3.1 de veranderende thuisomgeving ........................................................................................... 22
4.3.2 jeugdzorg .............................................................................................................................. 24
5 de cognitieve ontwikkeling in de adolescentie...................................................................................... 24
5.1 de intellectuele ontwikkeling ......................................................................................................... 24
5.1.1 het formeel- operationele stadium van piaget en adolescentie .............................................. 24
5.1.2 De informatieverwerkingstheorie: geleidelijke veranderingen in vermogens .......................... 24
5.1.3 De adolescent als het middelpunt van het universum ............................................................ 24
5.2 De morele ontwikkeling ................................................................................................................ 25
5.2.1 Kohlbergs theorie van morele ontwikkeling............................................................................ 25
5.2.2 Gilligans theorie van morele ontwikkeling .............................................................................. 25
5.3 schoolprestaties en cognitieve ontwikkeling ................................................................................. 25
5.3.1 de overgang van de basisschool naar het voortgezet onderwijs ............................................ 25
5.3.2 sociaaleconomische status en schoolprestaties: individuele prestatieverschillen................... 26
5.3.3 veiligheid op school en de kwaliteit van het onderwijs ........................................................... 26
5.3.4 etnische verschillen in schoolprestaties ................................................................................. 26
5.3.5 media- en technologiegebruik door adolescenten.................................................................. 26
5.3.6 scholieren en parttime werk ................................................................................................... 26
5.3.7 het afbreken van de schoolcarrière........................................................................................ 27
5.3.8 naar het hoger onderwijs ....................................................................................................... 27
5.3.9 gender en prestaties in het hoger onderwijs .......................................................................... 27
5.4 het kiezen van een beroep ........................................................................................................... 27
5.4.1 de drie perioden van ginzberg ............................................................................................... 27
5.4.2 de zes persoonlijkheidstypen van holland.............................................................................. 27
5.4.3 gender en carrièrekeuze: vrouwenwerk ................................................................................. 27
6 de sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de adolescentie ................................... 28
6.1 Identiteit: een antwoord op de vraag ‘Wie ben ik?’ ........................................................................ 28
6.1.1 Zelfbeeld: de beschrijving van het ik ...................................................................................... 28
6.1.2 Eigenwaarde: beoordeling van het ik ..................................................................................... 28
6.1.3 Identiteitsvorming in de adolescentie: verandering of crisis? ................................................. 28
6.1.4 Marcia’s theorie van identiteitsontwikkeling ........................................................................... 29
6.1.5 Depressie en zelfmoord: psychische problemen in de adolescentie ...................................... 30
6.2 Relaties: familie en vrienden......................................................................................................... 32
6.2.1 Familiebanden: veranderende relaties binnen het gezin ........................................................ 32
6.2.2 Ouder- kindconflicten in de adolescentie ............................................................................... 32
2
, 6.2.3 Relaties met leeftijdsgenoten: het belang van ‘erbij horen’ .................................................... 32
6.2.4 Populariteit en druk van leeftijdsgenoten in de adolescentie .................................................. 33
6.2.5 Criminaliteit in de adolescentie .............................................................................................. 33
6.3 Verkering, seksueel gedrag en tienerzwangerschap..................................................................... 34
6.3.1 Verkering: jongen ontmoet meisje in de 21e eeuw ................................................................. 34
6.3.2 Seksuele activiteiten tijdens de adolescentie ......................................................................... 34
6.3.3 Seksuele geaardheid: heteroseksualiteit en homoseksualiteit ............................................... 35
7 mogelijke examenvragen ..................................................................................................................... 36
3
1 de cognitieve ontwikkeling in de peuter- en kleutertijd ........................................................................... 4
1.1 de intellectuele ontwikkeling ........................................................................................................... 4
1.1.1 piagets stadium van preoperationeel denken .......................................................................... 4
1.1.2 De informatieverwerkingstheorie van cognitieve ontwikkeling.................................................. 5
1.1.3 Vygotsky’s visie op cognitieve ontwikkeling: oog voor de rol van cultuur ................................. 5
1.2 de taalontwikkeling ......................................................................................................................... 6
1.2.1 Linguïstische vooruitgang in de peuter- en kleutertijd .............................................................. 6
1.2.2 Egocentrisch taalgebruik ......................................................................................................... 6
1.2.3 Armoede en taalontwikkeling ................................................................................................... 6
1.3 de invloed van school en media ..................................................................................................... 7
1.3.1 vroege vormen van onderwijs en opvang ................................................................................ 7
2 de sociale- en persoonlijkheidsontwikkeling in de peuter- en kleutertijd ................................................. 8
2.1 een antwoord op de vraag ‘wie ben ik?’ .......................................................................................... 8
2.1.1 De persoonlijkheidsontwikkeling: conflicten oplossen .............................................................. 8
2.1.2 Het zelfbeeld in de peuter- en kleutertijd.................................................................................. 8
2.1.3 Genderidentiteit: het ontstaan van mannelijkheid en vrouwelijkheid ........................................ 8
2.2 Vrienden en familie: het sociale leven van peuters en kleuters ....................................................... 9
2.2.1 het ontstaan van vriendschappen ............................................................................................ 9
2.2.2 de regels van het spel ............................................................................................................. 9
2.2.3 de theory of mind van peuters en kleuters: begrijpen wat anderen denken............................ 10
2.2.4 het gezinsleven van peuters en kleuters ................................................................................ 10
2.3 Morele ontwikkeling en agressie ................................................................................................... 11
2.3.1 het ontstaan van moreel besef: goed en fout in de maatschappij .......................................... 11
2.3.2 Agressie en geweld bij peuters en kleuters: oorzaken en gevolgen ....................................... 11
3 de cognitieve ontwikkeling in de schooltijd ........................................................................................... 12
3.1 De intellectuele en taalkundige ontwikkeling ................................................................................. 12
3.1.1 De cognitieve ontwikkeling volgens Piaget ............................................................................ 12
3.1.2 Informatieverwerking in de schooltijd ..................................................................................... 12
3.1.3 Vygotsky’s visie op cognitieve ontwikkeling en klassikaal onderwijs ...................................... 12
3.1.4 Taalontwikkeling: de betekenis van woorden......................................................................... 13
3.1.5 Tweetaligheid ........................................................................................................................ 13
3.2 Intelligentie: het bepalen van individuele sterke punten ................................................................ 13
3.2.1 Criteria voor intelligentie: een onderscheid tussen intelligente en niet- intelligente kinderen .. 13
3.2.2 Actuele visies op intelligentietests ......................................................................................... 14
3.2.3 Alternatieve visies op intelligentie .......................................................................................... 14
3.2.4 Intelligentiescores onder en boven de norm .......................................................................... 15
3.3 onderwijs: lezen, schrijven en rekenen (en meer) ......................................................................... 16
3.3.1 Onderwijstrends: meer dan lezen, schrijven en rekenen........................................................ 16
3.3.2 Schoolrijpheid: wanneer is ene kind klaar voor school? ......................................................... 16
3.3.3 Lezen: het leren ontcijferen van de betekenis van woorden .................................................. 16
3.3.4 Het Pygmalion- effect: de invloed van verwachtingen ............................................................ 17
4 de sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de schooltijd ........................................ 17
4.1 de ontwikkeling van het eigen ik ................................................................................................... 17
, 4.1.1 de psychosociale en zelfkennis in de schooltijd: vlijt vs minderwaardigheid........................... 17
4.1.2 eigenwaarde: hoe kinderen een beeld van zichzelf ontwikkelen ............................................ 19
4.2 Relaties: vriendschappen in de schooltijd ..................................................................................... 20
4.2.1 stadia van vriendschap: een veranderende kijk op vrienden .................................................. 20
4.2.2 individuele verschillen bij vriendschap: wat maakt een kind populair? ................................... 21
4.2.3 gender en vriendschap: segregatie van de seksen in de schooltijd ....................................... 22
4.2.4 interetnische vriendschappen: integratie binnen en buiten het klaslokaal .............................. 22
4.2.5 pesten op school en online .................................................................................................... 22
4.3 het gezin in de schooltijd .............................................................................................................. 22
4.3.1 de veranderende thuisomgeving ........................................................................................... 22
4.3.2 jeugdzorg .............................................................................................................................. 24
5 de cognitieve ontwikkeling in de adolescentie...................................................................................... 24
5.1 de intellectuele ontwikkeling ......................................................................................................... 24
5.1.1 het formeel- operationele stadium van piaget en adolescentie .............................................. 24
5.1.2 De informatieverwerkingstheorie: geleidelijke veranderingen in vermogens .......................... 24
5.1.3 De adolescent als het middelpunt van het universum ............................................................ 24
5.2 De morele ontwikkeling ................................................................................................................ 25
5.2.1 Kohlbergs theorie van morele ontwikkeling............................................................................ 25
5.2.2 Gilligans theorie van morele ontwikkeling .............................................................................. 25
5.3 schoolprestaties en cognitieve ontwikkeling ................................................................................. 25
5.3.1 de overgang van de basisschool naar het voortgezet onderwijs ............................................ 25
5.3.2 sociaaleconomische status en schoolprestaties: individuele prestatieverschillen................... 26
5.3.3 veiligheid op school en de kwaliteit van het onderwijs ........................................................... 26
5.3.4 etnische verschillen in schoolprestaties ................................................................................. 26
5.3.5 media- en technologiegebruik door adolescenten.................................................................. 26
5.3.6 scholieren en parttime werk ................................................................................................... 26
5.3.7 het afbreken van de schoolcarrière........................................................................................ 27
5.3.8 naar het hoger onderwijs ....................................................................................................... 27
5.3.9 gender en prestaties in het hoger onderwijs .......................................................................... 27
5.4 het kiezen van een beroep ........................................................................................................... 27
5.4.1 de drie perioden van ginzberg ............................................................................................... 27
5.4.2 de zes persoonlijkheidstypen van holland.............................................................................. 27
5.4.3 gender en carrièrekeuze: vrouwenwerk ................................................................................. 27
6 de sociale ontwikkeling en de persoonlijkheidsontwikkeling in de adolescentie ................................... 28
6.1 Identiteit: een antwoord op de vraag ‘Wie ben ik?’ ........................................................................ 28
6.1.1 Zelfbeeld: de beschrijving van het ik ...................................................................................... 28
6.1.2 Eigenwaarde: beoordeling van het ik ..................................................................................... 28
6.1.3 Identiteitsvorming in de adolescentie: verandering of crisis? ................................................. 28
6.1.4 Marcia’s theorie van identiteitsontwikkeling ........................................................................... 29
6.1.5 Depressie en zelfmoord: psychische problemen in de adolescentie ...................................... 30
6.2 Relaties: familie en vrienden......................................................................................................... 32
6.2.1 Familiebanden: veranderende relaties binnen het gezin ........................................................ 32
6.2.2 Ouder- kindconflicten in de adolescentie ............................................................................... 32
2
, 6.2.3 Relaties met leeftijdsgenoten: het belang van ‘erbij horen’ .................................................... 32
6.2.4 Populariteit en druk van leeftijdsgenoten in de adolescentie .................................................. 33
6.2.5 Criminaliteit in de adolescentie .............................................................................................. 33
6.3 Verkering, seksueel gedrag en tienerzwangerschap..................................................................... 34
6.3.1 Verkering: jongen ontmoet meisje in de 21e eeuw ................................................................. 34
6.3.2 Seksuele activiteiten tijdens de adolescentie ......................................................................... 34
6.3.3 Seksuele geaardheid: heteroseksualiteit en homoseksualiteit ............................................... 35
7 mogelijke examenvragen ..................................................................................................................... 36
3
