Het recht op vrijheid van meningsuiting
Vindplaat - De Grondwet • Art. 19 G.W. (vrijheid meningsuiting)
s • Arts. 25, 148 en 150 (persvrijheid)
- De mensenrechtenverdragen • Art. 10 EVRM (vrijheid meningsuiting)
• Art. 19 BUPO (vrijheid meningsuiting)
- Arts. 10 en 11 EU-Handvest
Grondslag Twee soorten argumenten:
en 1) Instrumentele argumenten: de vrijheid van meningsuiting moet worden gekoesterd vanwege de gunstige gevolgen die zij heeft voor het individu en de samenleving :
EHRM zegt:
- Democratieargument: democratische besluitvorming veronderstelt dat de burgers en hun vertegenwoordigers vrij hun mening kunnen uiten en hun politieke
denkbeelden kunnen verspreiden en over alle relevante informatie kunnen beschikken alvorens zij hun stem uitbrengen
- Persoonlijke ontwikkeling van het individu: pas wanneer de mens vrij kan spreken en schrijven, wanneer hij ideeën kan ontvangen en uitwisselen, zal hij zich als mens
ten volle kunnen ontplooien
- Waarheidsvinding : de OH is niet onfeilbaar: het gevaar bestaat dat zij ideeën onderdrukt die waar of gedeeltelijk waar zijn
- Veiligheidsventiel/expressievrijheid: er ontstaan veel contraproductieve effecten door het onderdrukken van meningen
2) Niet-instrumenteel: vrijheid meningsuiting essentieel en constitutief bestanddeel rechtvaardige samenleving; overheid dient haar burgers te behandelen als rationele
en autonome wezens
Toepassin Wat is de betekenis van “meningsuiting”?
gsgebied ➔ Ruime draagwijdte: art 19, 25, 150 Gw
Art. 10 EVRM beschermt alle media / zelfs non-verbale handelingen
omvat ook het recht om informatie te ontvangen
beschermt ook meningen die kwetsen, schokken, of verontrusten
beschermt niet alleen de inhoud van de ideeën en informatie, maar ook de vorm waarin deze zijn weergegeven
➔ Ook positieve verplichtingen
➔ Belangrijk onderdeel is de persvrijheid: bijzondere positie en bijkomende waarborgen
Zorgt ervoor dat het beleid en de regering worden gecontroleerd en voorwerp zijn van een politiek debat
! bescherming van bronnengeheim: Wet 7 april 2005: informatie cruciaal én strikt noodzakelijk
Beperking EHRM:
en - toetsingsintensiteit hangt af van de aard ervan: meest verregaand is politieke meningsuitingen
(toelaatbare kritiek is ruimer bij journalisten, regering en politici dan bij privépersonen)
(ook onderscheid tussen feitelijke gegevens en waardeoordelen)
- preventieve beperkingen mogelijk maar strenge controle (>< art 19 en 25 GW)
- bijkomende waarborgen voor de drukpers :
art 25, lid 2 GW: cascadesysteem : eerst schrijver, dan uitgever, dan drukker, dan verspreider => privécensuur vermijden
= zowel op straf- als op burgerrechtelijk vlak
art 150 GW: Hof van Assisen bevoegd voor drukpersmisdrijven (bv seksisme,…) !voor racisme: correctionele rechtbank!
Voorwaarden voor ‘drukpersmisdrijf’: (HvC)
i. het uiten van een mening die door de wetgever strafbaar is gesteld= opinie: GEEN BEELDMATERIAAL OF AUDIO
ii. geschreven mening (ook digitale verspreiding sinds 2012)
Enkele A. Hate speech : Wanneer strafbaar? (antiracisme- en antidiscriminatiewetten van 2007, art 20 BUPO-Verdrag en art 4 VN-Rassendiscriminatieverdrag)
toepassin GwH: strikte grondwetsconforme interpretatie: uitingen die ‘opzettelijk aansporen om iets te doen’ en wanneer er ‘bijzonder opzet’ is
gsgevallen EHRM: ‘beledigen’, ‘belachelijk maken’ of ‘belasteren’ van specifieke bevolkingsgroepen volstaat, soms hangt het van context af om art 10 EVRM in te roepen
B. Meningsuiting vs privacy
BVerf, 1 BvR 653/96 EHRM, Von Hannover t. Duitsland (Nr. 1) pg 383
Hurbain t. België (2023) => afwegingscriteria ‘recht op vergetelheid’
, Vrijheid van vergadering
Vindplaats Art 26 GW, art 11 EVRM , art 21 en 22 IVBPR, art 12 EU-Handvest
Grondslagen Nauwe band tussen expressievrijheid en vrijheid van vergadering meermaals door Hof onderstreept
Art 11 EVRM = lex specialis art 10 EVRM: zelfde doelstellingen worden gebruikt => essentiële rol garanderen pluralisme en democratie
Toepassingsgebied - Private of publieke bijeenkomsten van meerdere personen
- ‘vreedzame’ vergadering (geen geweld/ordeverstorend karakter)
- In beginsel geen recht op toegang privé-eigendom (winkelcentra)
Beperkingen Art 11 EVRM: traditionele beperkingsgronden (preventief, repressief en regelende maatregelen mogen)
➔ Toetsingsintensiteit afhankelijk van de context en de aard van de maatregel
Art 26 GW:
1) Privévergaderingen in een besloten plaats: beschermd door art 15 GW: kunnen niet worden gecontroleerd
2) Openbare vergaderingen in besloten plaats: wel regelende doch geen preventieve maatregelen indien vreedzaam, ongewapend en wet gerespecteerd
3) Vergaderingen in open lucht (= aan de openbare weg of grenzend eraan): ten volle aan politiewetten onderworpen (alle maatregelen mogelijk)
Enkele De vergaderingsvrijheid en het sluitingsuur voor cafés en discotheken)
toepassingsgevallen RvS: een lineair sluitingsuur, dat voor de hele gemeente geldt, is disproportioneel (RvS 24 oktober 2000, nr 90.369, De Proft)
HvC: is het eens met zo’n maatregelen, want is discretionaire bevoegdheid van de gemeenten (Cass, 4 maart 1998, Arr. Cass. 1998, nr. 117)
Vrijheid van vereniging
Vindplaats Art 27 GW, art 11 EVRM , art 21 en 22 IVBPR, art 12 EU-Handvest
Grondslagen Nauwe band tussen expressievrijheid en vrijheid van vereniging meermaals door Hof onderstreept
Art 11 EVRM = lex specialis art 10 EVRM: zelfde doelstellingen worden gebruikt => essentiële rol garanderen pluralisme en democratie
Toepassingsgebied - Een minimale organisatorische structuur, een gemeenschappelijk doel en een zeker mate van stabiliteit (publiekrechtelijke instanties dus niet)
- Vakverenigingen mogen opgericht worden en mensen mogen daarbij aansluiten (mogen ook niet verplicht worden aan te sluiten = negatieve vrijheid)
- Brede reeks van activiteiten en handelingen
Beperkingen Art 11 EVRM: traditionele beperkingsgronden (preventief, repressief en regelende maatregelen mogen)
➔ Toetsingsintensiteit afhankelijk van de context en de aard van de maatregel
Art 27 GW: geen preventieve maatregelen, MAAR werkings- en toezichtmodaliteiten voor verenigingen die handelen voor OH of algemeen belang toegelaten
Enkele Maatregelen tegen antidemocratische politieke partijen (art 17 EVRM)
toepassingsgevallen Politieke partijen vallen onder beschermingssfeer van de verenigingsvrijheid => ‘dwingende en overtuigende’ redenen voor beperking nodig
➔ EHRM, Refah Partisi t. Turkije, 2003, test partijverbod
1. Aangewende middelen wettig en democratisch
2. Partij roept niet op tot geweld of opstand
3. Voorgestelde hervorming in overeenstemming democratie
4. Gevaar voor realisatie programma voldoende reëel en imminent
➔ Art 15ter wet over partijfinanciering: financiering kan ingetrokken worden wanneer partij ‘vijandig staat’ t.o.v. de rechten en vrijheden in EVRM (RvS)
GwH: nr 10/2001: “vijandig” = “het aanzetten tot schenden van een voor de democratie essentiële rechtsregel” => strikte interpretatie
Vindplaat - De Grondwet • Art. 19 G.W. (vrijheid meningsuiting)
s • Arts. 25, 148 en 150 (persvrijheid)
- De mensenrechtenverdragen • Art. 10 EVRM (vrijheid meningsuiting)
• Art. 19 BUPO (vrijheid meningsuiting)
- Arts. 10 en 11 EU-Handvest
Grondslag Twee soorten argumenten:
en 1) Instrumentele argumenten: de vrijheid van meningsuiting moet worden gekoesterd vanwege de gunstige gevolgen die zij heeft voor het individu en de samenleving :
EHRM zegt:
- Democratieargument: democratische besluitvorming veronderstelt dat de burgers en hun vertegenwoordigers vrij hun mening kunnen uiten en hun politieke
denkbeelden kunnen verspreiden en over alle relevante informatie kunnen beschikken alvorens zij hun stem uitbrengen
- Persoonlijke ontwikkeling van het individu: pas wanneer de mens vrij kan spreken en schrijven, wanneer hij ideeën kan ontvangen en uitwisselen, zal hij zich als mens
ten volle kunnen ontplooien
- Waarheidsvinding : de OH is niet onfeilbaar: het gevaar bestaat dat zij ideeën onderdrukt die waar of gedeeltelijk waar zijn
- Veiligheidsventiel/expressievrijheid: er ontstaan veel contraproductieve effecten door het onderdrukken van meningen
2) Niet-instrumenteel: vrijheid meningsuiting essentieel en constitutief bestanddeel rechtvaardige samenleving; overheid dient haar burgers te behandelen als rationele
en autonome wezens
Toepassin Wat is de betekenis van “meningsuiting”?
gsgebied ➔ Ruime draagwijdte: art 19, 25, 150 Gw
Art. 10 EVRM beschermt alle media / zelfs non-verbale handelingen
omvat ook het recht om informatie te ontvangen
beschermt ook meningen die kwetsen, schokken, of verontrusten
beschermt niet alleen de inhoud van de ideeën en informatie, maar ook de vorm waarin deze zijn weergegeven
➔ Ook positieve verplichtingen
➔ Belangrijk onderdeel is de persvrijheid: bijzondere positie en bijkomende waarborgen
Zorgt ervoor dat het beleid en de regering worden gecontroleerd en voorwerp zijn van een politiek debat
! bescherming van bronnengeheim: Wet 7 april 2005: informatie cruciaal én strikt noodzakelijk
Beperking EHRM:
en - toetsingsintensiteit hangt af van de aard ervan: meest verregaand is politieke meningsuitingen
(toelaatbare kritiek is ruimer bij journalisten, regering en politici dan bij privépersonen)
(ook onderscheid tussen feitelijke gegevens en waardeoordelen)
- preventieve beperkingen mogelijk maar strenge controle (>< art 19 en 25 GW)
- bijkomende waarborgen voor de drukpers :
art 25, lid 2 GW: cascadesysteem : eerst schrijver, dan uitgever, dan drukker, dan verspreider => privécensuur vermijden
= zowel op straf- als op burgerrechtelijk vlak
art 150 GW: Hof van Assisen bevoegd voor drukpersmisdrijven (bv seksisme,…) !voor racisme: correctionele rechtbank!
Voorwaarden voor ‘drukpersmisdrijf’: (HvC)
i. het uiten van een mening die door de wetgever strafbaar is gesteld= opinie: GEEN BEELDMATERIAAL OF AUDIO
ii. geschreven mening (ook digitale verspreiding sinds 2012)
Enkele A. Hate speech : Wanneer strafbaar? (antiracisme- en antidiscriminatiewetten van 2007, art 20 BUPO-Verdrag en art 4 VN-Rassendiscriminatieverdrag)
toepassin GwH: strikte grondwetsconforme interpretatie: uitingen die ‘opzettelijk aansporen om iets te doen’ en wanneer er ‘bijzonder opzet’ is
gsgevallen EHRM: ‘beledigen’, ‘belachelijk maken’ of ‘belasteren’ van specifieke bevolkingsgroepen volstaat, soms hangt het van context af om art 10 EVRM in te roepen
B. Meningsuiting vs privacy
BVerf, 1 BvR 653/96 EHRM, Von Hannover t. Duitsland (Nr. 1) pg 383
Hurbain t. België (2023) => afwegingscriteria ‘recht op vergetelheid’
, Vrijheid van vergadering
Vindplaats Art 26 GW, art 11 EVRM , art 21 en 22 IVBPR, art 12 EU-Handvest
Grondslagen Nauwe band tussen expressievrijheid en vrijheid van vergadering meermaals door Hof onderstreept
Art 11 EVRM = lex specialis art 10 EVRM: zelfde doelstellingen worden gebruikt => essentiële rol garanderen pluralisme en democratie
Toepassingsgebied - Private of publieke bijeenkomsten van meerdere personen
- ‘vreedzame’ vergadering (geen geweld/ordeverstorend karakter)
- In beginsel geen recht op toegang privé-eigendom (winkelcentra)
Beperkingen Art 11 EVRM: traditionele beperkingsgronden (preventief, repressief en regelende maatregelen mogen)
➔ Toetsingsintensiteit afhankelijk van de context en de aard van de maatregel
Art 26 GW:
1) Privévergaderingen in een besloten plaats: beschermd door art 15 GW: kunnen niet worden gecontroleerd
2) Openbare vergaderingen in besloten plaats: wel regelende doch geen preventieve maatregelen indien vreedzaam, ongewapend en wet gerespecteerd
3) Vergaderingen in open lucht (= aan de openbare weg of grenzend eraan): ten volle aan politiewetten onderworpen (alle maatregelen mogelijk)
Enkele De vergaderingsvrijheid en het sluitingsuur voor cafés en discotheken)
toepassingsgevallen RvS: een lineair sluitingsuur, dat voor de hele gemeente geldt, is disproportioneel (RvS 24 oktober 2000, nr 90.369, De Proft)
HvC: is het eens met zo’n maatregelen, want is discretionaire bevoegdheid van de gemeenten (Cass, 4 maart 1998, Arr. Cass. 1998, nr. 117)
Vrijheid van vereniging
Vindplaats Art 27 GW, art 11 EVRM , art 21 en 22 IVBPR, art 12 EU-Handvest
Grondslagen Nauwe band tussen expressievrijheid en vrijheid van vereniging meermaals door Hof onderstreept
Art 11 EVRM = lex specialis art 10 EVRM: zelfde doelstellingen worden gebruikt => essentiële rol garanderen pluralisme en democratie
Toepassingsgebied - Een minimale organisatorische structuur, een gemeenschappelijk doel en een zeker mate van stabiliteit (publiekrechtelijke instanties dus niet)
- Vakverenigingen mogen opgericht worden en mensen mogen daarbij aansluiten (mogen ook niet verplicht worden aan te sluiten = negatieve vrijheid)
- Brede reeks van activiteiten en handelingen
Beperkingen Art 11 EVRM: traditionele beperkingsgronden (preventief, repressief en regelende maatregelen mogen)
➔ Toetsingsintensiteit afhankelijk van de context en de aard van de maatregel
Art 27 GW: geen preventieve maatregelen, MAAR werkings- en toezichtmodaliteiten voor verenigingen die handelen voor OH of algemeen belang toegelaten
Enkele Maatregelen tegen antidemocratische politieke partijen (art 17 EVRM)
toepassingsgevallen Politieke partijen vallen onder beschermingssfeer van de verenigingsvrijheid => ‘dwingende en overtuigende’ redenen voor beperking nodig
➔ EHRM, Refah Partisi t. Turkije, 2003, test partijverbod
1. Aangewende middelen wettig en democratisch
2. Partij roept niet op tot geweld of opstand
3. Voorgestelde hervorming in overeenstemming democratie
4. Gevaar voor realisatie programma voldoende reëel en imminent
➔ Art 15ter wet over partijfinanciering: financiering kan ingetrokken worden wanneer partij ‘vijandig staat’ t.o.v. de rechten en vrijheden in EVRM (RvS)
GwH: nr 10/2001: “vijandig” = “het aanzetten tot schenden van een voor de democratie essentiële rechtsregel” => strikte interpretatie
