6. Homeostase
6.1 Niveaus van organisatie
1. Cellen
o Mens: ±210 celtypes
2. Weefsels = groepen gelijkaardige cellen
o Ontstaan uit 3 kiemlagen: endoderm,
mesoderm, ectoderm
o In adulten: 4 primaire types
1. Epitheelweefsel
2. Steunweefsel
3. Spierweefsel
4. Zenuwweefsel
3. Organen = combinatie weefsels → 1 functionele eenheid
4. Orgaansystemen = groep organen die samenwerken
o Vertebraten hebben 11 orgaansystemen
6.2 Lichaamsplan van vertebraten
Buis-in-buis structuur
o Binnenste buis = spijsverteringskanaal
o Buitenste buis = lichaam met skelet
o Buitenste laag = integument (huid + haren, schubben, klieren)
Lichaamsholten
• Dorsaal = craniale + vertebrale holte
• Ventrale (gescheiden door diafragma)
o Thoracale holte
▪ Hart = pericardiale holte (coeloom)
▪ Longen = pleurale holte (coeloom)
o Abdominale holte
▪ Meeste organen = peritoneale holte
(coeloom)
Coeloom = vloeistofgevulde holte volledig omgeven door mesodermaal weefsel
,6.3 Weefsels
Epitheelweefsel
• Klassen:
o Simpel (1 laag)
o Gestratificeerd (meerdere lagen)
• Celformen:
o Plaveicel (plat)
o Kubusvormig (even wijd als lang)
o Kolomvormig (langer dan wijd)
• Klieren (bevatten epitheelweefsel):
o Endocrien
o Exocrien
Steunweefsel
• Afkomstig van mesoderm
• Bestaat uit matrix: proteïnevezels + grondsubstantie
o Collageen (stevig)
o Elastine (elastisch)
o Reticuline (ondersteunend netwerk)
Klassen
1. Gewoon bindweefsel
o Losmazig: veel grondsubstantie, weinig vezels
▪ bevat vetcellen (delen niet, maar groeperen tot vetweefsel)
o Compact/dens: weinig grondsubstantie, veel vezels
▪ Regelmatig: collageen parallel → pezen, ligamenten
▪ Onregelmatig: collageen in verschillende richtingen → bedekt nieren, spieren, zenuwen,
been
2. Speciaal bindweefsel
o Kraakbeen
▪ Matrix = glycoproteïne (chondroïtine) + collageen
▪ Sterk, flexibel, niet rekbaar
▪ Locaties: gewrichten, neus, oren
▪ Cellen = chondrocyten in lacunae
▪ Geen bloedvaten
, o Been
▪ Matrix = calciumfosfaat (verhard)
▪ Osteocyten leven in lacunae
▪ Communicatie via canaliculi
o Bloed
▪ Matrix = plasma
▪ Cellen: erythrocyten, leukocyten, thrombocyten
Spierweefsel
• Functie = motor van het lichaam
• Bevat actine + myosine filamenten → contractie
• Soorten:
1. Glad
▪ Wand bloedvaten & ingewanden
▪ 1 kern per cel
▪ Onwillekeurig
2. Skeletspier
▪ Vast aan bot/pezen
▪ Lange, meerkernige vezels
▪ Gestreept, willekeurig
▪ Contractie via myofibrillen (actine + myosine)
3. Hartspier
▪ Kleine, vertakte cellen, 1 kern
▪ Gestreept, onwillekeurig
▪ Verbonden door geïntercaleerde schijven → 1 functionele eenheid
Zenuwweefsel
• Neuronen
o Cellichaam (nucleus)
o Dendrieten (signalen naar cellichaam)
o Axon (signalen weg van cellichaam)
• Neuroglia
o Geen elektrische signalen
o Functies: ondersteuning, voeding, opruimen afval, myelinevorming rond axonen
o Myeline heeft knopen van Ranvier → snelle signaalgeleiding
Zenuwstelsel
• CZS = hersenen + ruggenmerg → integratie & interpretatie
• PZS = zenuwen + ganglia → communicatie
,6.4 Orgaansystemen & functies
• Communicatie & integratie
o Zenuwstelsel, sensorisch stelsel, endocrien stelsel
• Steun & beweging
o Musculoskeletaal systeem
• Regulatie & behoud
o Spijsverteringsstelsel, ademhalingsstelsel, circulatiestelsel, excretiestelsel
• Bescherming
o Integument, immuunsysteem
• Reproductie & ontwikkeling
o Voortplantingsstelsel
6.5 Homeostase
• Doel: constant inwendig milieu
• Mechanisme: negatieve feedback
1. Sensor detecteert verandering
2. Signaal naar integrerend centrum (hersenen, ruggenmerg, klier)
3. Vergelijking met set point
4. Effector stuurt respons → condities terug naar set point
5. Feedback stopt de respons
• Set points: lichaamst° (37°C), bloedglucose, ionen, bloeddruk …
Thermoregulatie (endotherm)
• Hoge T°: hypothalamus → zweten, vasodilatatie
• Lage T°: hypothalamus → bibberen, vasoconstrictie
• Antagonistische effectoren = tegengestelde werking voor fijne regeling
Positieve feedback (versterkt verandering)
• Geen zelfregulatie, maar deel groter mechanisme
• Voorbeelden:
o Bloedstolling
o Bevalling (weeën → foetus uitdrijven)
, 7. Spijsverteringsstelsel
Autotroof: aanmaak organische moleculen, zelfonderhoudend (planten)
Heterotroof: opname organische moleculen via voeding (dieren)
• Herbivoren
• Carnivoren
• Omnivoren
7.1 Variaties in spijsverteringsstelsels
Ééncellige organismen en sponzen: Intracellulaire vertering → endocytose (fagocytose/pinocytose)
Multicellulaire organismen: Extracellulaire vertering (hebben spijsverteringsholte)
• Onvolledig spijverteringsstelsel: mond = anus
• Volledig spijsverteringsstelsel: mond ≠ anus
Onvolledig spijsverteringsstelsel
Cnidaria Platwormen
Gastrovasculaire holte Gastrovasculaire holte
• 1 opening • 1 opening
• Geen specialisatie (processen kunnen in heel • Vertakte holte
de holte plaatsvinden) • Wel specialisatie: vrijgave
• Vrijgave van verteringsenzymen in holte verteringsenzym via farynx
• Gedeeltelijk verteerd voedsel wordt
binnen gezogen
Volledig spijsverteringsstelsel
Nematoden Complexere diersoorten
• Volledig, eenvoudige, buisvormige darm • Volledig gespecialiseerde gebieden voor
= meest primitieve spijsvertering verschillende functies
o Fragmentatie (=opbreken in kleine stukken)
o Opslag (krop = tijdelijk opslaan)
o Chemische vertering (groot → klein)
o Absorptie
o Defecatie (afval verwijderen via anus)
6.1 Niveaus van organisatie
1. Cellen
o Mens: ±210 celtypes
2. Weefsels = groepen gelijkaardige cellen
o Ontstaan uit 3 kiemlagen: endoderm,
mesoderm, ectoderm
o In adulten: 4 primaire types
1. Epitheelweefsel
2. Steunweefsel
3. Spierweefsel
4. Zenuwweefsel
3. Organen = combinatie weefsels → 1 functionele eenheid
4. Orgaansystemen = groep organen die samenwerken
o Vertebraten hebben 11 orgaansystemen
6.2 Lichaamsplan van vertebraten
Buis-in-buis structuur
o Binnenste buis = spijsverteringskanaal
o Buitenste buis = lichaam met skelet
o Buitenste laag = integument (huid + haren, schubben, klieren)
Lichaamsholten
• Dorsaal = craniale + vertebrale holte
• Ventrale (gescheiden door diafragma)
o Thoracale holte
▪ Hart = pericardiale holte (coeloom)
▪ Longen = pleurale holte (coeloom)
o Abdominale holte
▪ Meeste organen = peritoneale holte
(coeloom)
Coeloom = vloeistofgevulde holte volledig omgeven door mesodermaal weefsel
,6.3 Weefsels
Epitheelweefsel
• Klassen:
o Simpel (1 laag)
o Gestratificeerd (meerdere lagen)
• Celformen:
o Plaveicel (plat)
o Kubusvormig (even wijd als lang)
o Kolomvormig (langer dan wijd)
• Klieren (bevatten epitheelweefsel):
o Endocrien
o Exocrien
Steunweefsel
• Afkomstig van mesoderm
• Bestaat uit matrix: proteïnevezels + grondsubstantie
o Collageen (stevig)
o Elastine (elastisch)
o Reticuline (ondersteunend netwerk)
Klassen
1. Gewoon bindweefsel
o Losmazig: veel grondsubstantie, weinig vezels
▪ bevat vetcellen (delen niet, maar groeperen tot vetweefsel)
o Compact/dens: weinig grondsubstantie, veel vezels
▪ Regelmatig: collageen parallel → pezen, ligamenten
▪ Onregelmatig: collageen in verschillende richtingen → bedekt nieren, spieren, zenuwen,
been
2. Speciaal bindweefsel
o Kraakbeen
▪ Matrix = glycoproteïne (chondroïtine) + collageen
▪ Sterk, flexibel, niet rekbaar
▪ Locaties: gewrichten, neus, oren
▪ Cellen = chondrocyten in lacunae
▪ Geen bloedvaten
, o Been
▪ Matrix = calciumfosfaat (verhard)
▪ Osteocyten leven in lacunae
▪ Communicatie via canaliculi
o Bloed
▪ Matrix = plasma
▪ Cellen: erythrocyten, leukocyten, thrombocyten
Spierweefsel
• Functie = motor van het lichaam
• Bevat actine + myosine filamenten → contractie
• Soorten:
1. Glad
▪ Wand bloedvaten & ingewanden
▪ 1 kern per cel
▪ Onwillekeurig
2. Skeletspier
▪ Vast aan bot/pezen
▪ Lange, meerkernige vezels
▪ Gestreept, willekeurig
▪ Contractie via myofibrillen (actine + myosine)
3. Hartspier
▪ Kleine, vertakte cellen, 1 kern
▪ Gestreept, onwillekeurig
▪ Verbonden door geïntercaleerde schijven → 1 functionele eenheid
Zenuwweefsel
• Neuronen
o Cellichaam (nucleus)
o Dendrieten (signalen naar cellichaam)
o Axon (signalen weg van cellichaam)
• Neuroglia
o Geen elektrische signalen
o Functies: ondersteuning, voeding, opruimen afval, myelinevorming rond axonen
o Myeline heeft knopen van Ranvier → snelle signaalgeleiding
Zenuwstelsel
• CZS = hersenen + ruggenmerg → integratie & interpretatie
• PZS = zenuwen + ganglia → communicatie
,6.4 Orgaansystemen & functies
• Communicatie & integratie
o Zenuwstelsel, sensorisch stelsel, endocrien stelsel
• Steun & beweging
o Musculoskeletaal systeem
• Regulatie & behoud
o Spijsverteringsstelsel, ademhalingsstelsel, circulatiestelsel, excretiestelsel
• Bescherming
o Integument, immuunsysteem
• Reproductie & ontwikkeling
o Voortplantingsstelsel
6.5 Homeostase
• Doel: constant inwendig milieu
• Mechanisme: negatieve feedback
1. Sensor detecteert verandering
2. Signaal naar integrerend centrum (hersenen, ruggenmerg, klier)
3. Vergelijking met set point
4. Effector stuurt respons → condities terug naar set point
5. Feedback stopt de respons
• Set points: lichaamst° (37°C), bloedglucose, ionen, bloeddruk …
Thermoregulatie (endotherm)
• Hoge T°: hypothalamus → zweten, vasodilatatie
• Lage T°: hypothalamus → bibberen, vasoconstrictie
• Antagonistische effectoren = tegengestelde werking voor fijne regeling
Positieve feedback (versterkt verandering)
• Geen zelfregulatie, maar deel groter mechanisme
• Voorbeelden:
o Bloedstolling
o Bevalling (weeën → foetus uitdrijven)
, 7. Spijsverteringsstelsel
Autotroof: aanmaak organische moleculen, zelfonderhoudend (planten)
Heterotroof: opname organische moleculen via voeding (dieren)
• Herbivoren
• Carnivoren
• Omnivoren
7.1 Variaties in spijsverteringsstelsels
Ééncellige organismen en sponzen: Intracellulaire vertering → endocytose (fagocytose/pinocytose)
Multicellulaire organismen: Extracellulaire vertering (hebben spijsverteringsholte)
• Onvolledig spijverteringsstelsel: mond = anus
• Volledig spijsverteringsstelsel: mond ≠ anus
Onvolledig spijsverteringsstelsel
Cnidaria Platwormen
Gastrovasculaire holte Gastrovasculaire holte
• 1 opening • 1 opening
• Geen specialisatie (processen kunnen in heel • Vertakte holte
de holte plaatsvinden) • Wel specialisatie: vrijgave
• Vrijgave van verteringsenzymen in holte verteringsenzym via farynx
• Gedeeltelijk verteerd voedsel wordt
binnen gezogen
Volledig spijsverteringsstelsel
Nematoden Complexere diersoorten
• Volledig, eenvoudige, buisvormige darm • Volledig gespecialiseerde gebieden voor
= meest primitieve spijsvertering verschillende functies
o Fragmentatie (=opbreken in kleine stukken)
o Opslag (krop = tijdelijk opslaan)
o Chemische vertering (groot → klein)
o Absorptie
o Defecatie (afval verwijderen via anus)
