DEEL I INLEIDING
1. Een schets van de criminologische psychologie .......................................................................................... 7
1.1 De ontwikkeling van de criminologische psychologie ....................................................................... 7
1.2 Verschillende vormen van binnen de criminologie toegepaste psychologie ...................................... 8
1.3 Wat is criminologische psychologie ................................................................................................ 9
1.4 Criminaliteit, afwijkend gedrag en de strafbaarstelling ervan als referentiekader voor criminologische
psychologie ............................................................................................................................................... 9
1.5 Verklaringsmodellen voor criminaliteit .......................................................................................... 10
2. Biopsychosociale verklaringen voor criminaliteit ....................................................................................... 10
2.1 Het complexe samenspel tussen biologische, psychologische en sociale factoren als verklaring
voor crimineel gedrag ............................................................................................................................. 10
2.2 Biologische factoren ......................................................................................................................... 10
2.2.1 aandacht voor biologische verklaringen: uitgangspunt .................................................................. 10
2.2.2 een lange, controversiële traditie met aandacht voor biologische verklaringen ............................... 11
2.2.3 kritische kanttekeningen bij de aandacht voor biologische factoren ............................................... 13
2.2.4 een dwarsdoorsnede van de biologische factoren ......................................................................... 14
Leeftijd ........................................................................................................................... 14
Geslacht ......................................................................................................................... 14
Genen en erfelijkheid ..................................................................................................... 15
Neurofysiologie en -psychologie ..................................................................................... 15
Syndromen ..................................................................................................................... 16
Temperament en arousal ................................................................................................ 17
Biochemische processen en *neurotransmitters ............................................................ 18
Hormonen ...................................................................................................................... 19
Varia ............................................................................................................................... 19
2.3 Psychologische factoren ...................................................................................................................... 20
2.3.1 De aandacht voor psychologische factoren: uitgangspunt ............................................................. 20
2.3.2 Een dwarsdoorsnede van psychologische factoren ....................................................................... 20
Persoonlijkheid .............................................................................................................. 20
Intelligentie .................................................................................................................... 22
Cognities ........................................................................................................................ 23
Emoties .......................................................................................................................... 24
Mentale stoornissen ....................................................................................................... 26
Psychologische tests (zie module in pp).......................................................................... 28
2.4 Sociale factoren ................................................................................................................................... 33
2.4.1. De aandacht voor sociale factoren: uitgangspunt ............................................................................ 33
2.4.2. Een dwarsdoorsnede van de sociale factoren .................................................................................. 33
De familiale omgeving .................................................................................................... 33
, Relaties met peers ......................................................................................................... 35
Buurtkenmerken (zelfstudie) .......................................................................................... 36
3. Het blijven plegen vs het stopzetten van een criminele carrière ................................................................. 40
Intro: een pad naar recidive of desistance? ............................................................................................... 40
3.1 Wat is recidive ? ................................................................................................................................. 41
Recidive als containerbegrip .......................................................................................... 41
Verschillende vormen van recidive ................................................................................. 41
Veel media-aandacht...................................................................................................... 41
Recidivisten en veelplegers ............................................................................................ 41
Michel Fourniret ............................................................................................................. 43
Prevalentie ..................................................................................................................... 43
3.2 Van nothing works naar what works? ................................................................................................... 45
Van nothing works… ....................................................................................................... 45
…Naar What works ......................................................................................................... 45
3.3 Wat is desistance ?............................................................................................................................. 46
Prevalentie ..................................................................................................................... 46
3.4 Welke factoren dragen bij aan recidive dan wel desistance? ................................................................ 46
3.4.1 Criminogene factoren .................................................................................................................. 46
8 centrale factoren ......................................................................................................... 47
3.4.2 Protectieve factoren ..................................................................................................................... 48
Onderzoeksrechters – Philip van Linthout ....................................................................... 49
3.5 Theorethische modellen met het oog op de rehabilitatie van daders ..................................................... 49
3.5.1 Het Risk Need Responsivity model (RNR) ...................................................................................... 49
Belangrijkste principes ................................................................................................... 49
RISK: het risicobeginsel .................................................................................................. 49
NEED: het behoeftebeginsel ........................................................................................... 50
RESPONSIVITY: het responsiviteitsbeginsel.................................................................... 50
Evaluatie ........................................................................................................................ 51
3.5.2 Het Good Lives Model (GLM) ........................................................................................................ 51
Uitgangspunten .............................................................................................................. 51
Doelgerichte individuen als principe .............................................................................. 52
Criminogene en niet-criminogene behoeften.................................................................. 52
Verklarende assumpties ................................................................................................. 52
Evaluatie ........................................................................................................................ 53
3.6 Op recidive en desistance gerichte interventies: What works?.............................................................. 53
Uitgangspunten .............................................................................................................. 53
, Toepassingen.................................................................................................................. 53
4 Specifieke toepassingen ........................................................................................................................... 54
4.1 brandstichting .................................................................................................................................... 54
Concept en fenomeen .................................................................................................... 54
Prevalentie ..................................................................................................................... 54
Theoretische verklaringsmodellen: enkelvoudig ............................................................. 55
Theoretische verklaringsmodellen: meervoudig ............................................................. 55
Conclusie: ...................................................................................................................... 56
Theoretische verklaringsmodellen: recenter .................................................................. 56
Karakteristieken van volwassen brandstichters .............................................................. 57
Risicofactoren voor recidive ........................................................................................... 58
Risicotaxatie en behandeling.......................................................................................... 59
4.2 School shootings ................................................................................................................................ 59
Ter inleiding .................................................................................................................... 59
Concept en fenomeen .................................................................................................... 59
Prevalentie ..................................................................................................................... 60
Karakteristieken van school shootings ........................................................................... 60
Typologieën van school shootings .................................................................................. 61
Pad tot school shooting: strain als verklaringsmodel ...................................................... 61
Preventie ........................................................................................................................ 63
Dreigingsanalyse bij school shootings ............................................................................ 63
4.3 Partnergeweld .................................................................................................................................... 63
Omschrijving .................................................................................................................. 64
Geweldsvormen ............................................................................................................. 65
Impact ............................................................................................................................ 65
Prevalentie ..................................................................................................................... 66
Prevalentie ..................................................................................................................... 66
Verklaringsmodellen ...................................................................................................... 67
Eenrichtingsverkeer? ...................................................................................................... 68
Bidirectionaleit ............................................................................................................... 68
Recente benadering ....................................................................................................... 68
Risicofactoren voor daderschap ..................................................................................... 69
Recidive en desistance ................................................................................................... 69
Siblings en ouders .......................................................................................................... 70
Praktijkactoren in sociale en juridische diensten ............................................................ 70
, Inleiding ......................................................................................................................... 71
Rivaliteit, conflicten en geweld ....................................................................................... 74
De aanpak van siblinggeweld .......................................................................................... 76
Conclusie ....................................................................................................................... 80
Voorbeeld examenvragen (les 26/3) ............................................................................................................. 81
5. Het inschatten en voorspellen van crimineel gedrag .................................................................................. 83
5.1. Dreigingsanalyse ............................................................................................................................... 83
Doel ............................................................................................................................... 83
Actoren .......................................................................................................................... 84
Achtergrond ................................................................................................................... 84
Uitgangspunten .............................................................................................................. 84
Hoe? ............................................................................................................................... 85
5.2. Risicobeoordeling in het vooronderzoek ............................................................................................. 86
Het belang van een snel en accuraat oordeel over de vrijheid van de verdachte in
strafrechtelijk vooronderzoek ......................................................................................... 86
Risico’s verbonden aan de huidige besluitvormingspraktijken ........................................ 87
Naar een meer gestructureerde besluitvorming in het strafrechtelijk vooronderzoek ..... 87
Besluit ............................................................................................................................ 88
5.3. Risicotaxatie ..................................................................................................................................... 88
Risico ............................................................................................................................. 88
Risicotaxatie .................................................................................................................. 89
Methodes van risicotaxatie ............................................................................................. 89
Samenvattend ................................................................................................................ 90
Risicotaxatieproces........................................................................................................ 90
Kritische kanttekeningen bij risicotaxatie ....................................................................... 91
6. Daderprofilering....................................................................................................................................... 92
6.1. Wat is daderprofilering? ..................................................................................................................... 92
Daderprofilering: concept .............................................................................................. 93
Oorsprong ...................................................................................................................... 93
Doel en gebruik .............................................................................................................. 93
Uitgangspunten .............................................................................................................. 93
Hoe? ............................................................................................................................... 93
6.2. Verschillende benaderingen en methoden ......................................................................................... 94
Door de FBI ontwikkelde methoden ................................................................................ 94
Investigative psychology................................................................................................. 95
Geografische profilering ................................................................................................. 95
1. Een schets van de criminologische psychologie .......................................................................................... 7
1.1 De ontwikkeling van de criminologische psychologie ....................................................................... 7
1.2 Verschillende vormen van binnen de criminologie toegepaste psychologie ...................................... 8
1.3 Wat is criminologische psychologie ................................................................................................ 9
1.4 Criminaliteit, afwijkend gedrag en de strafbaarstelling ervan als referentiekader voor criminologische
psychologie ............................................................................................................................................... 9
1.5 Verklaringsmodellen voor criminaliteit .......................................................................................... 10
2. Biopsychosociale verklaringen voor criminaliteit ....................................................................................... 10
2.1 Het complexe samenspel tussen biologische, psychologische en sociale factoren als verklaring
voor crimineel gedrag ............................................................................................................................. 10
2.2 Biologische factoren ......................................................................................................................... 10
2.2.1 aandacht voor biologische verklaringen: uitgangspunt .................................................................. 10
2.2.2 een lange, controversiële traditie met aandacht voor biologische verklaringen ............................... 11
2.2.3 kritische kanttekeningen bij de aandacht voor biologische factoren ............................................... 13
2.2.4 een dwarsdoorsnede van de biologische factoren ......................................................................... 14
Leeftijd ........................................................................................................................... 14
Geslacht ......................................................................................................................... 14
Genen en erfelijkheid ..................................................................................................... 15
Neurofysiologie en -psychologie ..................................................................................... 15
Syndromen ..................................................................................................................... 16
Temperament en arousal ................................................................................................ 17
Biochemische processen en *neurotransmitters ............................................................ 18
Hormonen ...................................................................................................................... 19
Varia ............................................................................................................................... 19
2.3 Psychologische factoren ...................................................................................................................... 20
2.3.1 De aandacht voor psychologische factoren: uitgangspunt ............................................................. 20
2.3.2 Een dwarsdoorsnede van psychologische factoren ....................................................................... 20
Persoonlijkheid .............................................................................................................. 20
Intelligentie .................................................................................................................... 22
Cognities ........................................................................................................................ 23
Emoties .......................................................................................................................... 24
Mentale stoornissen ....................................................................................................... 26
Psychologische tests (zie module in pp).......................................................................... 28
2.4 Sociale factoren ................................................................................................................................... 33
2.4.1. De aandacht voor sociale factoren: uitgangspunt ............................................................................ 33
2.4.2. Een dwarsdoorsnede van de sociale factoren .................................................................................. 33
De familiale omgeving .................................................................................................... 33
, Relaties met peers ......................................................................................................... 35
Buurtkenmerken (zelfstudie) .......................................................................................... 36
3. Het blijven plegen vs het stopzetten van een criminele carrière ................................................................. 40
Intro: een pad naar recidive of desistance? ............................................................................................... 40
3.1 Wat is recidive ? ................................................................................................................................. 41
Recidive als containerbegrip .......................................................................................... 41
Verschillende vormen van recidive ................................................................................. 41
Veel media-aandacht...................................................................................................... 41
Recidivisten en veelplegers ............................................................................................ 41
Michel Fourniret ............................................................................................................. 43
Prevalentie ..................................................................................................................... 43
3.2 Van nothing works naar what works? ................................................................................................... 45
Van nothing works… ....................................................................................................... 45
…Naar What works ......................................................................................................... 45
3.3 Wat is desistance ?............................................................................................................................. 46
Prevalentie ..................................................................................................................... 46
3.4 Welke factoren dragen bij aan recidive dan wel desistance? ................................................................ 46
3.4.1 Criminogene factoren .................................................................................................................. 46
8 centrale factoren ......................................................................................................... 47
3.4.2 Protectieve factoren ..................................................................................................................... 48
Onderzoeksrechters – Philip van Linthout ....................................................................... 49
3.5 Theorethische modellen met het oog op de rehabilitatie van daders ..................................................... 49
3.5.1 Het Risk Need Responsivity model (RNR) ...................................................................................... 49
Belangrijkste principes ................................................................................................... 49
RISK: het risicobeginsel .................................................................................................. 49
NEED: het behoeftebeginsel ........................................................................................... 50
RESPONSIVITY: het responsiviteitsbeginsel.................................................................... 50
Evaluatie ........................................................................................................................ 51
3.5.2 Het Good Lives Model (GLM) ........................................................................................................ 51
Uitgangspunten .............................................................................................................. 51
Doelgerichte individuen als principe .............................................................................. 52
Criminogene en niet-criminogene behoeften.................................................................. 52
Verklarende assumpties ................................................................................................. 52
Evaluatie ........................................................................................................................ 53
3.6 Op recidive en desistance gerichte interventies: What works?.............................................................. 53
Uitgangspunten .............................................................................................................. 53
, Toepassingen.................................................................................................................. 53
4 Specifieke toepassingen ........................................................................................................................... 54
4.1 brandstichting .................................................................................................................................... 54
Concept en fenomeen .................................................................................................... 54
Prevalentie ..................................................................................................................... 54
Theoretische verklaringsmodellen: enkelvoudig ............................................................. 55
Theoretische verklaringsmodellen: meervoudig ............................................................. 55
Conclusie: ...................................................................................................................... 56
Theoretische verklaringsmodellen: recenter .................................................................. 56
Karakteristieken van volwassen brandstichters .............................................................. 57
Risicofactoren voor recidive ........................................................................................... 58
Risicotaxatie en behandeling.......................................................................................... 59
4.2 School shootings ................................................................................................................................ 59
Ter inleiding .................................................................................................................... 59
Concept en fenomeen .................................................................................................... 59
Prevalentie ..................................................................................................................... 60
Karakteristieken van school shootings ........................................................................... 60
Typologieën van school shootings .................................................................................. 61
Pad tot school shooting: strain als verklaringsmodel ...................................................... 61
Preventie ........................................................................................................................ 63
Dreigingsanalyse bij school shootings ............................................................................ 63
4.3 Partnergeweld .................................................................................................................................... 63
Omschrijving .................................................................................................................. 64
Geweldsvormen ............................................................................................................. 65
Impact ............................................................................................................................ 65
Prevalentie ..................................................................................................................... 66
Prevalentie ..................................................................................................................... 66
Verklaringsmodellen ...................................................................................................... 67
Eenrichtingsverkeer? ...................................................................................................... 68
Bidirectionaleit ............................................................................................................... 68
Recente benadering ....................................................................................................... 68
Risicofactoren voor daderschap ..................................................................................... 69
Recidive en desistance ................................................................................................... 69
Siblings en ouders .......................................................................................................... 70
Praktijkactoren in sociale en juridische diensten ............................................................ 70
, Inleiding ......................................................................................................................... 71
Rivaliteit, conflicten en geweld ....................................................................................... 74
De aanpak van siblinggeweld .......................................................................................... 76
Conclusie ....................................................................................................................... 80
Voorbeeld examenvragen (les 26/3) ............................................................................................................. 81
5. Het inschatten en voorspellen van crimineel gedrag .................................................................................. 83
5.1. Dreigingsanalyse ............................................................................................................................... 83
Doel ............................................................................................................................... 83
Actoren .......................................................................................................................... 84
Achtergrond ................................................................................................................... 84
Uitgangspunten .............................................................................................................. 84
Hoe? ............................................................................................................................... 85
5.2. Risicobeoordeling in het vooronderzoek ............................................................................................. 86
Het belang van een snel en accuraat oordeel over de vrijheid van de verdachte in
strafrechtelijk vooronderzoek ......................................................................................... 86
Risico’s verbonden aan de huidige besluitvormingspraktijken ........................................ 87
Naar een meer gestructureerde besluitvorming in het strafrechtelijk vooronderzoek ..... 87
Besluit ............................................................................................................................ 88
5.3. Risicotaxatie ..................................................................................................................................... 88
Risico ............................................................................................................................. 88
Risicotaxatie .................................................................................................................. 89
Methodes van risicotaxatie ............................................................................................. 89
Samenvattend ................................................................................................................ 90
Risicotaxatieproces........................................................................................................ 90
Kritische kanttekeningen bij risicotaxatie ....................................................................... 91
6. Daderprofilering....................................................................................................................................... 92
6.1. Wat is daderprofilering? ..................................................................................................................... 92
Daderprofilering: concept .............................................................................................. 93
Oorsprong ...................................................................................................................... 93
Doel en gebruik .............................................................................................................. 93
Uitgangspunten .............................................................................................................. 93
Hoe? ............................................................................................................................... 93
6.2. Verschillende benaderingen en methoden ......................................................................................... 94
Door de FBI ontwikkelde methoden ................................................................................ 94
Investigative psychology................................................................................................. 95
Geografische profilering ................................................................................................. 95