Gedragsverandering
ACADEMIEJAAR 2024-2025 AP HOGE SCHOOOL
MAYRA VERMEULEN
,Inhoud
1) Wat is gedragsverandering .............................................................................................................................................................. 5
1.1 Veranderen en helpen veranderen ................................................................................................................................................. 5
1.2 Kenmerken van agogiek.................................................................................................................................................................. 5
1.2.1 Algemeen .............................................................................................................................................................................. 5
1.2.2 Specifiek ................................................................................................................................................................................ 6
1.3 Cliënt .............................................................................................................................................................................................. 7
1.4 Agogische beroepen en velden ...................................................................................................................................................... 7
1.5 Psychosociaal veranderen op verschillende niveaus....................................................................................................................... 7
1.6 Verschillende uitgangspunten, uiteenlopende gevolgen ............................................................................................................................ 9
1.6.1 Vervangen of toevoegen ................................................................................................................................................................... 9
1.6.2 Positieve en negatieve uitgangspunten ........................................................................................................................................... 10
1.6.3 Niet veranderen is soms ook veranderen ........................................................................................................................................ 10
1.6.4 Incidentele en structurele verandering ........................................................................................................................................... 10
1.6.5 De gelaagde persoon: verschillen in veranderingsdiepte ................................................................................................................ 10
1.7 Veranderbaarheid, verantwoordelijkheid en vrijheid ............................................................................................................................... 11
1.8 Procesgericht helpen veranderen............................................................................................................................................................. 12
2) Wat verandering stimuleert ...........................................................................................................................................................12
2.1 Bronnen van verandering ......................................................................................................................................................................... 12
2.2 Motivatie .................................................................................................................................................................................................. 14
2.3 Gedrag centraal ........................................................................................................................................................................................ 15
2.4 Ruimte en vrijheid .................................................................................................................................................................................... 16
2.5 Feedback .................................................................................................................................................................................................. 16
2.6 Afstand nemen en bewust worden .......................................................................................................................................................... 17
2.7 Sociale bewijskracht ................................................................................................................................................................................. 17
2.8 Kennis, informatie en argumentatie ......................................................................................................................................................... 17
2.9 Betrokkenheid en binding ........................................................................................................................................................................ 18
3) Wat verandering in de weg kan zitten.............................................................................................................................................18
3.1 De belaagde persoon ............................................................................................................................................................................... 18
3.1.1 weerstand en veiligheid................................................................................................................................................................... 18
3.1.2 Afweermechanismen ...................................................................................................................................................................... 19
3.2 Bedreigende informatie ........................................................................................................................................................................... 22
3.3 Nagalm van het verleden ......................................................................................................................................................................... 22
3.4 Verouderde internalisaties ....................................................................................................................................................................... 23
3.5 Cirkels en spiralen .................................................................................................................................................................................... 24
3.6 De voordelen van een probleem .............................................................................................................................................................. 24
4) Het procesmatige karakter van verandering ...................................................................................................................................25
4.1 Het veranderingsproces ........................................................................................................................................................................... 25
4.2 Veranderingsvoorwaarden en -effecten ................................................................................................................................................... 26
4.3 Veranderen in context: sociale omgeving en praktische omstandigheden ............................................................................................... 27
4.4 Het belang van de probleemomschrijving ................................................................................................................................................ 27
5) Reader – tekst 1: organisatieverandering en -ontwikkeling .............................................................................................................28
5.1 Waar gaat het over? ................................................................................................................................................................................. 28
5.1.1 Definities ......................................................................................................................................................................................... 28
5.1.2 Kenmerken ...................................................................................................................................................................................... 28
5.1.3 Typologie ......................................................................................................................................................................................... 28
5.2 Oorzaken van veranderingen.................................................................................................................................................................... 28
5.3 Change agents .......................................................................................................................................................................................... 29
5.4 Geplande verandering .............................................................................................................................................................................. 29
1
, 5.5 Waarom lukken en mislukken veranderingen? ......................................................................................................................................... 30
5.5.1 Organisatorisch vermogen............................................................................................................................................................... 30
5.5.2 Weerstand (R).................................................................................................................................................................................. 30
5.6 Een model voor implementatie van verandering ..................................................................................................................................... 32
5.6.1 Achtstappenplan van Kotter (1995) ................................................................................................................................................. 32
5.7 Interventiemethode voor het management ............................................................................................................................................. 32
6) Bruikbare theorieën over verandering ............................................................................................................................................33
6.1 Veldtheorie: krachtenspel ........................................................................................................................................................................ 33
6.2 Consistentietheorie: streven naar evenwicht ........................................................................................................................................... 34
6.2.1 Evenwicht binnen dezelfde attitude ................................................................................................................................................ 34
6.2.2 Evenwicht tussen attitudes .............................................................................................................................................................. 35
6.2.3 Cognitieve dissonantie (Festinger)................................................................................................................................................... 36
6.3 Theorie van gepland gedrag: vier voorwaarden ....................................................................................................................................... 37
6.4 Gedragspsychologie: het effect van beloning en straf .............................................................................................................................. 38
6.5 De rationeel-emotieve benadering: op andere gedachten komen ........................................................................................................... 39
6.6 Attributietheorie: aan gevolgen oorzaken toeschrijven ............................................................................................................................ 40
6.7 Communicatietheorie: tussen de regels lezen .......................................................................................................................................... 41
6.8 Positieve psychologie: focus van klacht naar kracht ................................................................................................................................. 42
6.9 Innovatietheorie: vernieuwingen laten slagen ......................................................................................................................................... 42
7) Bewuste en onbewust beïnvloeding van gedrag en de consequenties voor marktonderzoek (tekst 2 reader)...................................43
7.1 Functies van onbewuste processen .......................................................................................................................................................... 43
7.2 Functies van bewuste processen .............................................................................................................................................................. 43
7.3 Integratie van onbewuste en bewuste processen .................................................................................................................................... 45
8) Onbewuste beïnvloeding ...............................................................................................................................................................46
8.1 Nudging .................................................................................................................................................................................................... 46
8.2 Priming ..................................................................................................................................................................................................... 46
8.3 Mere-exposure effect ............................................................................................................................................................................... 47
8.4 Framing .................................................................................................................................................................................................... 47
9) Motivatie - de innerlijke sturing van het gedrag (tekst 3 reader) .....................................................................................................48
9.1 Precisering van de vraagstelling ............................................................................................................................................................... 48
7.1.1 De complexiteit van de menselijke motivatie .................................................................................................................................. 48
a. Onsystematisch gebruik van termen ......................................................................................................................................... 48
b. Motivatie is niet waarneembaar ............................................................................................................................................... 48
c. Pluriformiteit van de menselijke informatie .............................................................................................................................. 49
d. Overgedetermineerdheid van het gedrag ................................................................................................................................. 49
9.1.2 Hoe psychologen daarmee omgaan ................................................................................................................................................ 49
9.2 Algemene motivatietheorie...................................................................................................................................................................... 49
9.2.3 De humanistische behoeftetheorie van Maslow ............................................................................................................................. 49
a. Maslows behoeftepiramide ook in MW1 ............................................................................................................................. 50
b. Een kritische evaluatie............................................................................................................................................................... 51
9.2.4 De zelfdeterminatietheorie van Deci en Ryan ................................................................................................................................. 51
a. Drie basisbehoeften .................................................................................................................................................................. 52
b. Universaliteit van de drie basisbehoeften ................................................................................................................................. 52
c. Een korte evaluatie .................................................................................................................................................................... 53
9.3 Specifieke motivatiemodellen .................................................................................................................................................................. 53
9.3.1 Enkele inleidende begrippen ........................................................................................................................................................... 53
9.3.2 Hoe de intrinsieke motivatie optimaliseren ..................................................................................................................................... 53
a. De vreemde relatie tss extrinsieke en intrinsieke motivatie ....................................................................................................... 53
b. Zich eigen maken van externe gedragsregulaties ..................................................................................................................... 54
2
, c. Gecontroleerd of autonoom handelen ...................................................................................................................................... 54
10) Motiverende gespreksvoering (tekst 4 reader)................................................................................................................................55
10.1 Wat is motiverende gespreksvoering (MGV)? ........................................................................................................................................ 55
10.1.1 Gesprekstijlen op een continuüm .................................................................................................................................................. 55
10.1.2 Definitie van MGV en onderdelen ................................................................................................................................................. 56
10.1.3 Kernwaarden van MGV.................................................................................................................................................................. 56
a. Partnerschap ............................................................................................................................................................................. 56
b. Acceptatie ................................................................................................................................................................................. 57
I. Absolute waarde.................................................................................................................................................................. 57
II. Accurate empathie ......................................................................................................................................................... 57
III. Autonomie ondersteunen .............................................................................................................................................. 57
IV. Bevestiging ..................................................................................................................................................................... 57
c. Ontlokken .................................................................................................................................................................................. 57
d. Compassie ................................................................................................................................................................................. 57
10.1.4 Basisvaardigheden – technieken van motiverende gespreksvoering ............................................................................................. 57
a. Open vragen stellen .................................................................................................................................................................. 58
b. Bevestigen ................................................................................................................................................................................. 58
c. Reflectief luisteren..................................................................................................................................................................... 58
d. Samenvatten ............................................................................................................................................................................. 58
e. Informeren en adviseren ........................................................................................................................................................... 58
10.1.5 Processen van MVG ....................................................................................................................................................................... 59
a. Engageren ................................................................................................................................................................................. 59
b. Focussen.................................................................................................................................................................................... 60
c. Evoceren ≈ ontlokken ................................................................................................................................................................ 60
d. Plannen ..................................................................................................................................................................................... 60
10.1.6 Weerstand bij MVG ....................................................................................................................................................................... 61
10.1.7 Tips & tricks ................................................................................................................................................................................... 61
10.1.8 Aandachtspunten .......................................................................................................................................................................... 61
11) Gastcollege – gedragsverandering na crisissituatie..........................................................................................................................61
11.1 Potentieel traumatisch gebeurtenis ....................................................................................................................................................... 61
11.1.1 Fasen van potentieel traumatische gebeurtenissen ...................................................................................................................... 62
11.2 De impact van de potentieel traumatische gebeurtenis ......................................................................................................................... 63
11.2.1 Cognitief vlak ................................................................................................................................................................................. 63
11.2.2 Lichamelijk vlak ............................................................................................................................................................................. 63
11.2.3 Gedragsmatig vlak ......................................................................................................................................................................... 63
11.3 Na de impact van de potentieel traumatische gebeurtenis .................................................................................................................... 64
11.3.1 Mogelijke acute stressreacties....................................................................................................................................................... 64
11.3.2 De impact op korte termijn ........................................................................................................................................................... 64
11.3.3 De impact op (midden)lange termijn ............................................................................................................................................ 65
11.4 Beïnvloedende factoren in de verwerking van de onverwachte gebeurtenis ......................................................................................... 65
11.4.1 De persoon .................................................................................................................................................................................... 65
a. Coping ....................................................................................................................................................................................... 65
b. Draagkracht .............................................................................................................................................................................. 66
11.4.2 De gebeurtenis .............................................................................................................................................................................. 67
11.4.3 De omgeving ................................................................................................................................................................................. 67
11.4.4 Korte samenvatting ....................................................................................................................................................................... 67
11.5 Behoeften van het slachtoffer ................................................................................................................................................................ 68
11.5.1 Veiligheid ....................................................................................................................................................................................... 68
11.5.2 Emotionele steun .......................................................................................................................................................................... 68
3