Geschiedenis van de nieuwe tijd
Inhoudsopgave
Geschiedenis van de nieuwe tijd .......................................................................... 1
Inleiding .................................................................................................................... 3
Periodisering ...............................................................................................................................3
Hoofdstuk 1: De genese van het moderne Europa ......................................................... 4
Rond 1450 ...................................................................................................................................4
Rond 1800 ...................................................................................................................................4
1.1. Staatsvorming .................................................................................................................5
Frankrijk: het voorbeeld van snelle territoriale integratie .............................................................5
De desintegratie van Polen .......................................................................................................6
1.2. Gestalten van de Staat ....................................................................................................6
Samengestelde staat ...............................................................................................................6
2 types samengestelde staat ....................................................................................................6
Voorbeeld: Territoriale versnippering: het rijk van Karel V .......................................................7
1.3. Ingrediënten ...................................................................................................................7
A) Dynastieke allianties .......................................................................................................7
B) Militaire agressie .............................................................................................................7
Op land ..............................................................................................................................7
Op zee ................................................................................................................................8
C) Centralisering en uitbouw staatsapparaat.........................................................................8
1.4. Verzet tegen centralisatie.................................................................................................9
Hoofdstuk 2: Habsburgse hegemonie (1500-1556) ......................................................... 9
2.1 ontstaan van een grootmacht .................................................................................................9
A. Oostenrijkse Erflanden ....................................................................................................9
B. De Bourgondische erfenis .............................................................................................. 10
C. De Kronen van Castilië en Aragon ................................................................................... 11
D. Het Keizerschap ............................................................................................................ 14
2.2. Grenzen van het imperium ................................................................................................... 16
A. Frankrijk: de strijd om heerschappij ................................................................................ 17
B. Engeland: de onwillige bondgenoot ................................................................................ 19
C. De Ottomaanse dreiging ................................................................................................ 21
1. Vanuit het Oosten ..................................................................................................... 22
2. Vanuit het Zuiden ...................................................................................................... 23
2.3. macht en onmacht van de keizer .................................................................................... 24
A. Nederlanden: vereniging en verzet .................................................................................. 24
B. Spanje: alliantie van dynastie en aristocratie .................................................................. 26
C. HRR: de doornenkroon van de keizer .............................................................................. 27
Hoofdstuk 3 De spaanse nazomer ............................................................................. 28
3.1. afscheid van het imperium ............................................................................................ 28
3.2. De troonsbestijging van Filips II ...................................................................................... 28
3.3. Spanje uitgedaagd ........................................................................................................ 29
1
, A. De ottomaanse dreiging revisited ................................................................................... 29
B. De Nederlandse opstand ............................................................................................... 30
3.4 afgedwongen evenwicht ....................................................................................................... 33
A. Frankrijk verscheurd – De Hugenoten .................................................................................. 33
B. Ongenaakbaar Engeland ............................................................................................... 34
C. Pax Hispanica ............................................................................................................... 35
Hoofdstuk 4 Europa in oorlog (1618-1648)................................................................... 36
4.1. Europa op een keerpunt................................................................................................. 36
4.2. Meervoudige oorzaak .................................................................................................... 37
4.3. gefaseerd verloop ......................................................................................................... 37
1. Boheemse fase (1618-1625)........................................................................................... 37
- Defenestratie van Praag (23 mei 1618) en opstand van Boheemse protestanten (1618-1620)
is beginpunt van Dertigjarige Oorlog ....................................................................................... 37
- Confrontatie tussen Evangelische Unie en Katholieke Liga, met inbegrip van pauselijke en
Spaanse troepen, Saksen en Beieren ...................................................................................... 37
- Beslissend treffen in Slag op de Witte Berg in de buurt van Praag (1620) eindigt in voordeel
Katholieke Liga ...................................................................................................................... 37
- Katholicisme hardhandig opgelegd in Bohemen .............................................................. 38
- Boheemse landen erkend als erfelijk Habsburgs bezit waardoor electieve monarchie de
facto wordt omgevormd tot erfelijke monarchie ....................................................................... 38
2. Deense fase ( A625-1629) .............................................................................................. 38
3. Zweedse fase (1629-1635) ............................................................................................. 39
4. Franse fase (1535-1648) ................................................................................................ 39
4.4 Europese vrede ............................................................................................................. 40
Hoofdstuk 5: voorbij de horizon (tot 1650) .................................................................. 42
Proloog: het onbekende verbeeld................................................................................................ 42
5.1. Europese overzeese expansie ........................................................................................ 43
5.2. Motieven ...................................................................................................................... 43
5.3. De Portugese zoektocht naar Indië. ................................................................................ 44
5.4. De nieuwe wereld.......................................................................................................... 46
5.5. Conquista en kolonisatie ............................................................................................... 48
5.6. Indianen en slaven ........................................................................................................ 51
5.7. Kapers op de kust .......................................................................................................... 52
A. Frankrijk ....................................................................................................................... 52
B. Engeland ...................................................................................................................... 54
(1) Noordoostelijk .............................................................................................................. 54
(2) Noordwestelijk ............................................................................................................. 54
(3) West-Afrika .................................................................................................................. 54
C. Republiek ..................................................................................................................... 55
Hoofdstuk 6: een belaagde kerk ................................................................................ 58
6.1. berekende evolutie ........................................................................................................ 58
6.2. Dageraad van de Reformatie .......................................................................................... 59
6.3. Luther: academisch verzet. ............................................................................................ 60
6.4. Zwingli: stadshervormer ................................................................................................ 63
6.5. Anabaptisme: radicale reformatie .................................................................................. 65
6.6. Calvijn: het Geneefse model .......................................................................................... 66
6.7. Roomse Strijdbaarheid .................................................................................................. 68
1. Schept klaarheid ivm. katholieke geloofsleer en vermeende protestantse dwalingen ......... 68
2
, 2. Hervormingen bestuurlijke organisatie van de kerk. ......................................................... 69
Hoofdstuk 7: diversiseit en (in)tolerantie ................................................................... 69
7.1. religieuze diversiteit ...................................................................................................... 69
7.2. Het vraagstuk van tolerantie ........................................................................................... 72
7.3. Coëxistentie in de praktijk .............................................................................................. 73
A. Bi- of multiconfessionale regio’s .................................................................................... 73
B. Monoconfessionele regio’s ............................................................................................ 74
7.4. Spanje: toonbeeld intolerantie. ...................................................................................... 75
A. Mislukking van de reformatie in Spanje ........................................................................... 75
B. Bestrijding protestantisme ............................................................................................. 77
C. Uitwijzing als pasmunt .................................................................................................. 78
7.5. Begrensde tolerantie i/d Republiek ................................................................................. 78
A. Variaties in de ruimte ..................................................................................................... 79
B. Variaties in de tijd (Holland) ........................................................................................... 80
Hoofdstuk 8: nieuwe wegen naar kennis: humanisme ................................................. 80
8.1. Prelude......................................................................................................................... 80
8.2. Achtergrond van het Humanisme ................................................................................... 80
8.3. Culturele wedergeboorte ............................................................................................... 81
8.4. Humanisme en politiek ................................................................................................. 82
8.5. Verspreiding via boekdrukkunst...................................................................................... 83
8.6. Humanisme buiten Italië. .............................................................................................. 85
1. Engeland en Frankrijk. ................................................................................................... 85
2. Duitsland .......................................................................................................................... 86
3. Nederlanden................................................................................................................. 86
Hoofdstuk 9: Wetenschappelijke revolutie ................................................................. 88
9.1. Afbakening en terminologie ........................................................................................... 88
9.2. Dissectie en waarneming............................................................................................... 88
9.3. Heliocentrisch wereldbeeld ........................................................................................... 90
9.4. Mathematisering natuurfilosofie .................................................................................... 91
9.5. Empirische wetenschap ................................................................................................ 93
9.6. Mechanisering natuurfilosfie ......................................................................................... 93
Inleiding
Geografisch
- Focus op Europa
Periodisering
- Geen eenduidig beginpunt
▪ 1453: val van Constantinopel, einde Honderdjarige oorlog, ontdekking
boekdrukkunst
▪ 1492: ontdekking van Amerika
3
, ▪ 1517: begin reformatie met Luthers ‘Thesenanschlag’
- Een nieuw tijdperk (Cellarius: Historica Universalis (1685-1702)
▪ Introduceert de driedeling Historica Antiqua
▪ Aanvang Historica Nova (nieuwe tijd) gesitueerd bij start Reformatie in
1517.
- Grote Consensus over eindpunt
▪ 1789: Franse Revolutie
▪ Industriële revolutie
- Nieuwe tijd of vroegmoderne periode
▪ Nieuwe tijd: benadrukt vooral de breuk met de middeleeuwen
▪ Vroegmoderne periode: recentere benaming, waarbij vanuit het heden
naar het verleden wordt gekeken. Verlegt aandacht naar de ingrijpende
maatschappelijke veranderingen in periode 1450-1800 die de grondslag
vormen voor de moderne en hedendaagse samenleving.
Hoofdstuk 1: De genese van het moderne Europa
Rond 1450
- 500 staten of soevereine politieke entiteiten
- Geen georganiseerde staat met soevereine staat met regering, wel een dynastie
over een bepaald grondgebied.
- Enkele uitzonderingen zoals de Zwitserse Boerenrepubliek, Venetië = republiek
waarin rijke families samen beslissen.
Rond 1800
- 100 staten of onafhankelijk politieke eenheden
- Grote concentratie van macht.
- De Oostenrijkse gebieden onder leiding van de Habsburgers, de Zuidelijke
Nederlanden maakten hier ook een tijd een deel uit. Vanaf 1795 niet meer.
- Frankrijk, einde 15de eeuw: vele heren kunnen onderwerpen onder de koning van Île
– de – France.
- Turks-Ottomaanse rijk. ***
- Duitsland: kleine Duitse staten samengevoegd onder leiding van de Pruisen
4
Inhoudsopgave
Geschiedenis van de nieuwe tijd .......................................................................... 1
Inleiding .................................................................................................................... 3
Periodisering ...............................................................................................................................3
Hoofdstuk 1: De genese van het moderne Europa ......................................................... 4
Rond 1450 ...................................................................................................................................4
Rond 1800 ...................................................................................................................................4
1.1. Staatsvorming .................................................................................................................5
Frankrijk: het voorbeeld van snelle territoriale integratie .............................................................5
De desintegratie van Polen .......................................................................................................6
1.2. Gestalten van de Staat ....................................................................................................6
Samengestelde staat ...............................................................................................................6
2 types samengestelde staat ....................................................................................................6
Voorbeeld: Territoriale versnippering: het rijk van Karel V .......................................................7
1.3. Ingrediënten ...................................................................................................................7
A) Dynastieke allianties .......................................................................................................7
B) Militaire agressie .............................................................................................................7
Op land ..............................................................................................................................7
Op zee ................................................................................................................................8
C) Centralisering en uitbouw staatsapparaat.........................................................................8
1.4. Verzet tegen centralisatie.................................................................................................9
Hoofdstuk 2: Habsburgse hegemonie (1500-1556) ......................................................... 9
2.1 ontstaan van een grootmacht .................................................................................................9
A. Oostenrijkse Erflanden ....................................................................................................9
B. De Bourgondische erfenis .............................................................................................. 10
C. De Kronen van Castilië en Aragon ................................................................................... 11
D. Het Keizerschap ............................................................................................................ 14
2.2. Grenzen van het imperium ................................................................................................... 16
A. Frankrijk: de strijd om heerschappij ................................................................................ 17
B. Engeland: de onwillige bondgenoot ................................................................................ 19
C. De Ottomaanse dreiging ................................................................................................ 21
1. Vanuit het Oosten ..................................................................................................... 22
2. Vanuit het Zuiden ...................................................................................................... 23
2.3. macht en onmacht van de keizer .................................................................................... 24
A. Nederlanden: vereniging en verzet .................................................................................. 24
B. Spanje: alliantie van dynastie en aristocratie .................................................................. 26
C. HRR: de doornenkroon van de keizer .............................................................................. 27
Hoofdstuk 3 De spaanse nazomer ............................................................................. 28
3.1. afscheid van het imperium ............................................................................................ 28
3.2. De troonsbestijging van Filips II ...................................................................................... 28
3.3. Spanje uitgedaagd ........................................................................................................ 29
1
, A. De ottomaanse dreiging revisited ................................................................................... 29
B. De Nederlandse opstand ............................................................................................... 30
3.4 afgedwongen evenwicht ....................................................................................................... 33
A. Frankrijk verscheurd – De Hugenoten .................................................................................. 33
B. Ongenaakbaar Engeland ............................................................................................... 34
C. Pax Hispanica ............................................................................................................... 35
Hoofdstuk 4 Europa in oorlog (1618-1648)................................................................... 36
4.1. Europa op een keerpunt................................................................................................. 36
4.2. Meervoudige oorzaak .................................................................................................... 37
4.3. gefaseerd verloop ......................................................................................................... 37
1. Boheemse fase (1618-1625)........................................................................................... 37
- Defenestratie van Praag (23 mei 1618) en opstand van Boheemse protestanten (1618-1620)
is beginpunt van Dertigjarige Oorlog ....................................................................................... 37
- Confrontatie tussen Evangelische Unie en Katholieke Liga, met inbegrip van pauselijke en
Spaanse troepen, Saksen en Beieren ...................................................................................... 37
- Beslissend treffen in Slag op de Witte Berg in de buurt van Praag (1620) eindigt in voordeel
Katholieke Liga ...................................................................................................................... 37
- Katholicisme hardhandig opgelegd in Bohemen .............................................................. 38
- Boheemse landen erkend als erfelijk Habsburgs bezit waardoor electieve monarchie de
facto wordt omgevormd tot erfelijke monarchie ....................................................................... 38
2. Deense fase ( A625-1629) .............................................................................................. 38
3. Zweedse fase (1629-1635) ............................................................................................. 39
4. Franse fase (1535-1648) ................................................................................................ 39
4.4 Europese vrede ............................................................................................................. 40
Hoofdstuk 5: voorbij de horizon (tot 1650) .................................................................. 42
Proloog: het onbekende verbeeld................................................................................................ 42
5.1. Europese overzeese expansie ........................................................................................ 43
5.2. Motieven ...................................................................................................................... 43
5.3. De Portugese zoektocht naar Indië. ................................................................................ 44
5.4. De nieuwe wereld.......................................................................................................... 46
5.5. Conquista en kolonisatie ............................................................................................... 48
5.6. Indianen en slaven ........................................................................................................ 51
5.7. Kapers op de kust .......................................................................................................... 52
A. Frankrijk ....................................................................................................................... 52
B. Engeland ...................................................................................................................... 54
(1) Noordoostelijk .............................................................................................................. 54
(2) Noordwestelijk ............................................................................................................. 54
(3) West-Afrika .................................................................................................................. 54
C. Republiek ..................................................................................................................... 55
Hoofdstuk 6: een belaagde kerk ................................................................................ 58
6.1. berekende evolutie ........................................................................................................ 58
6.2. Dageraad van de Reformatie .......................................................................................... 59
6.3. Luther: academisch verzet. ............................................................................................ 60
6.4. Zwingli: stadshervormer ................................................................................................ 63
6.5. Anabaptisme: radicale reformatie .................................................................................. 65
6.6. Calvijn: het Geneefse model .......................................................................................... 66
6.7. Roomse Strijdbaarheid .................................................................................................. 68
1. Schept klaarheid ivm. katholieke geloofsleer en vermeende protestantse dwalingen ......... 68
2
, 2. Hervormingen bestuurlijke organisatie van de kerk. ......................................................... 69
Hoofdstuk 7: diversiseit en (in)tolerantie ................................................................... 69
7.1. religieuze diversiteit ...................................................................................................... 69
7.2. Het vraagstuk van tolerantie ........................................................................................... 72
7.3. Coëxistentie in de praktijk .............................................................................................. 73
A. Bi- of multiconfessionale regio’s .................................................................................... 73
B. Monoconfessionele regio’s ............................................................................................ 74
7.4. Spanje: toonbeeld intolerantie. ...................................................................................... 75
A. Mislukking van de reformatie in Spanje ........................................................................... 75
B. Bestrijding protestantisme ............................................................................................. 77
C. Uitwijzing als pasmunt .................................................................................................. 78
7.5. Begrensde tolerantie i/d Republiek ................................................................................. 78
A. Variaties in de ruimte ..................................................................................................... 79
B. Variaties in de tijd (Holland) ........................................................................................... 80
Hoofdstuk 8: nieuwe wegen naar kennis: humanisme ................................................. 80
8.1. Prelude......................................................................................................................... 80
8.2. Achtergrond van het Humanisme ................................................................................... 80
8.3. Culturele wedergeboorte ............................................................................................... 81
8.4. Humanisme en politiek ................................................................................................. 82
8.5. Verspreiding via boekdrukkunst...................................................................................... 83
8.6. Humanisme buiten Italië. .............................................................................................. 85
1. Engeland en Frankrijk. ................................................................................................... 85
2. Duitsland .......................................................................................................................... 86
3. Nederlanden................................................................................................................. 86
Hoofdstuk 9: Wetenschappelijke revolutie ................................................................. 88
9.1. Afbakening en terminologie ........................................................................................... 88
9.2. Dissectie en waarneming............................................................................................... 88
9.3. Heliocentrisch wereldbeeld ........................................................................................... 90
9.4. Mathematisering natuurfilosofie .................................................................................... 91
9.5. Empirische wetenschap ................................................................................................ 93
9.6. Mechanisering natuurfilosfie ......................................................................................... 93
Inleiding
Geografisch
- Focus op Europa
Periodisering
- Geen eenduidig beginpunt
▪ 1453: val van Constantinopel, einde Honderdjarige oorlog, ontdekking
boekdrukkunst
▪ 1492: ontdekking van Amerika
3
, ▪ 1517: begin reformatie met Luthers ‘Thesenanschlag’
- Een nieuw tijdperk (Cellarius: Historica Universalis (1685-1702)
▪ Introduceert de driedeling Historica Antiqua
▪ Aanvang Historica Nova (nieuwe tijd) gesitueerd bij start Reformatie in
1517.
- Grote Consensus over eindpunt
▪ 1789: Franse Revolutie
▪ Industriële revolutie
- Nieuwe tijd of vroegmoderne periode
▪ Nieuwe tijd: benadrukt vooral de breuk met de middeleeuwen
▪ Vroegmoderne periode: recentere benaming, waarbij vanuit het heden
naar het verleden wordt gekeken. Verlegt aandacht naar de ingrijpende
maatschappelijke veranderingen in periode 1450-1800 die de grondslag
vormen voor de moderne en hedendaagse samenleving.
Hoofdstuk 1: De genese van het moderne Europa
Rond 1450
- 500 staten of soevereine politieke entiteiten
- Geen georganiseerde staat met soevereine staat met regering, wel een dynastie
over een bepaald grondgebied.
- Enkele uitzonderingen zoals de Zwitserse Boerenrepubliek, Venetië = republiek
waarin rijke families samen beslissen.
Rond 1800
- 100 staten of onafhankelijk politieke eenheden
- Grote concentratie van macht.
- De Oostenrijkse gebieden onder leiding van de Habsburgers, de Zuidelijke
Nederlanden maakten hier ook een tijd een deel uit. Vanaf 1795 niet meer.
- Frankrijk, einde 15de eeuw: vele heren kunnen onderwerpen onder de koning van Île
– de – France.
- Turks-Ottomaanse rijk. ***
- Duitsland: kleine Duitse staten samengevoegd onder leiding van de Pruisen
4
