Jeroen Goots Professor Russell Friedman
Academiejaar 2024 – 2025 KU Leuven
Samenvatting
Middeleeuwse wijsbegeerte
,Samenvatting Middeleeuwse wijsbegeerte
In deze samenvatting vind je één duidelijk en gestructureerd overzicht van alle leerstof uit de
hoorcolleges en de teksten waarop de hoorcolleges gebaseerd zijn, die samen de kern uitmaken
van het vak Middeleeuwse wijsbegeerte, gedoceerd door prof. Russ. Omdat ik heel wat
afkortingen gebruik, vind je helemaal op het einde van de samenvatting een overzichtstabel met
alle gebruikte afkortingen. Naast deze samenvatting heb ik ook een samenvatting van het
Marenbonboek Medieval Philosophy: A Very Short Introduction, waarin ik alle vragen
beantwoord die prof. Russ geeft ter voorbereiding van de vragen over het Marenbonboek. Door
beide documenten te combineren, ben je volledig voorbereid op het examen.
Ik behaalde met deze samenvatting een 16/20.
Inhoudstafel
Middeleeuwse Wijsbegeerte ______________________ Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
Inleiding en antieke filosofische achtergrond ______________________________________ 3
Augustinus: Confessiones _____________________________________________________ 7
Augustinus: De magistro _____________________________________________________ 15
Boëthius: Troost in Filosofie __________________________________________________ 22
Abelardus: Ethics or Know Thyself _____________________________________________ 28
al-Farabi: De deugdzame stad _________________________________________________ 37
al-Ghazali: Rescuer from Error ________________________________________________ 45
Thomas van Aquino: Quaestiones disputatae de anima _____________________________ 56
Johannes Duns Scotus: Ordinatio ______________________________________________ 64
Marsilius van Padua: Defensor Pacis ___________________________________________ 72
Johannes Buridanus: Commentaries on Aristotle __________________________________ 79
Christine de Pizan: Stad der vrouwen ___________________________________________ 87
Gebruikte akortingen ________________________________________________________ 94
© Jeroen Goots Middeleeuwse wijsbegeerte 2
,Inleiding en antieke filosofische achtergrond
‘Middeleeuwse wijsbegeerte’
‘Middeleeuwen’
etymologie
- tijdspanne: 450-1450
- medium aevum = ‘tussen tijd’ = ‘eeuwen in het midden’
- tussen klassieke tijd en renaissance
term uitgevonden door renaissance
- mensen in renaissance verzonnen term ‘middeleeuwen’ als minachtende term
- mensen in renaissance vonden Aquino et al. lelijk en barbaars
- middeleeuwen w gezien als onderontwikkeld, bekrompen, ongunstig = donkere eeuwen
gevolg: omgang met antieke teksten ↔ omgang met middeleeuwse teksten
- omgang met antieke teksten
o antieke teksten w vertaald en gepubliceerd
o veel secundaire literatuur over thema’s binnen antieke filosofie
- omgang met middeleeuwse teksten
o geen betrouwbare secundaire literatuur
o middeleeuwse teksten w weinig/niet vertaald
o geen zekere kennis over wie wat heeft geschreven en wanneer
o onderzoek over middeleeuwse thema’s is fragmentarisch
o teksten van minder bekende auteurs w niet gedrukt, maar bestaan enkel in
manuscripten (paleografie)
romantisering vanaf 18e eeuw
- Europeanen zien middeleeuwen terug als belangwekkend
- bv. roman ‘Ivanhoe’ – Sir Walter Scott (Robinhood)
- bv. Game of Thrones
‘Wijsbegeerte’
in dit vak in zeer brede zin begrepen
- godsdienst
o belangrijke invloed v/h katholieke christendom op middeleeuwen
o openbaringsgodsdienst = onveranderlijke, fundamentele omstandigheid
o filosofie moest waarheid v/d Bijbel respecteren
© Jeroen Goots Middeleeuwse wijsbegeerte 3
, - veel middeleeuwse filosofen waren in feite theologen
o opleiding in philosophia = corpus door Aristoteles
gewichtige ontwikkelingen in logica, metafysica en epistemologie deden zich voor in
theologisch onderzoek
- metafysica en de Eucharistie
o substantie en accidenten, hylemorphisme in verband gebracht met eucharistie
- goddelijke voorkennis, menselijke vrijheid
o invloed op menselijk handelen
- visie over God verlegde grenzen v/d menselijke kennis
‘Middeleeuwse wijsbegeerte’
= wijsbegeerte met als uitgangspunt de wijsbegeerte v/d oudheid (Plato, Arist, Stoïcisme) maar
wel getransplanteerd naar een monotheïstische, religieuze samenhang
4 tradities (in meerdere talen):
[1] orthodox (Grieks)
[2] islamitisch (Arabisch, Perzisch)
[3] joods (Hebreeuws, Arabisch)
[4] katholiek (Latijn)
Antieke filosofische achtergrond
Plato
achtergrond
- i/d middeleeuwen alleen de Timaeus bekend
- invloed op middeleeuwse Latijnse filosofie via Augustinus
probleem v/d verandering
- bv. kastanje planten → ontspruit → boompje → boom → vergaan
o verandering doorheen seizoenen (bladeren w geel en vallen af en groeien weer
aan)
o vraag: “wat is de boom?” “op welk moment v/d ontwikkeling v/d kastanjeboom
kunnen wij zeggen dat het kastanjeboom is?”
o antwoord: kastanje? boompje? boom met kastanjes? boom zonder kastanjes?
o probleem: hij is voortdurend a/h veranderen, waardoor de boom nooit ‘is’
- antwoord Heraclitus:
o alles vloeit
o geen continuïteit/stabiliteit
© Jeroen Goots Middeleeuwse wijsbegeerte 4
, - antwoord Parmenides/Zeno:
o verandering is slechts een illusie, is slechts een verschijning die we waarnemen
maar die niet waarachtig is
- antwoord Plato:
[1] zintuiglijk wereld→ WORDEN
§ stoffelijke en fysische
§ alles vloeit
§ alles ontstaat en vergaat
§ geen echte kennis daarover
[2] ideeënwereld → ZIJN
§ verstaanbaar
§ onstoffelijk
§ niets verandert, niets w iets anders
§ universeel, onveranderlijk en noodz
verbinding tussen zintuiglijke wereld en ideeënleer
- zintuiglijke wereld is afbeelding, nabootsing van ideeënleer
- alle schone voorwerpen bootsen Idee van schoonheid na
o metafysisch beginsel = dingen zijn mooi
o epistemologisch beginsel = wij kunnen oordelen dat ze mooi zijn
- concl: elk mooi ding is mooi voor zover het participeert in de Idee van schoonheid
gevolgen:
1) ziel en lichaam zijn scheidbaar
o ziel is de kracht van beweging (ziel is datgene waardoor een levend wezen
levend is)
o ziel bestaat voordat zij verbonden w met het lichaam
o opm: aantrekkelijk voor christelijke filosofie
2) lichaam is een last
o stoffelijke dingen zijn minder goed dan het onstoffelijke
kennis (episteme, scientia)
- 3 vwn:
o universeel (het is geldig in elk geval)
o onveranderlijk (het verandert niet)
o noodzakelijk (het moet waar zijn)
© Jeroen Goots Middeleeuwse wijsbegeerte 5
, - theorie van wederherinnering
o voor geboorte
§ onze ziel is aanwezig in ideeënwereld
§ ziel heeft volmaakte kennis
o bij geboorte
§ kennis gaat verloren
§ ideeën sluimeren in onze ziel
o kennis = wederherinnering (anamnêsis)
§ opnieuw activeren, naar boven halen van sluimerende ideeën
§ dmv dialctiek = dialoog
Aristoteles
- slechts gedeeltelijk bekend tot 12E (zijn logica)
- hele corpus bekend vanaf 12 E → vertaald naar Latijn
- stond voor philosophia (was zelf de filosoof) → gebruik v enkel de rede
Hellenistische scholen
- starten vanaf dood Alexander (322 VC)
- 3 scholen
[1] stoa
[2] epicurisme
[3] neoplatonisme → grootste invloed op christelijke filosofie + theologie
- project v/d scholen
o hoe individu moet leven op best mog manier
o filosofie als levensfilosofie
o we moeten onze gehechtheid aan wereldse dingen verminderen
o we moeten niet bang zijn voor de dood
© Jeroen Goots Middeleeuwse wijsbegeerte 6
, Augustinus: Confessiones
Biografie
veel veranderingen in loop van Augustinus’ leven
- geboren in 354
o geboren in Noord-Afrika (toen deel van Romeinse Rijk)
o christendom = 1 religie uit velen
o één Romeinse Rijk
- gestorven in 430
o christendom = enige officiële religie
o Vandalen hadden Augustinus’ stad belegerd
beroep = retoricus
- verhuisde van Noord-Afrika naar Milaan
- bekeerde zich daar naar christendom
veelschrijver
- bewaarde werken in totaal 5.000.000 woorden
- vergl: Cicero: 1.250.000; Shakespeare: 884.647
Achtergrond bij Confessiones
Confessiones
- geschreven ca. 397-400
- inleiding tot zijn bredere ideeën
- klassiek werk van westerse literatuur en filosofie
o eerste biografie ooit geschreven i/h westen
o verhaal v zijn spirituele reis v manicheïsme tot neoplatonisme tot christendom
o geschreven om lezer te betrekken en te tonen dat bekering ook voor hem kan →
bijna 700 vragen
manicheïsme
- wereld = gesplitst tussen 2 polen (extreem dualisme)
o het Goede = alles wat geestelijk/spiritueel is
o het Kwaad = alles materieel/lichamelijk is
→ onafh macht, echte metafysische WKH die niet geschapen is door God
- elk ding tussen 2 polen is mengeling van geest (Goed) en stof (Kwaad)
© Jeroen Goots Middeleeuwse wijsbegeerte 7
Academiejaar 2024 – 2025 KU Leuven
Samenvatting
Middeleeuwse wijsbegeerte
,Samenvatting Middeleeuwse wijsbegeerte
In deze samenvatting vind je één duidelijk en gestructureerd overzicht van alle leerstof uit de
hoorcolleges en de teksten waarop de hoorcolleges gebaseerd zijn, die samen de kern uitmaken
van het vak Middeleeuwse wijsbegeerte, gedoceerd door prof. Russ. Omdat ik heel wat
afkortingen gebruik, vind je helemaal op het einde van de samenvatting een overzichtstabel met
alle gebruikte afkortingen. Naast deze samenvatting heb ik ook een samenvatting van het
Marenbonboek Medieval Philosophy: A Very Short Introduction, waarin ik alle vragen
beantwoord die prof. Russ geeft ter voorbereiding van de vragen over het Marenbonboek. Door
beide documenten te combineren, ben je volledig voorbereid op het examen.
Ik behaalde met deze samenvatting een 16/20.
Inhoudstafel
Middeleeuwse Wijsbegeerte ______________________ Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
Inleiding en antieke filosofische achtergrond ______________________________________ 3
Augustinus: Confessiones _____________________________________________________ 7
Augustinus: De magistro _____________________________________________________ 15
Boëthius: Troost in Filosofie __________________________________________________ 22
Abelardus: Ethics or Know Thyself _____________________________________________ 28
al-Farabi: De deugdzame stad _________________________________________________ 37
al-Ghazali: Rescuer from Error ________________________________________________ 45
Thomas van Aquino: Quaestiones disputatae de anima _____________________________ 56
Johannes Duns Scotus: Ordinatio ______________________________________________ 64
Marsilius van Padua: Defensor Pacis ___________________________________________ 72
Johannes Buridanus: Commentaries on Aristotle __________________________________ 79
Christine de Pizan: Stad der vrouwen ___________________________________________ 87
Gebruikte akortingen ________________________________________________________ 94
© Jeroen Goots Middeleeuwse wijsbegeerte 2
,Inleiding en antieke filosofische achtergrond
‘Middeleeuwse wijsbegeerte’
‘Middeleeuwen’
etymologie
- tijdspanne: 450-1450
- medium aevum = ‘tussen tijd’ = ‘eeuwen in het midden’
- tussen klassieke tijd en renaissance
term uitgevonden door renaissance
- mensen in renaissance verzonnen term ‘middeleeuwen’ als minachtende term
- mensen in renaissance vonden Aquino et al. lelijk en barbaars
- middeleeuwen w gezien als onderontwikkeld, bekrompen, ongunstig = donkere eeuwen
gevolg: omgang met antieke teksten ↔ omgang met middeleeuwse teksten
- omgang met antieke teksten
o antieke teksten w vertaald en gepubliceerd
o veel secundaire literatuur over thema’s binnen antieke filosofie
- omgang met middeleeuwse teksten
o geen betrouwbare secundaire literatuur
o middeleeuwse teksten w weinig/niet vertaald
o geen zekere kennis over wie wat heeft geschreven en wanneer
o onderzoek over middeleeuwse thema’s is fragmentarisch
o teksten van minder bekende auteurs w niet gedrukt, maar bestaan enkel in
manuscripten (paleografie)
romantisering vanaf 18e eeuw
- Europeanen zien middeleeuwen terug als belangwekkend
- bv. roman ‘Ivanhoe’ – Sir Walter Scott (Robinhood)
- bv. Game of Thrones
‘Wijsbegeerte’
in dit vak in zeer brede zin begrepen
- godsdienst
o belangrijke invloed v/h katholieke christendom op middeleeuwen
o openbaringsgodsdienst = onveranderlijke, fundamentele omstandigheid
o filosofie moest waarheid v/d Bijbel respecteren
© Jeroen Goots Middeleeuwse wijsbegeerte 3
, - veel middeleeuwse filosofen waren in feite theologen
o opleiding in philosophia = corpus door Aristoteles
gewichtige ontwikkelingen in logica, metafysica en epistemologie deden zich voor in
theologisch onderzoek
- metafysica en de Eucharistie
o substantie en accidenten, hylemorphisme in verband gebracht met eucharistie
- goddelijke voorkennis, menselijke vrijheid
o invloed op menselijk handelen
- visie over God verlegde grenzen v/d menselijke kennis
‘Middeleeuwse wijsbegeerte’
= wijsbegeerte met als uitgangspunt de wijsbegeerte v/d oudheid (Plato, Arist, Stoïcisme) maar
wel getransplanteerd naar een monotheïstische, religieuze samenhang
4 tradities (in meerdere talen):
[1] orthodox (Grieks)
[2] islamitisch (Arabisch, Perzisch)
[3] joods (Hebreeuws, Arabisch)
[4] katholiek (Latijn)
Antieke filosofische achtergrond
Plato
achtergrond
- i/d middeleeuwen alleen de Timaeus bekend
- invloed op middeleeuwse Latijnse filosofie via Augustinus
probleem v/d verandering
- bv. kastanje planten → ontspruit → boompje → boom → vergaan
o verandering doorheen seizoenen (bladeren w geel en vallen af en groeien weer
aan)
o vraag: “wat is de boom?” “op welk moment v/d ontwikkeling v/d kastanjeboom
kunnen wij zeggen dat het kastanjeboom is?”
o antwoord: kastanje? boompje? boom met kastanjes? boom zonder kastanjes?
o probleem: hij is voortdurend a/h veranderen, waardoor de boom nooit ‘is’
- antwoord Heraclitus:
o alles vloeit
o geen continuïteit/stabiliteit
© Jeroen Goots Middeleeuwse wijsbegeerte 4
, - antwoord Parmenides/Zeno:
o verandering is slechts een illusie, is slechts een verschijning die we waarnemen
maar die niet waarachtig is
- antwoord Plato:
[1] zintuiglijk wereld→ WORDEN
§ stoffelijke en fysische
§ alles vloeit
§ alles ontstaat en vergaat
§ geen echte kennis daarover
[2] ideeënwereld → ZIJN
§ verstaanbaar
§ onstoffelijk
§ niets verandert, niets w iets anders
§ universeel, onveranderlijk en noodz
verbinding tussen zintuiglijke wereld en ideeënleer
- zintuiglijke wereld is afbeelding, nabootsing van ideeënleer
- alle schone voorwerpen bootsen Idee van schoonheid na
o metafysisch beginsel = dingen zijn mooi
o epistemologisch beginsel = wij kunnen oordelen dat ze mooi zijn
- concl: elk mooi ding is mooi voor zover het participeert in de Idee van schoonheid
gevolgen:
1) ziel en lichaam zijn scheidbaar
o ziel is de kracht van beweging (ziel is datgene waardoor een levend wezen
levend is)
o ziel bestaat voordat zij verbonden w met het lichaam
o opm: aantrekkelijk voor christelijke filosofie
2) lichaam is een last
o stoffelijke dingen zijn minder goed dan het onstoffelijke
kennis (episteme, scientia)
- 3 vwn:
o universeel (het is geldig in elk geval)
o onveranderlijk (het verandert niet)
o noodzakelijk (het moet waar zijn)
© Jeroen Goots Middeleeuwse wijsbegeerte 5
, - theorie van wederherinnering
o voor geboorte
§ onze ziel is aanwezig in ideeënwereld
§ ziel heeft volmaakte kennis
o bij geboorte
§ kennis gaat verloren
§ ideeën sluimeren in onze ziel
o kennis = wederherinnering (anamnêsis)
§ opnieuw activeren, naar boven halen van sluimerende ideeën
§ dmv dialctiek = dialoog
Aristoteles
- slechts gedeeltelijk bekend tot 12E (zijn logica)
- hele corpus bekend vanaf 12 E → vertaald naar Latijn
- stond voor philosophia (was zelf de filosoof) → gebruik v enkel de rede
Hellenistische scholen
- starten vanaf dood Alexander (322 VC)
- 3 scholen
[1] stoa
[2] epicurisme
[3] neoplatonisme → grootste invloed op christelijke filosofie + theologie
- project v/d scholen
o hoe individu moet leven op best mog manier
o filosofie als levensfilosofie
o we moeten onze gehechtheid aan wereldse dingen verminderen
o we moeten niet bang zijn voor de dood
© Jeroen Goots Middeleeuwse wijsbegeerte 6
, Augustinus: Confessiones
Biografie
veel veranderingen in loop van Augustinus’ leven
- geboren in 354
o geboren in Noord-Afrika (toen deel van Romeinse Rijk)
o christendom = 1 religie uit velen
o één Romeinse Rijk
- gestorven in 430
o christendom = enige officiële religie
o Vandalen hadden Augustinus’ stad belegerd
beroep = retoricus
- verhuisde van Noord-Afrika naar Milaan
- bekeerde zich daar naar christendom
veelschrijver
- bewaarde werken in totaal 5.000.000 woorden
- vergl: Cicero: 1.250.000; Shakespeare: 884.647
Achtergrond bij Confessiones
Confessiones
- geschreven ca. 397-400
- inleiding tot zijn bredere ideeën
- klassiek werk van westerse literatuur en filosofie
o eerste biografie ooit geschreven i/h westen
o verhaal v zijn spirituele reis v manicheïsme tot neoplatonisme tot christendom
o geschreven om lezer te betrekken en te tonen dat bekering ook voor hem kan →
bijna 700 vragen
manicheïsme
- wereld = gesplitst tussen 2 polen (extreem dualisme)
o het Goede = alles wat geestelijk/spiritueel is
o het Kwaad = alles materieel/lichamelijk is
→ onafh macht, echte metafysische WKH die niet geschapen is door God
- elk ding tussen 2 polen is mengeling van geest (Goed) en stof (Kwaad)
© Jeroen Goots Middeleeuwse wijsbegeerte 7
