Sociologie | Jill N.
DEEL 1: De sociologie ontdekken
1. de sociologische verzuchting
1.1. Wat is sociologie? Een poging tot definitie, die gelukkig mislukt
Het is moeilijk om tot een definitie van sociologie te komen, sociologie is een levendige
wetenschap, die zich vaak vernieuwt.
1.2. Wat sociologie ons leert
Belangrijkste sociale les:
➔ ALLES IS CONTINGENT, MAAR DAAROM NIET ARBITRAIR.
• Contingent: alles had anders kunnen zijn, wat voor ons natuurlijk is had ook anders
kunnen evolueren.
• Arbitrair: er is een goede reden waarom het nu zo is, dus niet willekeurig of toevallig.
Voorbeeld: Het huwelijk door George Murdock “Murdock-files”: monogamie 20%, polygamie 80%
• We worden ons langzaam bewust van de diversiteit van culturen. Dit is geen makkelijk
proces, variatie werd lang ontkend.
Wetten en reglementen door mensen gemaakt-> zeer verontrustende les, waarom zouden mensen
deze wetten respecteren?
Vanaf 17e eeuw doordringt het bewustzijn van het contingente tot de Europese intellectuele elite:
Blaise Pascal: “Wat geldt als waarheid aan de ene kant van de Pyreneeën, is dwaasheid aan de
andere kant.”
Contingentie:
Het besef van contingentie speelt een belangrijke rol in de sociologie.
Voorbeeld: Verkrachting binnen een huwelijksrelatie bestaat in sommige culturen niet omdat een
man recht heeft op seks, ook tegen haar wil in. In andere culturen primeert instemming van de
vrouw en kan verkrachting binnen een huwelijk dus wel.
Howard Becker maakt duidelijk dat sociologie met betrekking tot het afwijkende gedrag een
dubbele taak heeft:
▪ Verklaren waarom bepaalde individuen tot afwijkend gedrag komen.
▪ Verklaren waarom bepaalde gedragingen in bepaalde culturen afwijkend zijn en in andere
niet
1.3. Contingent, maar niet arbitrair
▪ Jean-Jacques Rousseau: Hoe kan men mensen de wet doen eerbieden als ze er zich bewust
van worden dat ze die zelf hebben gemaakt? Wanneer ze beseffen dat ze de wet zelf
hebben gemaakt, gaan ze die wet niet langer respecteren.
▪ Het is evident dat ze de wetten en regelementen respecteren als ze geloven dat deze van
buitenaf, door God en door natuur, worden opgelegd.
1
, Sociologie | Jill N.
Mensen zullen wetten pas naleven als religie hen daartoe aanzet: civiele religie. Rousseau
bekritiseerde het christendom omdat het die taak volgens hem onvoldoende opnam.
De vraag die Rousseau zich stelde is nog steeds actueel:
▪ Hoe kan men mensen ertoe brengen de wet te respecteren als iedereen er zich van bewust
is dat het constructies en conventies zijn?
• Op die vraag heeft de sociologie zelf nog geen pasklaar antwoord.
Drie voorbeeld: contingent, maar niet arbitrair:
▪ Aanloop naar de ontwikkeling van sociologie
▪ Auguste Comte: uitvinder term “sociologie”
▪ Hedendaagse discussie
1.3.1 Verlichting en Tegen-Verlichting
Sociologie als poging om tegenstellingen Verlichting en tegen-Verlichting te overstijgen.
Verlichting:
▪ verwerpen religie als ordehaver
▪ Mens moet naar zijn natuur leren leven (de rede), mensen hebben de vrijheid om te leven.
▪ Kennis, van natuur via wetenschap zal redelijk gedrag bevorderen.
▪ Rede en wetenschappelijk denken zouden rust, geluk en vooruitgang brengen.
Tegen-verlichting:
▪ geen positief beeld van menselijke natuur
▪ Wanneer er vrijheid is zullen mensen enkel handelen uit eigenbelang.
▪ Redelijk handelen zal leiden tot egoïsme en onrecht
▪ Godsdienst en gezag is nodig om samenleving te redden, limieten opleggen
▪ Zonder geloof: bijgeloof, blind respect voor traditie, manipuleren met rituelen…
• De vroege sociologie kan worden beschouwd als een poging om de uitspraak van de
Verlichting en de tegenspraak van de tegen-Verlichting met elkaar te verzoenen.
1.3.2 Grondlegger van de sociologie: Auguste Comte
Auguste Comte bedacht de term ‘sociologie’. Hij pleitte voor sterk zakelijke, op strakke observatie
en logica steunende sociologie. De aandacht moet gaan naar het ontdekken van regelmaten in het
gedrag en deze moeten de onveranderlijkheid van echte wetmatigheden hebben.
Hij onderscheidde 3 stadia in de menselijke ontwikkeling:
1. Het religieuze
2. Het metafysische
3. Het wetenschappelijke denken: menselijke handelen en samenleving worden door de rede
geleid.
▪ Comte was een Verlichtingsdenken en gevoelig voor argumenten van de tegen-Verlichting:
o Hij geloofde niet dat rede automatisch tot een goede samenleving zou leiden.
o Hij stelde in vraag waarom mensen wetten en normen zouden respecteren als zij
inzien dat dit slecht conventies (beperkingen) zijn.
2
, Sociologie | Jill N.
▪ Bij de denkers van de Tegen-Verlichting haalde hij het idee dat een maatschappelijke orde
niet door dwang alleen kan worden in stand gehouden, maar dat respect voor de wetten
en de maatschappelijke orde een irrationele grondslag heeft.
▪ Comte vond de visie van Tegen-Verlichting wel te bleek, omdat het handhaven van de orde
erin verschijnt als een grootschalige volksverlakkerij. Ook de oude religies hadden
afgedaan. “Ze hebben een goed argument, maar vorm ervan is fout”.
▪ Hij ging op zoek naar een manier waarop mensen bewust kunnen worden van de rol die de
mensheid speelt in het scheppen van de sociale orde, zonder dat dit tot het gevoel dat alles
willekeurig is en dat bestaande orde enkel door dwang en misleiding kan worden
gehandhaafd.
o Oplossing: menselijk handelen wordt niet alleen geleidt door de rede, maar ook
door impulsen, gevoelens en emoties. Emotionele elementen moeten samen met
de rede op de juiste manier worden ingezet om goede doelen te bereiken. Er is een
instelling nodig die rede, emoties, denken en boelen van de mensen kan
samenbrengen.
• Behoefte aan een nieuwe religie: ‘Religie van de mensheid’= eerste sekte.
L’amour pour principe et l’ordre pour base, le progrès pour but.
▪ Vraag van Comte blijft actueel: Hoe kunnen mensen hun eigen lot in handen nemen (als
samenleving) ZONDER dat hun samenleving steunt op macht of misleiding?
1.3.3 Debat tussen Habermas en Luhman
Habermas:
▪ Verlichtingsdenker, maar Verlichting is een onvoldragen proces.
▪ Wetenschappelijke rede kan ons niet zeggen wat we moeten doen, ze kan ons wel vertellen
hoe we iets moeten aanpakken.
▪ We moeten op een open wijze met elkaar communiceren. Iedereen mag zijn mening geven.
Wanneer iedereen open is, hebben we dezelfde mening.
▪ Regels en instellingen die we zelf maken houden op met arbitrair te zijn, het arbitraire
verdwijnt.
Luhmann:
▪ Tegen-Verlichtingsdenker
▪ We moeten met het contingente leren leven, door het arbitraire te aanvaarden.
▪ Redelijke mensen kunnen het na een discussie nog steeds oneens zijn, niet overtuigd dat
iedereen dezelfde mening zal krijgen.
▪ Omdat we het nooit eens zijn, is volgens hem de meerderheidsregel bedacht.
▪ Rechtspositivisme is een andere manier om het arbitraire te aanvaarden.
= Een wet verdient respect, ongeacht haar inhoud of doelen, zolang ze maar op een
correcte wijze tot stand gekomen is.
▪ Over wat rechtvaardig is zullen we het nooit eens zijn.
▪ Sociologie is een van de manieren waarop hedendaagse mensen zoeken naar wat orde
mogelijk maakt in een maatschappij die weet dat ze zichzelf schept.
▪ Beiden zoeken naar een wijze waarop we met besef van contingentie kunnen omgaan.
3
, Sociologie | Jill N.
1.4. Waarom al die zorgen om orde?
▪ Het sociologisch ‘probleem van de orde’ verwijst niet naar het behoud van de mogelijkheid
om tot nageleefde regels te komen, maar naar het behoud van de mogelijkheid om tot
nageleefde regels te komen.
o Het doet er niet toe of we links of rechts rijden, het is wel belangrijk dat we hierover
een regels aannemen en naleven.
▪ Sociale orde: datgene wat het leven een mate van voorspelbaarheid en berekenbaarheid
geeft, het leven leefbaar maakt, zelfs bij extreme conflicten.
▪ Om de sociale orde te begrijpen moeten we enige afstand nemen van ons eigen handelen,
we moeten het vanzelfsprekende even problematiseren.
▪ Zonder beperkingen, zonder het respect voor bepaalde regels, zou het leven volkomen
onvoorspelbaar en onleefbaar worden. Gevolg: een oorlog van allen tegen allen.
▪ Twee fundamentele sociologische vragen:
o Hoe worden voorspelbaarheid en mate van orde gerealiseerd?
= Probleem van de orde
o Welke regels zijn absoluut nodig en dus niet-arbitrair? Wat is niet contingent?
= Probleem van de niet-arbitraire contingentie
1.5. De legitimerende derden: natuur, geschiedenis en samenhang
Drie bronnen van niet-contingentie en niet-arbitraire:
▪ Natuur
▪ Geschiedenis
▪ samenhang
1.5.1. natuur
▪ mensen zijn fysieke organismen met beperkingen (Bv. Niet kunnen vliegen). Die
beperkingen kunnen we verleggen/overwinnen (bv. Levensverwachting verhogen, leren
vliegen..)
▪ sommige gedragingen zijn cultureel erkend zoals emoties uitdrukken. Onderzoek door
Ekman en Friesen die emoties toonden in Nieuw-Guinea
▪ Er wordt naar natuur gegrepen om menselijke orde te verdedigen. Iets is natuurlijk, dus het
is boven menselijke willekeur verheven. Iedereen aanvaard deze orde.
▪ Hayak: de markteconomie sluit het best aan bij de menselijke natuur.
▪ Als reactie op onwetenschappelijk beroep op de natuur: Sociologen hebben ontkend dat
de genetica relevant kon zijn voor het verklaren van het handelen en denken van de mens.
Die onwetenschappelijke eenzijdigheid gecorrigeerd door een groeiende belangstelling
voor de sociale en culturele relevantie van evolutie en genetica.
▪ We weten dat natuur een bron is van niet-contingente regels, maar we weten niet welke
regels dat zijn en worden het daar ook niet over eens.
▪ Vandaar dat we ervan uit gaan dat alles contingent is.
1.5.2. Geschiedenis
▪ We leven met onze geschiedenis: Dit leidt tot talrijke theorieën. De geschiedenis legt
gewicht op wat we kunnen doen. Leven dat je leidt laat zijn sporen na. Voorbeeld: Als je
trouwt kan je scheiden, als je niet trouwt kan dat niet.
4
DEEL 1: De sociologie ontdekken
1. de sociologische verzuchting
1.1. Wat is sociologie? Een poging tot definitie, die gelukkig mislukt
Het is moeilijk om tot een definitie van sociologie te komen, sociologie is een levendige
wetenschap, die zich vaak vernieuwt.
1.2. Wat sociologie ons leert
Belangrijkste sociale les:
➔ ALLES IS CONTINGENT, MAAR DAAROM NIET ARBITRAIR.
• Contingent: alles had anders kunnen zijn, wat voor ons natuurlijk is had ook anders
kunnen evolueren.
• Arbitrair: er is een goede reden waarom het nu zo is, dus niet willekeurig of toevallig.
Voorbeeld: Het huwelijk door George Murdock “Murdock-files”: monogamie 20%, polygamie 80%
• We worden ons langzaam bewust van de diversiteit van culturen. Dit is geen makkelijk
proces, variatie werd lang ontkend.
Wetten en reglementen door mensen gemaakt-> zeer verontrustende les, waarom zouden mensen
deze wetten respecteren?
Vanaf 17e eeuw doordringt het bewustzijn van het contingente tot de Europese intellectuele elite:
Blaise Pascal: “Wat geldt als waarheid aan de ene kant van de Pyreneeën, is dwaasheid aan de
andere kant.”
Contingentie:
Het besef van contingentie speelt een belangrijke rol in de sociologie.
Voorbeeld: Verkrachting binnen een huwelijksrelatie bestaat in sommige culturen niet omdat een
man recht heeft op seks, ook tegen haar wil in. In andere culturen primeert instemming van de
vrouw en kan verkrachting binnen een huwelijk dus wel.
Howard Becker maakt duidelijk dat sociologie met betrekking tot het afwijkende gedrag een
dubbele taak heeft:
▪ Verklaren waarom bepaalde individuen tot afwijkend gedrag komen.
▪ Verklaren waarom bepaalde gedragingen in bepaalde culturen afwijkend zijn en in andere
niet
1.3. Contingent, maar niet arbitrair
▪ Jean-Jacques Rousseau: Hoe kan men mensen de wet doen eerbieden als ze er zich bewust
van worden dat ze die zelf hebben gemaakt? Wanneer ze beseffen dat ze de wet zelf
hebben gemaakt, gaan ze die wet niet langer respecteren.
▪ Het is evident dat ze de wetten en regelementen respecteren als ze geloven dat deze van
buitenaf, door God en door natuur, worden opgelegd.
1
, Sociologie | Jill N.
Mensen zullen wetten pas naleven als religie hen daartoe aanzet: civiele religie. Rousseau
bekritiseerde het christendom omdat het die taak volgens hem onvoldoende opnam.
De vraag die Rousseau zich stelde is nog steeds actueel:
▪ Hoe kan men mensen ertoe brengen de wet te respecteren als iedereen er zich van bewust
is dat het constructies en conventies zijn?
• Op die vraag heeft de sociologie zelf nog geen pasklaar antwoord.
Drie voorbeeld: contingent, maar niet arbitrair:
▪ Aanloop naar de ontwikkeling van sociologie
▪ Auguste Comte: uitvinder term “sociologie”
▪ Hedendaagse discussie
1.3.1 Verlichting en Tegen-Verlichting
Sociologie als poging om tegenstellingen Verlichting en tegen-Verlichting te overstijgen.
Verlichting:
▪ verwerpen religie als ordehaver
▪ Mens moet naar zijn natuur leren leven (de rede), mensen hebben de vrijheid om te leven.
▪ Kennis, van natuur via wetenschap zal redelijk gedrag bevorderen.
▪ Rede en wetenschappelijk denken zouden rust, geluk en vooruitgang brengen.
Tegen-verlichting:
▪ geen positief beeld van menselijke natuur
▪ Wanneer er vrijheid is zullen mensen enkel handelen uit eigenbelang.
▪ Redelijk handelen zal leiden tot egoïsme en onrecht
▪ Godsdienst en gezag is nodig om samenleving te redden, limieten opleggen
▪ Zonder geloof: bijgeloof, blind respect voor traditie, manipuleren met rituelen…
• De vroege sociologie kan worden beschouwd als een poging om de uitspraak van de
Verlichting en de tegenspraak van de tegen-Verlichting met elkaar te verzoenen.
1.3.2 Grondlegger van de sociologie: Auguste Comte
Auguste Comte bedacht de term ‘sociologie’. Hij pleitte voor sterk zakelijke, op strakke observatie
en logica steunende sociologie. De aandacht moet gaan naar het ontdekken van regelmaten in het
gedrag en deze moeten de onveranderlijkheid van echte wetmatigheden hebben.
Hij onderscheidde 3 stadia in de menselijke ontwikkeling:
1. Het religieuze
2. Het metafysische
3. Het wetenschappelijke denken: menselijke handelen en samenleving worden door de rede
geleid.
▪ Comte was een Verlichtingsdenken en gevoelig voor argumenten van de tegen-Verlichting:
o Hij geloofde niet dat rede automatisch tot een goede samenleving zou leiden.
o Hij stelde in vraag waarom mensen wetten en normen zouden respecteren als zij
inzien dat dit slecht conventies (beperkingen) zijn.
2
, Sociologie | Jill N.
▪ Bij de denkers van de Tegen-Verlichting haalde hij het idee dat een maatschappelijke orde
niet door dwang alleen kan worden in stand gehouden, maar dat respect voor de wetten
en de maatschappelijke orde een irrationele grondslag heeft.
▪ Comte vond de visie van Tegen-Verlichting wel te bleek, omdat het handhaven van de orde
erin verschijnt als een grootschalige volksverlakkerij. Ook de oude religies hadden
afgedaan. “Ze hebben een goed argument, maar vorm ervan is fout”.
▪ Hij ging op zoek naar een manier waarop mensen bewust kunnen worden van de rol die de
mensheid speelt in het scheppen van de sociale orde, zonder dat dit tot het gevoel dat alles
willekeurig is en dat bestaande orde enkel door dwang en misleiding kan worden
gehandhaafd.
o Oplossing: menselijk handelen wordt niet alleen geleidt door de rede, maar ook
door impulsen, gevoelens en emoties. Emotionele elementen moeten samen met
de rede op de juiste manier worden ingezet om goede doelen te bereiken. Er is een
instelling nodig die rede, emoties, denken en boelen van de mensen kan
samenbrengen.
• Behoefte aan een nieuwe religie: ‘Religie van de mensheid’= eerste sekte.
L’amour pour principe et l’ordre pour base, le progrès pour but.
▪ Vraag van Comte blijft actueel: Hoe kunnen mensen hun eigen lot in handen nemen (als
samenleving) ZONDER dat hun samenleving steunt op macht of misleiding?
1.3.3 Debat tussen Habermas en Luhman
Habermas:
▪ Verlichtingsdenker, maar Verlichting is een onvoldragen proces.
▪ Wetenschappelijke rede kan ons niet zeggen wat we moeten doen, ze kan ons wel vertellen
hoe we iets moeten aanpakken.
▪ We moeten op een open wijze met elkaar communiceren. Iedereen mag zijn mening geven.
Wanneer iedereen open is, hebben we dezelfde mening.
▪ Regels en instellingen die we zelf maken houden op met arbitrair te zijn, het arbitraire
verdwijnt.
Luhmann:
▪ Tegen-Verlichtingsdenker
▪ We moeten met het contingente leren leven, door het arbitraire te aanvaarden.
▪ Redelijke mensen kunnen het na een discussie nog steeds oneens zijn, niet overtuigd dat
iedereen dezelfde mening zal krijgen.
▪ Omdat we het nooit eens zijn, is volgens hem de meerderheidsregel bedacht.
▪ Rechtspositivisme is een andere manier om het arbitraire te aanvaarden.
= Een wet verdient respect, ongeacht haar inhoud of doelen, zolang ze maar op een
correcte wijze tot stand gekomen is.
▪ Over wat rechtvaardig is zullen we het nooit eens zijn.
▪ Sociologie is een van de manieren waarop hedendaagse mensen zoeken naar wat orde
mogelijk maakt in een maatschappij die weet dat ze zichzelf schept.
▪ Beiden zoeken naar een wijze waarop we met besef van contingentie kunnen omgaan.
3
, Sociologie | Jill N.
1.4. Waarom al die zorgen om orde?
▪ Het sociologisch ‘probleem van de orde’ verwijst niet naar het behoud van de mogelijkheid
om tot nageleefde regels te komen, maar naar het behoud van de mogelijkheid om tot
nageleefde regels te komen.
o Het doet er niet toe of we links of rechts rijden, het is wel belangrijk dat we hierover
een regels aannemen en naleven.
▪ Sociale orde: datgene wat het leven een mate van voorspelbaarheid en berekenbaarheid
geeft, het leven leefbaar maakt, zelfs bij extreme conflicten.
▪ Om de sociale orde te begrijpen moeten we enige afstand nemen van ons eigen handelen,
we moeten het vanzelfsprekende even problematiseren.
▪ Zonder beperkingen, zonder het respect voor bepaalde regels, zou het leven volkomen
onvoorspelbaar en onleefbaar worden. Gevolg: een oorlog van allen tegen allen.
▪ Twee fundamentele sociologische vragen:
o Hoe worden voorspelbaarheid en mate van orde gerealiseerd?
= Probleem van de orde
o Welke regels zijn absoluut nodig en dus niet-arbitrair? Wat is niet contingent?
= Probleem van de niet-arbitraire contingentie
1.5. De legitimerende derden: natuur, geschiedenis en samenhang
Drie bronnen van niet-contingentie en niet-arbitraire:
▪ Natuur
▪ Geschiedenis
▪ samenhang
1.5.1. natuur
▪ mensen zijn fysieke organismen met beperkingen (Bv. Niet kunnen vliegen). Die
beperkingen kunnen we verleggen/overwinnen (bv. Levensverwachting verhogen, leren
vliegen..)
▪ sommige gedragingen zijn cultureel erkend zoals emoties uitdrukken. Onderzoek door
Ekman en Friesen die emoties toonden in Nieuw-Guinea
▪ Er wordt naar natuur gegrepen om menselijke orde te verdedigen. Iets is natuurlijk, dus het
is boven menselijke willekeur verheven. Iedereen aanvaard deze orde.
▪ Hayak: de markteconomie sluit het best aan bij de menselijke natuur.
▪ Als reactie op onwetenschappelijk beroep op de natuur: Sociologen hebben ontkend dat
de genetica relevant kon zijn voor het verklaren van het handelen en denken van de mens.
Die onwetenschappelijke eenzijdigheid gecorrigeerd door een groeiende belangstelling
voor de sociale en culturele relevantie van evolutie en genetica.
▪ We weten dat natuur een bron is van niet-contingente regels, maar we weten niet welke
regels dat zijn en worden het daar ook niet over eens.
▪ Vandaar dat we ervan uit gaan dat alles contingent is.
1.5.2. Geschiedenis
▪ We leven met onze geschiedenis: Dit leidt tot talrijke theorieën. De geschiedenis legt
gewicht op wat we kunnen doen. Leven dat je leidt laat zijn sporen na. Voorbeeld: Als je
trouwt kan je scheiden, als je niet trouwt kan dat niet.
4
