FILOSOFIE
Gedoceerd aan de Universiteit Antwerpen.
2024-2025
Samenvatting filosofie aan de hand van de PowerPoint en lesnotities.
Aurelie Ansoms
, Prof. Willem Lemmens
Filosofie
Inhoudsopgave
“Philosophy is dead!”..................................................................................................4
H1. Filosofie en moderne cultuur.................................................................................5
1.1. Wat is filosofie...................................................................................................5
1.2. Filosofie en de crisis van de Westerse cultuur...................................................7
1.3. Moderne filosofie en haar geschiedenis..........................................................10
H2. De premoderne filosofie: van Plato tot Ockham.....................................................12
2.1. De axiale (as volgend) tijd en de oorsprong van de filosofie..............................12
2.2. Plato en de metafysica vh Goede.......................................................................14
Anaximenes (585 – 526 vC)...................................................................................14
Pythagoras (585 – 526 vC).....................................................................................15
Parmenides van Elea (ca 515 vC)...........................................................................15
Herakleitos v Efese (540 – 480 vC)........................................................................15
Conclusie over pre-socratici.........................................................................................15
2.2. Plato en de metafysica van het Goede...............................................................16
2.2.1. Socrates en Plato (5e E vC) -Westerse filosofie.............................................16
2.2.2. Het trauma van Socrates’ dood...................................................................16
2.2.3. De ideale staat.............................................................................................17
2.2.4. De wagenmenner: de Platoonse psychologie...............................................19
2.2.5. De allegorie van de grot...............................................................................21
2.2.6. Het mysterie van het Goede en de ideale opvoeding..................................24
2.2.7. Plato’s erfenis..............................................................................................25
2.3. Aristoteles (lln Plato): van wetenschap tot het ware geluk...................................25
2.3.1. Empirisme en realisme.................................................................................25
2.3.2. Vormen van kennis en wetenschap..............................................................26
2.3.3. Teleologie en 4 – oorzaken leer....................................................................28
2.3.4. Het denken van de verandering: tussen potentie en act (doeloorzaken).. . .28
2.3.5. Van kosmos tot onbewogen beweger: de theologie.....................................29
2.3.6. Aristoteles over ethiek en politiek................................................................30
2.3.7. De erfenis van Plato en Aristoteles..............................................................31
2.4. Hellinisme (I): filosofie in het Romeinse Rijk..........................................................31
2.4.2. Epicurisme, Stoa en Scepticisme.................................................................32
1
, Prof. Willem Lemmens
2.4.3. Marcus Tullius Cicero....................................................................................34
2.5. Hellinisme (II): de opkomst van de christelijke filosofie (Augustinus)....................35
2.5.1. Philo van Alexandrië (20 vC – 50 nC)...........................................................35
2.5.2. De geest van het christendom.....................................................................35
2.5.3. Augustinus van Hippo..................................................................................37
2.5.4. Het neo-platonisme van Plotinus.................................................................39
2.6. De christelijke scholastiek en de ‘Via Moderna’ (Thomas van Aquino)..................39
2.6.1. ‘Philosophia christiana’ in de vroege middeleeuwen...................................39
2.6.2. De Hoog-scholastiek: Thomas van Aquino...................................................40
2.6.3. Johannes Duns Scotus (1265 – 1308)...........................................................44
2.6.4. Ockham en de ‘Via Moderna’.......................................................................45
H3. De weg naar het moderne denken.........................................................................46
3.1. Een tijd van overgang........................................................................................46
3.2. Renaissance en humanisme...............................................................................46
3.2.1. Petrarca (1304-1374)...................................................................................46
3.2.2. Humanisme en terugkeer naar de klassieke cultuur....................................47
3.2.3. Humanisme in de Nederlanden....................................................................49
3.3. Reformatie & Contrareformatie..........................................................................50
3.3.1. De Reformatie..............................................................................................50
3.3.2. Luther en de geest van het protestantisme.................................................50
3.3.3. Calvijn en de ware christelijke kerk..............................................................50
3.3.4. De Contrareformatie....................................................................................51
3.4. Scepticisme & geloof: Montaigne en Pascal.......................................................52
3.4.1. De geest van het scepticisme......................................................................52
3.4.2. Michel de Montaigne....................................................................................52
3.4.3. Blaise Pascal (1623-1662)............................................................................53
3.5. Mechanisering van het wereldbeeld...................................................................54
3.5.1. De mechanisering van het wereldbeeld.......................................................54
3.5.2. Copernicus tot Galilei...................................................................................54
3.5.3. Isaac Newton (1643-1727)...........................................................................55
3.5.4. Geloof en wetenschap..................................................................................56
3.5.5. Atomisme en de onttovering van de wereld................................................56
H4. Van onttovering tot metafysica – filosofie in de 17de eeuw....................................58
4.1. Triomf van de verlichte rede...............................................................................58
2
, Prof. Willem Lemmens
4.2. Een nieuw concept van het zelf.........................................................................59
Descartes...............................................................................................................59
4.3. Van kosmos tot universum.................................................................................60
4.4. De God-architect................................................................................................60
Descartes...............................................................................................................60
Spinoza..................................................................................................................60
Leibniz....................................................................................................................61
Descartes: van twijfel tot wondere wetenschap...........................................................61
1. Leven en werk.......................................................................................................61
2. De droom van de filosoof......................................................................................61
3. Van twijfel tot zekerheid........................................................................................63
3.1. Het zuiver onderzoek van de rede..................................................................63
3.2. Van radicale twijfel tot cogito..........................................................................63
3.3. Het cogito & het licht van de rede..................................................................64
3.4. Over God: dat hij bestaat................................................................................65
3.5. Het bestaan van de betrouwbare God............................................................66
4. De Natuur-machine en de eenheid van lichaam en geest.....................................67
5. De erfenis van Descartes - besluit........................................................................70
H5. Van sensibiliteit tot rede. Empirisme en Verlichting in de 18e eeuw......................72
5.1. Wat heet verlichting?.........................................................................................73
Immanuel Kant (1724 – 1804)................................................................................73
Ritchie Robertson...................................................................................................73
5.2. De wending naar het empirisme: sensibiliteit en rede.......................................74
5.3. Van ‘Cogito’ tot het sensibele zelf......................................................................75
5.4. Van natuur tot menselijke natuur.......................................................................76
David Hume over moraal en religie..........................................................................76
1. De morele kritiek van de religie.........................................................................77
2. De oorsprong van de religie in de menselijke natuur.........................................78
3. Religie als een bedreiging van de moraal..........................................................80
4. ‘Voorbij de kalme zonneschijn van de geest’.....................................................81
H6. De verwerkelijking van de Verlichting....................................................................82
6.1. Doorwerking en kritiek van de Verlichting.........................................................82
6.2. Filosofisch radicalisme en positivisme................................................................83
Auguste Comte......................................................................................................83
3
, Prof. Willem Lemmens
Foucault (20ste eeuw):...........................................................................................84
6.3. Van Hegel tot Marx.............................................................................................84
6.5. Simone Weil en het post-metafysische denken..................................................87
De mystiek van Simone Weil. Het absoluut goede als geleefde waarheid...................88
1. Een mystica voor de 21ste eeuw..........................................................................89
2. Leven en werk.......................................................................................................89
3. De mystiek van Simone Weil.................................................................................90
EXAMENUITLEG & TIPS.................................................................................................92
De kalme zonneschijn vd geest
De Westerse filosofie van Plato tot Simone Weil
“Philosophy is dead!”
- Stephen HAWKING (1942 – 2018)
Positieve wetenschap in plaats van de filosofie. Wetenschap rijkt ons een model aan van
wat waarheid of rede is.
4
Gedoceerd aan de Universiteit Antwerpen.
2024-2025
Samenvatting filosofie aan de hand van de PowerPoint en lesnotities.
Aurelie Ansoms
, Prof. Willem Lemmens
Filosofie
Inhoudsopgave
“Philosophy is dead!”..................................................................................................4
H1. Filosofie en moderne cultuur.................................................................................5
1.1. Wat is filosofie...................................................................................................5
1.2. Filosofie en de crisis van de Westerse cultuur...................................................7
1.3. Moderne filosofie en haar geschiedenis..........................................................10
H2. De premoderne filosofie: van Plato tot Ockham.....................................................12
2.1. De axiale (as volgend) tijd en de oorsprong van de filosofie..............................12
2.2. Plato en de metafysica vh Goede.......................................................................14
Anaximenes (585 – 526 vC)...................................................................................14
Pythagoras (585 – 526 vC).....................................................................................15
Parmenides van Elea (ca 515 vC)...........................................................................15
Herakleitos v Efese (540 – 480 vC)........................................................................15
Conclusie over pre-socratici.........................................................................................15
2.2. Plato en de metafysica van het Goede...............................................................16
2.2.1. Socrates en Plato (5e E vC) -Westerse filosofie.............................................16
2.2.2. Het trauma van Socrates’ dood...................................................................16
2.2.3. De ideale staat.............................................................................................17
2.2.4. De wagenmenner: de Platoonse psychologie...............................................19
2.2.5. De allegorie van de grot...............................................................................21
2.2.6. Het mysterie van het Goede en de ideale opvoeding..................................24
2.2.7. Plato’s erfenis..............................................................................................25
2.3. Aristoteles (lln Plato): van wetenschap tot het ware geluk...................................25
2.3.1. Empirisme en realisme.................................................................................25
2.3.2. Vormen van kennis en wetenschap..............................................................26
2.3.3. Teleologie en 4 – oorzaken leer....................................................................28
2.3.4. Het denken van de verandering: tussen potentie en act (doeloorzaken).. . .28
2.3.5. Van kosmos tot onbewogen beweger: de theologie.....................................29
2.3.6. Aristoteles over ethiek en politiek................................................................30
2.3.7. De erfenis van Plato en Aristoteles..............................................................31
2.4. Hellinisme (I): filosofie in het Romeinse Rijk..........................................................31
2.4.2. Epicurisme, Stoa en Scepticisme.................................................................32
1
, Prof. Willem Lemmens
2.4.3. Marcus Tullius Cicero....................................................................................34
2.5. Hellinisme (II): de opkomst van de christelijke filosofie (Augustinus)....................35
2.5.1. Philo van Alexandrië (20 vC – 50 nC)...........................................................35
2.5.2. De geest van het christendom.....................................................................35
2.5.3. Augustinus van Hippo..................................................................................37
2.5.4. Het neo-platonisme van Plotinus.................................................................39
2.6. De christelijke scholastiek en de ‘Via Moderna’ (Thomas van Aquino)..................39
2.6.1. ‘Philosophia christiana’ in de vroege middeleeuwen...................................39
2.6.2. De Hoog-scholastiek: Thomas van Aquino...................................................40
2.6.3. Johannes Duns Scotus (1265 – 1308)...........................................................44
2.6.4. Ockham en de ‘Via Moderna’.......................................................................45
H3. De weg naar het moderne denken.........................................................................46
3.1. Een tijd van overgang........................................................................................46
3.2. Renaissance en humanisme...............................................................................46
3.2.1. Petrarca (1304-1374)...................................................................................46
3.2.2. Humanisme en terugkeer naar de klassieke cultuur....................................47
3.2.3. Humanisme in de Nederlanden....................................................................49
3.3. Reformatie & Contrareformatie..........................................................................50
3.3.1. De Reformatie..............................................................................................50
3.3.2. Luther en de geest van het protestantisme.................................................50
3.3.3. Calvijn en de ware christelijke kerk..............................................................50
3.3.4. De Contrareformatie....................................................................................51
3.4. Scepticisme & geloof: Montaigne en Pascal.......................................................52
3.4.1. De geest van het scepticisme......................................................................52
3.4.2. Michel de Montaigne....................................................................................52
3.4.3. Blaise Pascal (1623-1662)............................................................................53
3.5. Mechanisering van het wereldbeeld...................................................................54
3.5.1. De mechanisering van het wereldbeeld.......................................................54
3.5.2. Copernicus tot Galilei...................................................................................54
3.5.3. Isaac Newton (1643-1727)...........................................................................55
3.5.4. Geloof en wetenschap..................................................................................56
3.5.5. Atomisme en de onttovering van de wereld................................................56
H4. Van onttovering tot metafysica – filosofie in de 17de eeuw....................................58
4.1. Triomf van de verlichte rede...............................................................................58
2
, Prof. Willem Lemmens
4.2. Een nieuw concept van het zelf.........................................................................59
Descartes...............................................................................................................59
4.3. Van kosmos tot universum.................................................................................60
4.4. De God-architect................................................................................................60
Descartes...............................................................................................................60
Spinoza..................................................................................................................60
Leibniz....................................................................................................................61
Descartes: van twijfel tot wondere wetenschap...........................................................61
1. Leven en werk.......................................................................................................61
2. De droom van de filosoof......................................................................................61
3. Van twijfel tot zekerheid........................................................................................63
3.1. Het zuiver onderzoek van de rede..................................................................63
3.2. Van radicale twijfel tot cogito..........................................................................63
3.3. Het cogito & het licht van de rede..................................................................64
3.4. Over God: dat hij bestaat................................................................................65
3.5. Het bestaan van de betrouwbare God............................................................66
4. De Natuur-machine en de eenheid van lichaam en geest.....................................67
5. De erfenis van Descartes - besluit........................................................................70
H5. Van sensibiliteit tot rede. Empirisme en Verlichting in de 18e eeuw......................72
5.1. Wat heet verlichting?.........................................................................................73
Immanuel Kant (1724 – 1804)................................................................................73
Ritchie Robertson...................................................................................................73
5.2. De wending naar het empirisme: sensibiliteit en rede.......................................74
5.3. Van ‘Cogito’ tot het sensibele zelf......................................................................75
5.4. Van natuur tot menselijke natuur.......................................................................76
David Hume over moraal en religie..........................................................................76
1. De morele kritiek van de religie.........................................................................77
2. De oorsprong van de religie in de menselijke natuur.........................................78
3. Religie als een bedreiging van de moraal..........................................................80
4. ‘Voorbij de kalme zonneschijn van de geest’.....................................................81
H6. De verwerkelijking van de Verlichting....................................................................82
6.1. Doorwerking en kritiek van de Verlichting.........................................................82
6.2. Filosofisch radicalisme en positivisme................................................................83
Auguste Comte......................................................................................................83
3
, Prof. Willem Lemmens
Foucault (20ste eeuw):...........................................................................................84
6.3. Van Hegel tot Marx.............................................................................................84
6.5. Simone Weil en het post-metafysische denken..................................................87
De mystiek van Simone Weil. Het absoluut goede als geleefde waarheid...................88
1. Een mystica voor de 21ste eeuw..........................................................................89
2. Leven en werk.......................................................................................................89
3. De mystiek van Simone Weil.................................................................................90
EXAMENUITLEG & TIPS.................................................................................................92
De kalme zonneschijn vd geest
De Westerse filosofie van Plato tot Simone Weil
“Philosophy is dead!”
- Stephen HAWKING (1942 – 2018)
Positieve wetenschap in plaats van de filosofie. Wetenschap rijkt ons een model aan van
wat waarheid of rede is.
4
