Sociologie hoofdstuk 3
De voorgeschiedenis, verlichting & tegenverlichting
Ontstaan: 19de eeuw
Uit polemiek tussen verlichting en tegenverlichting
2 verschillende opvattingen
1) Het sociale is verschillend van het individuele
a. Ontstaan uit reactie tegen wetenschappers die de verklaring van menselijk handelen
tot natuur wilden reduceren
2) Het sociale is verschillend van het natuurlijke
a. Verzet tegen de mensen die alles tot het gedrag van de individu willlen terugbrengen
De verlichting:
- Hadden een grote aandacht voor het individu positief mensbeeld
- Ze waren ervan overtuigd dat de individuen overal dezelfde zijn omdat zij een
gemeenschappelijke natuur hebben die hun sterk beïnvloedt.
- Rede en rationaliteit zijn onderdeel van die menselijke natuur.
- Variaties in menselijk gedrag dienen te worden toegeschreven aan traditie, bijgeloof of
andere irrationele fenomenen. (legitimerende 3de)
- Mensen zijn er niet om tradities te respecteren maar om zelf regels en instellingen te
scheppen en dit op basis van de rede.
- Als de mens zich laat leiden door de rede zou er een grote vooruitgang zijn.
Verbinding menselijke natuur natuurlijke redelijkheid, handelen voorspelbaar sociologie een
wetenschap zoals natuurwetenschappen (methodes)
Utilitarisme (Thomas Hobbes = grondlegger)
- Belangrijke stap in de stelling ‘mensen zijn redelijk’
- Mensen hebben maar 1 doel: (rationeel)
o Pijn minimaliseren
o Plezier maximaliseren
- Mens word evenveel door passie als door rede gedreven
- Mensen streven eigen belangen na + passies
o Gebruiken rede daartoe
1
,Empericisme
- Mensbeeld van rationaal handelende mens uit eigen belang in twijfel & niet meer kijken wat
de natuur van de mens inhoud
o Niet onmiddellijk aannemen wat de mens doet
o Maar observeren grondige + systematische waarneming van de mens
- Mensbeeld utilitarisme in twijfel getrokken
- Samenlevingen krijgen zicht op de levens van gewone mensen
Voorbeelden hb:
- Mijnbouwer die gezinnen observeert
- Belg Adolphe quetelet BMI
De verankerde mens = reactie tegen verlichtingsdenken
- Reactie tegen het verlichtingsdenken
- Tonen van relevantie omstandigheden + verband met aard van het geleide leven
- Mens als drager rede’ → ‘Mens gedetermineerd door omgeving’
– Door materiële omstandigheden
– Door culturele omstandigheden
De sociologie als satire of het contingente als leidraad.
Sociologie kunnen we vergelijken met sciencefiction. Dan wordt er ook nagedacht over hoe de
wereld zou zijn als er bv. buitenaardse wezens zouden zijn. Bepaalde fundamentele kenmerken van
de mens, zijn technologie of maatschappijinrichting zijn anders. We gaan de maatschappij in beeld
brengen vanuit een onverwacht perspectief. Dit lijk op een satire2. Hier schept men schijnbaar een
nieuwe, onbekende wereld.
Bestraffen wij ook niet de mensen die al pech hebben gehad? En belonen we ook niet de extra
gelukkigen? fragmenten erwhon (samuel butler) mattheus effect
2
,Het individualistische paradigma
Uitgangspunt:
De samenleving/het sociale is de optelsom van de individuele leden. De samenleving is
zelfregulerend. Wat we moeten bestuderen zijn de handelingen van individuen.
MAAR: Het Mattheus-effect
Aan hem die veel heeft, zal meer gegeven worden, van wie niets heeft, zal het weinige dat hij heeft,
ontnomen worden.
Voorbeeld 1:
Bekende wetenschappers die al veel erkenning genieten, krijgen gemakkelijk nog meer erkenning. Als
een onbekende wetenschapper een artikel zou plaatsen zou hij al veel minder aandacht krijgen dan
de bekende wetenschapper met hetzelfde artikel. Bekende wetenschappers krijgen dus meer kansen
dan anderen. Dit heeft natuurlijk ook invloed op de inhoud van de wetenschap en de richting waarin
deze zich ontwikkelt. Deze logica zorgt natuurlijk voor traagheid in de vernieuwing van de
wetenschap.
Voorbeeld 2:
Deverdeling overheidsuitgaven. Deze uitgaven komen ten goede aan de hogere sociale klassen en de
meer gegoede bevolkinslagen. De bevolkingslagen voor wie het in de eerste plaats bedoeld is
profiteren er minder van dan de meer gegoede groepen.
Onbedoelde & perverse effecten
Voorbeeld = Mattheus effect
- Als mensen samen handelen heeft dat effecten die aan de individuele bedoelingen
ontsnappen
Voorbeeld:
Men gaat bv. geld uitgeven aan wetenschappers die al erkenning hebben dan aan wetenschappers
die nog niet bekend zijn, want dat is risicovol. Maar door ons zo redelijk te gedragen zorgen we er
wel voor dat de vernieuwing in de wetenschap afremt. Maar als je gaat vragen waarom zij dit doen,
zeggen ze dat het niet hun bedoeling is. Dus deze effecten hebben gevolgen voor anderen die niet
bedoeld zijn. Het is een belangrijk onderdeel van de sociale werkelijkheid. Volgens sommigen is deze
studie over perverse effecten, de kern van de sociologie.
Self denying /self fulfilling prophecy (zelf bevestigende/zelfvernietigende voorspelling)
Stel dat je in de krant ziet dat studierichting A in elke job vereist is. Je kiest dan deze richting om te
studeren om je kansen in de arbeidsmarkt te verhogen. 3 jaar verder ga je solliciteren en merk je dat
er een overaanbod is aan mensen die richting A gevolgd hebben. Omdat veel mensen deze richting
gekozen hebben, hebben zij die voorspelling om goed werk te vinden ontkracht. = zelfvernietigende
voorspelling. (=self-denying prophecy) De zelfbevestigende voorspelling (=self-fulfilling
prophecy)vertelt ons daarentegen dat een verkeerde verwachting een reeds handelingen kan
uitlokken die de aanvankelijke verkeerde voorspelling toch waarmaken.
3
,Voorbeeld zelfbevestigende voorspelling
Schrijft een gezaghebbende krant dat een fonds in waarde zal stijgen, dan zal de vraag naar dat fonds
toenemen. Het gevolg is dat de waarde inderdaad stijgt.
We verwachten deze effecten niet we zijn gewent te denken in termen van de wereld waarin
individuele bedoelingen zich probleemloos vertalen in gewilde gevolgen en waarin individuele
redelijkheid leid tot collectieve redelijkheid
Individuele redelijkheid en het probleem van de collectieve actie
Ontdekking onbedoelde & perverse effecten het volstaat niet enkel te werken aan invidivuele
redelijkheid
Visie verlichting:
De individu vrijheid van handelen geven inlichten over implicaties van hun keuze meer
individuen goed geïnformeerd en redelijk handelen.
Laatmoderniteit:
- Mensen handelen onnadenkend
- Ritualistisch
- Gezagsgetrouw en traditioneel
- Religie
Staan in de weg van de ontplooiing van een goed geïnformeerd en vrij individu
Reflexieve moderniteit/Nadenkende moderniteit:
- De individuen handelen nadenkend
- Laten zich in grotere mate leiden door wetenschappelijke kennis
- Winnen informatie in bij kritische experts
- Beoordelen mensen meer op hun bekwaamheid dan op hun status.
We boeken vooruitgang omdat de individuen zich bij hun intentioneel handelen steeds beter
informeren en steeds meer steunen op wetenschappelijke bronnen van informatie.
4
,Conclusie:
De ontdekking van de onbedoelde en perverse effecten betekent dat de gevolgen van dat goed
geïnformeerde en redelijke handelen toch onbedoeld en onaangenaam kunnen zijn.
Het volstaat dus eigenlijk niet om de individu goed te informeren en te laten kiezen.
De vraag is hoe we die perverse effecten kunnen vermijden. Het leek heel eenvoudig: Als een effect
voor meerdere mensen nadelig zou zijn, gaan ze zich hiervoor gezamenlijk inzetten. Maar dit is niet
zo ..
Het probleem van de collectieve actie (Mee-eters & zwartrijders)
= Het individu dat op een rationele manier zijn eigen belang behartigd, welke zich dus niet zal
inzetten in het verwerven van collectieve goederen.
Bv. Je woont in een stad die zeer vuil is en men wil hier iets aan doen. De burgers zouden een
belangengroep moeten vormen die petities laat invullen, meedoet aan protesten … Maar de vraag is:
Hoe zal een rationeel handelend en verstandig, nadenkend individu reageren? Hij wil wel zijn eigen
belangen behartigen.. Zijn redenering zal zijn: ‘Waarom zou ik meedoen? Er zijn toch genoeg mensen
die in de stad wonen en die dat zullen doen en de straat zal even mooi zijn.’
- Een individu die op een rationele wijze zijn eigen belang wil behartigen, zet zich niet in voor
collectieve doelen.
- Hij weet dat het toch kan genieten van het goed, ook al heeft hij zelf niks gedaan. =
zwartrijden.
- De kans is dan wel kleiner dat er bv. propere straten komen.
Als de groep voor de collectieve goederen nu veel kleiner is, zal het voor elk lid duidelijk zijn dat hij
voor de mislukking kan zorgen als hij zich er niet voor inzet.
Waarom dan toch zoveel collectieve acties?
Volgens olson wordt het verklaard door de manier waarop de leider zijn leden manipuleert.
5
, Ze doen dit op 2 manieren:
1. Het gebruik van dwang.
2. Inspelen op de persoonlijke en niet alleen op de collectieve belangen van de leden. (=voordelen)
Het sociale reguleert zichzelf niet.
- Als mensen uit eigenbelang handelen een gemeenschappelijk belang hebben organiseren ze
zich niet spontaan
- Samenlevingen moeten dus bepaalde instellingen ontwikkelen om zich te regelen.
- Mechanisme om in te spelen op individuele belang Markt
- Mechanisme om dwang uit te oefenen Staat
Het is dus nodig dat de overheid de individuen via dwang maatregelen oplegt die nodig zijn om te
voorzien in de nodige collectieve goederen en om de onbedoelde gevolgen op te vangen.
6
De voorgeschiedenis, verlichting & tegenverlichting
Ontstaan: 19de eeuw
Uit polemiek tussen verlichting en tegenverlichting
2 verschillende opvattingen
1) Het sociale is verschillend van het individuele
a. Ontstaan uit reactie tegen wetenschappers die de verklaring van menselijk handelen
tot natuur wilden reduceren
2) Het sociale is verschillend van het natuurlijke
a. Verzet tegen de mensen die alles tot het gedrag van de individu willlen terugbrengen
De verlichting:
- Hadden een grote aandacht voor het individu positief mensbeeld
- Ze waren ervan overtuigd dat de individuen overal dezelfde zijn omdat zij een
gemeenschappelijke natuur hebben die hun sterk beïnvloedt.
- Rede en rationaliteit zijn onderdeel van die menselijke natuur.
- Variaties in menselijk gedrag dienen te worden toegeschreven aan traditie, bijgeloof of
andere irrationele fenomenen. (legitimerende 3de)
- Mensen zijn er niet om tradities te respecteren maar om zelf regels en instellingen te
scheppen en dit op basis van de rede.
- Als de mens zich laat leiden door de rede zou er een grote vooruitgang zijn.
Verbinding menselijke natuur natuurlijke redelijkheid, handelen voorspelbaar sociologie een
wetenschap zoals natuurwetenschappen (methodes)
Utilitarisme (Thomas Hobbes = grondlegger)
- Belangrijke stap in de stelling ‘mensen zijn redelijk’
- Mensen hebben maar 1 doel: (rationeel)
o Pijn minimaliseren
o Plezier maximaliseren
- Mens word evenveel door passie als door rede gedreven
- Mensen streven eigen belangen na + passies
o Gebruiken rede daartoe
1
,Empericisme
- Mensbeeld van rationaal handelende mens uit eigen belang in twijfel & niet meer kijken wat
de natuur van de mens inhoud
o Niet onmiddellijk aannemen wat de mens doet
o Maar observeren grondige + systematische waarneming van de mens
- Mensbeeld utilitarisme in twijfel getrokken
- Samenlevingen krijgen zicht op de levens van gewone mensen
Voorbeelden hb:
- Mijnbouwer die gezinnen observeert
- Belg Adolphe quetelet BMI
De verankerde mens = reactie tegen verlichtingsdenken
- Reactie tegen het verlichtingsdenken
- Tonen van relevantie omstandigheden + verband met aard van het geleide leven
- Mens als drager rede’ → ‘Mens gedetermineerd door omgeving’
– Door materiële omstandigheden
– Door culturele omstandigheden
De sociologie als satire of het contingente als leidraad.
Sociologie kunnen we vergelijken met sciencefiction. Dan wordt er ook nagedacht over hoe de
wereld zou zijn als er bv. buitenaardse wezens zouden zijn. Bepaalde fundamentele kenmerken van
de mens, zijn technologie of maatschappijinrichting zijn anders. We gaan de maatschappij in beeld
brengen vanuit een onverwacht perspectief. Dit lijk op een satire2. Hier schept men schijnbaar een
nieuwe, onbekende wereld.
Bestraffen wij ook niet de mensen die al pech hebben gehad? En belonen we ook niet de extra
gelukkigen? fragmenten erwhon (samuel butler) mattheus effect
2
,Het individualistische paradigma
Uitgangspunt:
De samenleving/het sociale is de optelsom van de individuele leden. De samenleving is
zelfregulerend. Wat we moeten bestuderen zijn de handelingen van individuen.
MAAR: Het Mattheus-effect
Aan hem die veel heeft, zal meer gegeven worden, van wie niets heeft, zal het weinige dat hij heeft,
ontnomen worden.
Voorbeeld 1:
Bekende wetenschappers die al veel erkenning genieten, krijgen gemakkelijk nog meer erkenning. Als
een onbekende wetenschapper een artikel zou plaatsen zou hij al veel minder aandacht krijgen dan
de bekende wetenschapper met hetzelfde artikel. Bekende wetenschappers krijgen dus meer kansen
dan anderen. Dit heeft natuurlijk ook invloed op de inhoud van de wetenschap en de richting waarin
deze zich ontwikkelt. Deze logica zorgt natuurlijk voor traagheid in de vernieuwing van de
wetenschap.
Voorbeeld 2:
Deverdeling overheidsuitgaven. Deze uitgaven komen ten goede aan de hogere sociale klassen en de
meer gegoede bevolkinslagen. De bevolkingslagen voor wie het in de eerste plaats bedoeld is
profiteren er minder van dan de meer gegoede groepen.
Onbedoelde & perverse effecten
Voorbeeld = Mattheus effect
- Als mensen samen handelen heeft dat effecten die aan de individuele bedoelingen
ontsnappen
Voorbeeld:
Men gaat bv. geld uitgeven aan wetenschappers die al erkenning hebben dan aan wetenschappers
die nog niet bekend zijn, want dat is risicovol. Maar door ons zo redelijk te gedragen zorgen we er
wel voor dat de vernieuwing in de wetenschap afremt. Maar als je gaat vragen waarom zij dit doen,
zeggen ze dat het niet hun bedoeling is. Dus deze effecten hebben gevolgen voor anderen die niet
bedoeld zijn. Het is een belangrijk onderdeel van de sociale werkelijkheid. Volgens sommigen is deze
studie over perverse effecten, de kern van de sociologie.
Self denying /self fulfilling prophecy (zelf bevestigende/zelfvernietigende voorspelling)
Stel dat je in de krant ziet dat studierichting A in elke job vereist is. Je kiest dan deze richting om te
studeren om je kansen in de arbeidsmarkt te verhogen. 3 jaar verder ga je solliciteren en merk je dat
er een overaanbod is aan mensen die richting A gevolgd hebben. Omdat veel mensen deze richting
gekozen hebben, hebben zij die voorspelling om goed werk te vinden ontkracht. = zelfvernietigende
voorspelling. (=self-denying prophecy) De zelfbevestigende voorspelling (=self-fulfilling
prophecy)vertelt ons daarentegen dat een verkeerde verwachting een reeds handelingen kan
uitlokken die de aanvankelijke verkeerde voorspelling toch waarmaken.
3
,Voorbeeld zelfbevestigende voorspelling
Schrijft een gezaghebbende krant dat een fonds in waarde zal stijgen, dan zal de vraag naar dat fonds
toenemen. Het gevolg is dat de waarde inderdaad stijgt.
We verwachten deze effecten niet we zijn gewent te denken in termen van de wereld waarin
individuele bedoelingen zich probleemloos vertalen in gewilde gevolgen en waarin individuele
redelijkheid leid tot collectieve redelijkheid
Individuele redelijkheid en het probleem van de collectieve actie
Ontdekking onbedoelde & perverse effecten het volstaat niet enkel te werken aan invidivuele
redelijkheid
Visie verlichting:
De individu vrijheid van handelen geven inlichten over implicaties van hun keuze meer
individuen goed geïnformeerd en redelijk handelen.
Laatmoderniteit:
- Mensen handelen onnadenkend
- Ritualistisch
- Gezagsgetrouw en traditioneel
- Religie
Staan in de weg van de ontplooiing van een goed geïnformeerd en vrij individu
Reflexieve moderniteit/Nadenkende moderniteit:
- De individuen handelen nadenkend
- Laten zich in grotere mate leiden door wetenschappelijke kennis
- Winnen informatie in bij kritische experts
- Beoordelen mensen meer op hun bekwaamheid dan op hun status.
We boeken vooruitgang omdat de individuen zich bij hun intentioneel handelen steeds beter
informeren en steeds meer steunen op wetenschappelijke bronnen van informatie.
4
,Conclusie:
De ontdekking van de onbedoelde en perverse effecten betekent dat de gevolgen van dat goed
geïnformeerde en redelijke handelen toch onbedoeld en onaangenaam kunnen zijn.
Het volstaat dus eigenlijk niet om de individu goed te informeren en te laten kiezen.
De vraag is hoe we die perverse effecten kunnen vermijden. Het leek heel eenvoudig: Als een effect
voor meerdere mensen nadelig zou zijn, gaan ze zich hiervoor gezamenlijk inzetten. Maar dit is niet
zo ..
Het probleem van de collectieve actie (Mee-eters & zwartrijders)
= Het individu dat op een rationele manier zijn eigen belang behartigd, welke zich dus niet zal
inzetten in het verwerven van collectieve goederen.
Bv. Je woont in een stad die zeer vuil is en men wil hier iets aan doen. De burgers zouden een
belangengroep moeten vormen die petities laat invullen, meedoet aan protesten … Maar de vraag is:
Hoe zal een rationeel handelend en verstandig, nadenkend individu reageren? Hij wil wel zijn eigen
belangen behartigen.. Zijn redenering zal zijn: ‘Waarom zou ik meedoen? Er zijn toch genoeg mensen
die in de stad wonen en die dat zullen doen en de straat zal even mooi zijn.’
- Een individu die op een rationele wijze zijn eigen belang wil behartigen, zet zich niet in voor
collectieve doelen.
- Hij weet dat het toch kan genieten van het goed, ook al heeft hij zelf niks gedaan. =
zwartrijden.
- De kans is dan wel kleiner dat er bv. propere straten komen.
Als de groep voor de collectieve goederen nu veel kleiner is, zal het voor elk lid duidelijk zijn dat hij
voor de mislukking kan zorgen als hij zich er niet voor inzet.
Waarom dan toch zoveel collectieve acties?
Volgens olson wordt het verklaard door de manier waarop de leider zijn leden manipuleert.
5
, Ze doen dit op 2 manieren:
1. Het gebruik van dwang.
2. Inspelen op de persoonlijke en niet alleen op de collectieve belangen van de leden. (=voordelen)
Het sociale reguleert zichzelf niet.
- Als mensen uit eigenbelang handelen een gemeenschappelijk belang hebben organiseren ze
zich niet spontaan
- Samenlevingen moeten dus bepaalde instellingen ontwikkelen om zich te regelen.
- Mechanisme om in te spelen op individuele belang Markt
- Mechanisme om dwang uit te oefenen Staat
Het is dus nodig dat de overheid de individuen via dwang maatregelen oplegt die nodig zijn om te
voorzien in de nodige collectieve goederen en om de onbedoelde gevolgen op te vangen.
6
