Geschiedenis van het publiekrecht en de politiek
Lesweek 5
Hoofdstuk 4: De late middeleeuwen
Soevereiniteitsaanspraken versus communalisme, constitutionalisme en
parlementarisme
HB. P. 85 - 122
Inleiding
- De idee dat de middeleeuwen 1 groot tijdsvlak is, is fout.
- Ook komen veel zaken van het publiekrecht van vandaag uit de
middeleeuwen.
Voorbeelden:
- De idee van het constitutionalisme.
o Een van de oudste constituties is de Blijde intrede, 1356.
o Er waren maar een beperkt aantal constituties.
Dit was omdat ze aan 1 lokale gemeenschappelijk
Grondwet gaf, namelijk de steden.
Dit was het terrein waar men publiekrecht uitoefende.
o Men zag dit idee ook bij de Romeinen (dooier en wit van het
ei)
Men kan de constituties vergelijken met de dooier.
o De constituties zijn zowat de oorzaak van het ontstaan van de
steden.
De naam ‘stad’ mag men pas gebruiken als men daar
erkenning voor kreeg. En dit gebeurde pas vanaf de
middeleeuwen.
- Volksvertegenwoordiging botst tegen de macht van de vorst.
o Dit vorstendom hebben we nog steeds vandaag, de
monarchie.
o Ook het parlementarisme is behouden.
Het historische middeleeuws concept komt vanuit
Engeland.
“English House of Courts and House of Commons”
Bij al deze evoluties gaat men gebruik maken van het Romeinse
recht.
o Dit gaf een push aan de receptive (!)
o Veel van het Romeins recht werd ook door de kerk gebruikt.
Hoofdstuk 2 en 3 zijn zaken die vandaag zijn afgesloten en niet meer van
belang zijn.
1
,Geschiedenis van het publiekrecht en de politiek
Maar in hoofdstuk 4 zijn er wel nog steeds zaken die vandaag de dag nog
relevantie hebben. (het is het scharniet die minder belang had naar een
concept die vandaag de dag nog steeds in voer is)
1. Communalisme (De steden)
De stad is een kweekschool geweest voor de staat:
- In de stad hebben we voor het eerst een goed geregeld
publiekrecht.
- De stadsburgers waren in de geschiedenis eigenlijk de eerste echte
burgers.
o ‘Burgers’ = citizens
o Hier heeft men een asscending theory of power:
De macht komt van hogerop.
A. Stadsrechten of stadsprivileges
We zijn al lang sociaaleconomische entiteiten die vergelijkbaar zijn met
steden.
- Veel van ons recht en cultuur is rond de middellandse zee ontstaan
omdat men daar al het schrift goed ontwikkeld had.
De facto:
- Feitelijke/praktische steden
= Grote groepen mensen die samenleven en 1 sociaaleconomische
entiteit delen/hebben.
- Zowel de sociaal en economische organisatie is anders dan een
standensamenleving:
o In een standensamenleving is er niet echt een taakverdeling.
Iedereen is allemaal visser, boer, jager etc.
o In een stad gaat men aan economische taakverdeling doen:
De stad wordt een economisch centrum en ook
economisch machtig.
Men heeft marktplaatsen waar iedereen naartoe komt.
Hierdoor ontstaat een meerwaarde waar mensen
taksen kunnen opleggen.
Met de inkomsten van deze taksen kan men
investeren.
Hierdoor worden nog meer mensen gelokt en kan
men een economie uitbouwen.
Het sociale aspect is dat bepaalde van deze groepen zich
als sociaal belangrijker gaan manifesteren.
Er ontstaan zelfstandigen die eigen bedrijven,
winkels gaan opzetten binnen de ambacht.
2
,Geschiedenis van het publiekrecht en de politiek
- De steden bij ons en in Italië zijn heel erg welvarend in deze
periode.
o Het zijn als het ware wereldmarkten geworden.
Gent heeft ook nog een poging gedaan om zo een grote
speler te worden, maar het heeft niet veer impact
gehad.
o Men kan deze welvarendheid afleiden uit de kathedralen,
muren, stadspoorten etc.
De iure:
- De groep die spontaan is ontstaan die resultaat was van een strijd
dat ze met deze stad een geheel vormen dat als dusdanig erkend
wordt door anderen.
- De erkenning door de stad is veel belangrijker.
o Men kan een link leggen met staten die een territorium zijn als
ze ook worden erkend door andere staten.
o Maar bij een stad komt de erkenning door een macht die
daartoe een juridische machtiging toe heeft.
- Vanaf de stad erkend wordt:
o Dan heeft de stad stadsrechten.
o Sommige kleine parochies hebben nooit stadsrechten
gekregen.
o Maar sommigen hebben er wel voor gesteden (bvb. Mesen).
Ze hebben toch het stadsprivilege en mochten zich
dan ook een stad noemen.
- De alleroudste steden waren maar in de 10de eeuw, maar sommigen
veel later.
De stad als sociaaleconomische entiteit:
Het is maar vanaf de 10/11/12de eeuw (verschilt van plaats tot plaats) dat
effectief het recht wordt gebruikt om aan bepaalde groepen “het
stadsrecht” te geven.
De stad bestond de facto al in de Romeinse tijd.
Er waren ook al enkele kernen in de Germaanse tijd.
In de late middeleeuwen is er een bloei:
- Cf. gotische stadhuizen/kerken, handel, kunst.
- NIEUW: erkenning
3
, Geschiedenis van het publiekrecht en de politiek
De alleroudste bewaarde steden (waarvan sporen zijn gevonden,
documenten):
- Hoei, Frankrijk (1066)
- Geraardsbergen, rand van het Graafschap Vlaanderen (1068)
o De reden dat de graaf de rechten heeft gegeven was omdat de
stad op een grens lag.
o Hij wilde het graafschap eigenlijk verdedigen voor indringers.
o En als men daar een stad op de grens stichtte en iedereen
hiernaartoe wilde om van het stadsrecht te genieten werd het
aanlokkelijk voor sommigen.
De stadslucht was interessant;
Door de stadsrechten kon men ontsnappen aan de
feodaliteit.
Men kon ontsnappen van de rechten en plichten van de
heer.
Daarom gingen sommige mensen naar Geraardsbergen,
omdat men daar vrijer was.
Het was wel een ‘du und des’ (= voor wat hoort was).
Men krijgt rechten door in de stad te wonen maar
men moet ze ook wel verdedigen.
De stad publiekrechtelijk erkend
Belang: stadsrecht en stadsburgers
De stad krijgt een aparte juridische status van publiekrechtelijk
rechtspersoon
- Als stadsrecht wordt gegeven, heb je op dat ogenblik een nieuwe
drager van rechten en plichten.
- De stad was dan een publiekrechtelijke rechtspersoon:
o Publiekrechtelijk = men spreekt over een stad als een
juridisch concept.
o Rechtspersoon = het is een juridische fictie.
Ook de inwoners van de stad kregen stadsrechten.
- Wat hield dit in?:
o Er wordt een autonomie gegeven om zichzelf te organiseren,
om binnen de stad eigen rechtsregels te creëren.
o Het stadsrecht breekt ook het landsrecht:
Als feodale onderdaan onderworpen waren aan zaken,
maar in de stad was men niet onderworpen aan een
heer.
Men gaat plichten afpsreken tussen burgers in de stad.
De gemeenschap in de stad gaat zich zelf organiseren.
4
Lesweek 5
Hoofdstuk 4: De late middeleeuwen
Soevereiniteitsaanspraken versus communalisme, constitutionalisme en
parlementarisme
HB. P. 85 - 122
Inleiding
- De idee dat de middeleeuwen 1 groot tijdsvlak is, is fout.
- Ook komen veel zaken van het publiekrecht van vandaag uit de
middeleeuwen.
Voorbeelden:
- De idee van het constitutionalisme.
o Een van de oudste constituties is de Blijde intrede, 1356.
o Er waren maar een beperkt aantal constituties.
Dit was omdat ze aan 1 lokale gemeenschappelijk
Grondwet gaf, namelijk de steden.
Dit was het terrein waar men publiekrecht uitoefende.
o Men zag dit idee ook bij de Romeinen (dooier en wit van het
ei)
Men kan de constituties vergelijken met de dooier.
o De constituties zijn zowat de oorzaak van het ontstaan van de
steden.
De naam ‘stad’ mag men pas gebruiken als men daar
erkenning voor kreeg. En dit gebeurde pas vanaf de
middeleeuwen.
- Volksvertegenwoordiging botst tegen de macht van de vorst.
o Dit vorstendom hebben we nog steeds vandaag, de
monarchie.
o Ook het parlementarisme is behouden.
Het historische middeleeuws concept komt vanuit
Engeland.
“English House of Courts and House of Commons”
Bij al deze evoluties gaat men gebruik maken van het Romeinse
recht.
o Dit gaf een push aan de receptive (!)
o Veel van het Romeins recht werd ook door de kerk gebruikt.
Hoofdstuk 2 en 3 zijn zaken die vandaag zijn afgesloten en niet meer van
belang zijn.
1
,Geschiedenis van het publiekrecht en de politiek
Maar in hoofdstuk 4 zijn er wel nog steeds zaken die vandaag de dag nog
relevantie hebben. (het is het scharniet die minder belang had naar een
concept die vandaag de dag nog steeds in voer is)
1. Communalisme (De steden)
De stad is een kweekschool geweest voor de staat:
- In de stad hebben we voor het eerst een goed geregeld
publiekrecht.
- De stadsburgers waren in de geschiedenis eigenlijk de eerste echte
burgers.
o ‘Burgers’ = citizens
o Hier heeft men een asscending theory of power:
De macht komt van hogerop.
A. Stadsrechten of stadsprivileges
We zijn al lang sociaaleconomische entiteiten die vergelijkbaar zijn met
steden.
- Veel van ons recht en cultuur is rond de middellandse zee ontstaan
omdat men daar al het schrift goed ontwikkeld had.
De facto:
- Feitelijke/praktische steden
= Grote groepen mensen die samenleven en 1 sociaaleconomische
entiteit delen/hebben.
- Zowel de sociaal en economische organisatie is anders dan een
standensamenleving:
o In een standensamenleving is er niet echt een taakverdeling.
Iedereen is allemaal visser, boer, jager etc.
o In een stad gaat men aan economische taakverdeling doen:
De stad wordt een economisch centrum en ook
economisch machtig.
Men heeft marktplaatsen waar iedereen naartoe komt.
Hierdoor ontstaat een meerwaarde waar mensen
taksen kunnen opleggen.
Met de inkomsten van deze taksen kan men
investeren.
Hierdoor worden nog meer mensen gelokt en kan
men een economie uitbouwen.
Het sociale aspect is dat bepaalde van deze groepen zich
als sociaal belangrijker gaan manifesteren.
Er ontstaan zelfstandigen die eigen bedrijven,
winkels gaan opzetten binnen de ambacht.
2
,Geschiedenis van het publiekrecht en de politiek
- De steden bij ons en in Italië zijn heel erg welvarend in deze
periode.
o Het zijn als het ware wereldmarkten geworden.
Gent heeft ook nog een poging gedaan om zo een grote
speler te worden, maar het heeft niet veer impact
gehad.
o Men kan deze welvarendheid afleiden uit de kathedralen,
muren, stadspoorten etc.
De iure:
- De groep die spontaan is ontstaan die resultaat was van een strijd
dat ze met deze stad een geheel vormen dat als dusdanig erkend
wordt door anderen.
- De erkenning door de stad is veel belangrijker.
o Men kan een link leggen met staten die een territorium zijn als
ze ook worden erkend door andere staten.
o Maar bij een stad komt de erkenning door een macht die
daartoe een juridische machtiging toe heeft.
- Vanaf de stad erkend wordt:
o Dan heeft de stad stadsrechten.
o Sommige kleine parochies hebben nooit stadsrechten
gekregen.
o Maar sommigen hebben er wel voor gesteden (bvb. Mesen).
Ze hebben toch het stadsprivilege en mochten zich
dan ook een stad noemen.
- De alleroudste steden waren maar in de 10de eeuw, maar sommigen
veel later.
De stad als sociaaleconomische entiteit:
Het is maar vanaf de 10/11/12de eeuw (verschilt van plaats tot plaats) dat
effectief het recht wordt gebruikt om aan bepaalde groepen “het
stadsrecht” te geven.
De stad bestond de facto al in de Romeinse tijd.
Er waren ook al enkele kernen in de Germaanse tijd.
In de late middeleeuwen is er een bloei:
- Cf. gotische stadhuizen/kerken, handel, kunst.
- NIEUW: erkenning
3
, Geschiedenis van het publiekrecht en de politiek
De alleroudste bewaarde steden (waarvan sporen zijn gevonden,
documenten):
- Hoei, Frankrijk (1066)
- Geraardsbergen, rand van het Graafschap Vlaanderen (1068)
o De reden dat de graaf de rechten heeft gegeven was omdat de
stad op een grens lag.
o Hij wilde het graafschap eigenlijk verdedigen voor indringers.
o En als men daar een stad op de grens stichtte en iedereen
hiernaartoe wilde om van het stadsrecht te genieten werd het
aanlokkelijk voor sommigen.
De stadslucht was interessant;
Door de stadsrechten kon men ontsnappen aan de
feodaliteit.
Men kon ontsnappen van de rechten en plichten van de
heer.
Daarom gingen sommige mensen naar Geraardsbergen,
omdat men daar vrijer was.
Het was wel een ‘du und des’ (= voor wat hoort was).
Men krijgt rechten door in de stad te wonen maar
men moet ze ook wel verdedigen.
De stad publiekrechtelijk erkend
Belang: stadsrecht en stadsburgers
De stad krijgt een aparte juridische status van publiekrechtelijk
rechtspersoon
- Als stadsrecht wordt gegeven, heb je op dat ogenblik een nieuwe
drager van rechten en plichten.
- De stad was dan een publiekrechtelijke rechtspersoon:
o Publiekrechtelijk = men spreekt over een stad als een
juridisch concept.
o Rechtspersoon = het is een juridische fictie.
Ook de inwoners van de stad kregen stadsrechten.
- Wat hield dit in?:
o Er wordt een autonomie gegeven om zichzelf te organiseren,
om binnen de stad eigen rechtsregels te creëren.
o Het stadsrecht breekt ook het landsrecht:
Als feodale onderdaan onderworpen waren aan zaken,
maar in de stad was men niet onderworpen aan een
heer.
Men gaat plichten afpsreken tussen burgers in de stad.
De gemeenschap in de stad gaat zich zelf organiseren.
4
