FORENZISCH WELZIJNSWERK
ALGEMEEN KADER
DOEL EN INHOUD
Centrale vragen:
1. Wat is forensisch welzijnswerk?
o Wat is het verschil tussen autonoom en aan justitie verbonden FWZW?
o Waar komt dit verschil vandaan?
2. Wat is de verhouding tussen welzijnswerk en justitie bij FZWZ?
3. Welke rol spelen de staatshervormingen hierbij?
Forensisch <-> welzijnswerk
Verhouding tussen justitiële en het welzijn
1. HET CONCEPT
• Concept “forensisch welzijnswerk” geïntroduceerd in Panopticon (1980)
• Forensisch: disciplines en activiteiten op alle echelons strafrechtsbedeling (opsporing, vervolging,
straftoemeting en strafuitvoering) = alles wat met recht te maken heeft
• Welzijnswerk: activiteiten die bijdragen tot het (individueel of collectief) welzijn binnen een
forenzische context = hulp- en dienstverlening (hierna HDV)
• DUS: welzijnswerk (= essentie) binnen forensische context (= specificiteit)
1.1 CONCEPT – EENVOUDIG
Wat?
• Hulp- en dienstverlening aan mensen die als dader, slachtoffer of naastbestaande (=
“justitiabele”) (on)rechtstreeks worden geconfronteerd met strafrechtelijke interventie
Focus FWZW = volwassen daders/verdachten
Slachtoffers → Victimologie
Minderjarigen → Jeugdcriminologie en Jeugdrecht
Voor wie? Doelgroep
• Specifiek voor (potentiële) daders en/of slachtoffers
• Mensen in contact met justitie
1
,Door wie? Aanbod → onderscheid tussen algemeen en categoriaal BELANGRIJK!!
• Algemene maatschappelijke hulp- en dienstverlening (iedereen kan hier beroep op doen)
o Hulpverlening (zorg): drughulpverlening, geestelijke gezondheidszorg, OCMW, …
o Dienstverlening: VDAB, onderwijs, sport, bibliotheken, …
• Categoriaal welzijnswerk: specifiek voor doelgroep daders en/of slachtoffers !!!!
o Justitieel Welzijnswerk (JWW), Slachtofferhulp, Slachtofferonthaal,
Psychosociale Dienst (PSD), Justitiehuizen, Herstelbemiddeling, …
1.2 CONCEPT – COMPLEX
• Wat is finaliteit (doel van de interventies) – wie is opdrachtgever?
⇨ Eerder vanuit een welzijnsperspectief of justitieel
• Organisatie en bevoegdheidsniveaus (Vlaams/federaal)
→ Onderscheid autonoom vs. aan justitie verbonden FWZW !!!!
̶ Autonoom FWZW
• Forensisch welzijnswerk dat autonoom van justitie werkt
• Is onderdeel van algemeen welzijnswerk
̶ Aan justitie verbonden FWZW
• Hulp en Dienst Verlening in nauw verband met strafrechtelijke beslissingen
• Welzijnswerk ‘onder mandaat’ (van justitie)
Beide: HDV aan daders in justitiële context
1.3. OORZAAK COMPLEXITEIT
1. Ontstaansgeschiedenis = 1ste oorzaak van complexiteit
• Welzijnswerk ontwikkeld zowel vanuit privé-initiatief als initiatief overheid
2. Bevoegdheidskwestie ~ staatshervormingen = 2de oorzaak van complexiteit
• Tot voor 1980 waren privé en overheidsinitiatieven waren vertroebeld
• 1980 staatshervorming: opsplitsing bevoegdheden
⇨ Breuk/ onderscheid tussen autonoom forenzisch welzijnswerk en aan justitie verbonden
forenzisch welzijnswerk
- Autonoom FWZW: hulp op vraag cliënt (vrijwilligheid) = gemeenschappen
- Aan justitie verbonden FWZW: hulp in nauw verband met strafrechtelijke
beslissingen (vb. begeleiding voorwaardelijke invrijheidstelling) = federaal
• 2014: zesde staatshervorming (Vlinderakkoord 2011)
2
, ⇨ Onderscheid 1980 verandert, want JH en ET (= deel van aan justitie verbonden WZW) →
gemeenschappen
2. VERHOUDING WELZIJNSWERK – FORENSISCH
Kern = debat verhouding welzijns(werk) en straf(rechtsbedeling)
• Fundamenteel: finaliteit
⇨ Wat zijn onze doelstellingen? Wat willen we bereiken?
- Bv. drugverslaafde van zijn verslaving afhalen, beter welzijn creeëren of om
recedive te verkomen. → wat weegst het meest door?? Dus wat willen we
bereiken??
• Praktisch/organisatorisch
⇨ Hoe samenwerken? Er zijn instanties die vanuit het welzijnswerk opereren en instanties die
vanuit de justitie handelen.
⇨ Hoe informatie uitwisselen? (vb. beroepsgeheim waarbinnen vertrouwelijke gegevens van
cliënten beschermd moeten worden)
Het welzijnswerk streeft fundamenteel het welzijn van het individu na, justitie is finaal gericht op de
bescherming van de samenleving
2.1. FUNDAMENTEEL – FINALITEIT
Autonoom FWZW
• Uitoefening van het recht op maatschappelijke hulp- en dienstverlening
⇨ Waarom? Iedereen recht op menswaardig leven (cf. OCMW wet 1976), óók daders
⇨ Ieder lid van de samenleving beschikt over gelijke basisrechten en moet deze ook kunnen
waarmaken (Dader of niet, doet er niet toe!) > welzijn staat centraal ⌿ de straf
• Hulpverlening op vrijwillige basis, op vraag van de cliënt zelf → de hulp is niet opgelegd door justitie!
• Centraal principe = kwetsbaarheid van personen in contact met justitie
• Combinatie van individueel (HDV) én structureel–maatschappelijk perspectief
⇨ Ontwikkelen van sociaal beleid in functie van voorkomen uitsluiting
⇨ Zichtbaar maken van sociale dimensie problemen (sociale ongelijkheid)
• Beroepsgeheim als hulpverlener (relatie die gericht is op welwillendheid tussen client en
hulpverlener)
3
, • Illustratie: Justitieel Welzijnswerk (JWW) focussen op herstel, ondersteuning, re-integratievanuit de
vrijwillige vraag van de cliënt, niet in opdracht van de rechter
• Rol zorgprofessional in welzijns- & gezondheidszorg: cliënten ondersteunen en helpen op een
evenredige manier deel te nemen aan het leven
• Finaliteit = kwaliteit van leven (recht op menswaardig bestaan)
→ Ondersteuning bij functioneren & participeren aan samenleving
= vanuit perspectief persoon (≠ vanuit justitie)
= vraag- & behoeftegericht werken (noden)
Aan justitie verbonden FWZW
• Welzijnswerk onder mandaat
⇨ Opdrachtgever = actor binnen Justitie (echelons SRB)
- Vb: parket, (onderzoeks)rechter, gevangenisdirecteur, SURB, …
• Opdracht = divers: advies, controle (voorwaarden), rapportage, begeleiding, …
• Beroepsgeheim naar “buiten” → maar niet ten opzichte van de opdrachtgever (~ bvb. advies)
• Illustratie: Psychosociale Dienst (PSD) = adviseert + controle
• Missie DG EPI: “waarborgen een rechtsconforme, veilige, humane en geïndividualiseerde uitvoering
van vrijheidsbenemende straffen en maatregelen m.o.o. een optimale terugkeer in de maatschappij”
• Werk PSD = opvolging en begeleiding in functie van advies en re-integratie
⇨ Vergelijkbaar als JWW maar de finaliteit is anders: de finaliteit bij JWW is welzijn en bij PSD
iets anders
technieken finaliteit
2.2. SPANNINGSVELD WELZIJN – JUSTITIE?
Oorzaak spanningsveld?
~ kritische jaren ‘70: maatschappelijke veranderingen
~ 1980: staatshervorming/ breuk (autonoom- aan justitie verbonden FWZW) hangt hier mee samen
• Kritiek op rol en beleidsruimte van overheid
• Kritiek op het strafrecht en welzijnswerk:
1. Kritiek op strafrecht
• SR = normerend en conserverend
• De strafrechtsbedeling is niet neutraal want politieke, sociale, economische context bepaalt
inhoud en doel van vergelding, afschrikking, herstel, …
• Pleidooi: terugkeer naar klassieke SR (helder en streng strafrecht) niet te sociaal gericht.
4
ALGEMEEN KADER
DOEL EN INHOUD
Centrale vragen:
1. Wat is forensisch welzijnswerk?
o Wat is het verschil tussen autonoom en aan justitie verbonden FWZW?
o Waar komt dit verschil vandaan?
2. Wat is de verhouding tussen welzijnswerk en justitie bij FZWZ?
3. Welke rol spelen de staatshervormingen hierbij?
Forensisch <-> welzijnswerk
Verhouding tussen justitiële en het welzijn
1. HET CONCEPT
• Concept “forensisch welzijnswerk” geïntroduceerd in Panopticon (1980)
• Forensisch: disciplines en activiteiten op alle echelons strafrechtsbedeling (opsporing, vervolging,
straftoemeting en strafuitvoering) = alles wat met recht te maken heeft
• Welzijnswerk: activiteiten die bijdragen tot het (individueel of collectief) welzijn binnen een
forenzische context = hulp- en dienstverlening (hierna HDV)
• DUS: welzijnswerk (= essentie) binnen forensische context (= specificiteit)
1.1 CONCEPT – EENVOUDIG
Wat?
• Hulp- en dienstverlening aan mensen die als dader, slachtoffer of naastbestaande (=
“justitiabele”) (on)rechtstreeks worden geconfronteerd met strafrechtelijke interventie
Focus FWZW = volwassen daders/verdachten
Slachtoffers → Victimologie
Minderjarigen → Jeugdcriminologie en Jeugdrecht
Voor wie? Doelgroep
• Specifiek voor (potentiële) daders en/of slachtoffers
• Mensen in contact met justitie
1
,Door wie? Aanbod → onderscheid tussen algemeen en categoriaal BELANGRIJK!!
• Algemene maatschappelijke hulp- en dienstverlening (iedereen kan hier beroep op doen)
o Hulpverlening (zorg): drughulpverlening, geestelijke gezondheidszorg, OCMW, …
o Dienstverlening: VDAB, onderwijs, sport, bibliotheken, …
• Categoriaal welzijnswerk: specifiek voor doelgroep daders en/of slachtoffers !!!!
o Justitieel Welzijnswerk (JWW), Slachtofferhulp, Slachtofferonthaal,
Psychosociale Dienst (PSD), Justitiehuizen, Herstelbemiddeling, …
1.2 CONCEPT – COMPLEX
• Wat is finaliteit (doel van de interventies) – wie is opdrachtgever?
⇨ Eerder vanuit een welzijnsperspectief of justitieel
• Organisatie en bevoegdheidsniveaus (Vlaams/federaal)
→ Onderscheid autonoom vs. aan justitie verbonden FWZW !!!!
̶ Autonoom FWZW
• Forensisch welzijnswerk dat autonoom van justitie werkt
• Is onderdeel van algemeen welzijnswerk
̶ Aan justitie verbonden FWZW
• Hulp en Dienst Verlening in nauw verband met strafrechtelijke beslissingen
• Welzijnswerk ‘onder mandaat’ (van justitie)
Beide: HDV aan daders in justitiële context
1.3. OORZAAK COMPLEXITEIT
1. Ontstaansgeschiedenis = 1ste oorzaak van complexiteit
• Welzijnswerk ontwikkeld zowel vanuit privé-initiatief als initiatief overheid
2. Bevoegdheidskwestie ~ staatshervormingen = 2de oorzaak van complexiteit
• Tot voor 1980 waren privé en overheidsinitiatieven waren vertroebeld
• 1980 staatshervorming: opsplitsing bevoegdheden
⇨ Breuk/ onderscheid tussen autonoom forenzisch welzijnswerk en aan justitie verbonden
forenzisch welzijnswerk
- Autonoom FWZW: hulp op vraag cliënt (vrijwilligheid) = gemeenschappen
- Aan justitie verbonden FWZW: hulp in nauw verband met strafrechtelijke
beslissingen (vb. begeleiding voorwaardelijke invrijheidstelling) = federaal
• 2014: zesde staatshervorming (Vlinderakkoord 2011)
2
, ⇨ Onderscheid 1980 verandert, want JH en ET (= deel van aan justitie verbonden WZW) →
gemeenschappen
2. VERHOUDING WELZIJNSWERK – FORENSISCH
Kern = debat verhouding welzijns(werk) en straf(rechtsbedeling)
• Fundamenteel: finaliteit
⇨ Wat zijn onze doelstellingen? Wat willen we bereiken?
- Bv. drugverslaafde van zijn verslaving afhalen, beter welzijn creeëren of om
recedive te verkomen. → wat weegst het meest door?? Dus wat willen we
bereiken??
• Praktisch/organisatorisch
⇨ Hoe samenwerken? Er zijn instanties die vanuit het welzijnswerk opereren en instanties die
vanuit de justitie handelen.
⇨ Hoe informatie uitwisselen? (vb. beroepsgeheim waarbinnen vertrouwelijke gegevens van
cliënten beschermd moeten worden)
Het welzijnswerk streeft fundamenteel het welzijn van het individu na, justitie is finaal gericht op de
bescherming van de samenleving
2.1. FUNDAMENTEEL – FINALITEIT
Autonoom FWZW
• Uitoefening van het recht op maatschappelijke hulp- en dienstverlening
⇨ Waarom? Iedereen recht op menswaardig leven (cf. OCMW wet 1976), óók daders
⇨ Ieder lid van de samenleving beschikt over gelijke basisrechten en moet deze ook kunnen
waarmaken (Dader of niet, doet er niet toe!) > welzijn staat centraal ⌿ de straf
• Hulpverlening op vrijwillige basis, op vraag van de cliënt zelf → de hulp is niet opgelegd door justitie!
• Centraal principe = kwetsbaarheid van personen in contact met justitie
• Combinatie van individueel (HDV) én structureel–maatschappelijk perspectief
⇨ Ontwikkelen van sociaal beleid in functie van voorkomen uitsluiting
⇨ Zichtbaar maken van sociale dimensie problemen (sociale ongelijkheid)
• Beroepsgeheim als hulpverlener (relatie die gericht is op welwillendheid tussen client en
hulpverlener)
3
, • Illustratie: Justitieel Welzijnswerk (JWW) focussen op herstel, ondersteuning, re-integratievanuit de
vrijwillige vraag van de cliënt, niet in opdracht van de rechter
• Rol zorgprofessional in welzijns- & gezondheidszorg: cliënten ondersteunen en helpen op een
evenredige manier deel te nemen aan het leven
• Finaliteit = kwaliteit van leven (recht op menswaardig bestaan)
→ Ondersteuning bij functioneren & participeren aan samenleving
= vanuit perspectief persoon (≠ vanuit justitie)
= vraag- & behoeftegericht werken (noden)
Aan justitie verbonden FWZW
• Welzijnswerk onder mandaat
⇨ Opdrachtgever = actor binnen Justitie (echelons SRB)
- Vb: parket, (onderzoeks)rechter, gevangenisdirecteur, SURB, …
• Opdracht = divers: advies, controle (voorwaarden), rapportage, begeleiding, …
• Beroepsgeheim naar “buiten” → maar niet ten opzichte van de opdrachtgever (~ bvb. advies)
• Illustratie: Psychosociale Dienst (PSD) = adviseert + controle
• Missie DG EPI: “waarborgen een rechtsconforme, veilige, humane en geïndividualiseerde uitvoering
van vrijheidsbenemende straffen en maatregelen m.o.o. een optimale terugkeer in de maatschappij”
• Werk PSD = opvolging en begeleiding in functie van advies en re-integratie
⇨ Vergelijkbaar als JWW maar de finaliteit is anders: de finaliteit bij JWW is welzijn en bij PSD
iets anders
technieken finaliteit
2.2. SPANNINGSVELD WELZIJN – JUSTITIE?
Oorzaak spanningsveld?
~ kritische jaren ‘70: maatschappelijke veranderingen
~ 1980: staatshervorming/ breuk (autonoom- aan justitie verbonden FWZW) hangt hier mee samen
• Kritiek op rol en beleidsruimte van overheid
• Kritiek op het strafrecht en welzijnswerk:
1. Kritiek op strafrecht
• SR = normerend en conserverend
• De strafrechtsbedeling is niet neutraal want politieke, sociale, economische context bepaalt
inhoud en doel van vergelding, afschrikking, herstel, …
• Pleidooi: terugkeer naar klassieke SR (helder en streng strafrecht) niet te sociaal gericht.
4
