Thema 1: Ethiek
Inleiding tot de filosofie
Samenvatting academiejaar 2024 – 2025
Deel 1: Over het goede en het juiste
Aandachtspunten:
o Begrippenkader
o Het funderingsprobleem
o Vrijheid, authenticiteit, geluk
o Utilitarisme versus ethiek van Kant
Begrippenkader
Waarden en deugden
WAARDEN: algemene morele uitgangspunten, aspecten van het leven die we belangrijk (‘waardevol’) vinden
Ze drukken een beoordeling of een evaluatie uit:
Vb. “Tolerantie is de basis van onze democratie.”
Vb. “Alles staat of valt bij eerlijkheid.”
Vb. “Gezondheid is een kostbaar goed.”
Waardevolle karaktereigenschappen van iemand noemen we DEUGDEN – vb. vriendelijkheid, eerlijkheid,
bescheidenheid
Normen
NORMEN: concrete gedragsbepalingen, specifieke regels die ons voorschrijven wat we moeten of mogen doen
in bepaalde situaties
Ze drukken een plicht of een permissie of een verbod uit:
Vb. “Breek nooit je belofte.”
Vb. “Een leugentje om bestwil is toegestaan.”
Vb. “Je moet de waarheid spreken.”
Overzicht waarden en normen
WAARDEN NORMEN
Veiligheid, vrijheid, vriendschap, rechtvaardigheid, Wees eerlijk, werk af waaraan je begint, wees mild
integriteit … voor de anderen …
= Algemene zaken waar je meer aandacht aan wil Concrete gedragsregels om je leven anders in te
besteden richten
Vb. Meer tijd doorbrengen met vrienden, familie … Vb. Wekelijks gaan sporten, stoppen met roken …
Afbakening van de ethiek
MOREEL: wat overeenstemt met de heersende waarden en normen – vb. de zieken verzorgen
, IMMOREEL: wat de heersende waarden en normen schendt – vb. uitsluiting op basis van racisme
A-MOREEL: waarbij geen waarden en normen betrokken zijn – vb. de zon komt op in het oosten
→ Afbakening domein van de ethiek: moreel versus a-moreel
Moraal en ethiek
MORAAL: stelsel van normen en waarden, dat betrekking heeft op het handelen van mensen
→ Anders geformuleerd: de normen en waarden die er zijn, die heersen of gelden in een bepaalde cultuur
Vb. In de moraal van de antiek-Griekse cultuur stond dapperheid hoog aangeschreven
ETHIEK: studie van normen en waarden, die zich richt op de vraag welke normen en waarden we kunnen
rechtvaardigen
→ Anders geformuleerd: de systematische reflectie op die geldende moraal
Vb. Waarom moeten we gezondheid beschouwen als een belangrijke waarde?
Rechtvaardiging
KERNTAAK VAN DE ETHIEK:
➢ Niet beschrijven (descriptief) – vb. antropologie, rechtsgeleerdheid
➢ Niet verklaren (oorzaken) – vb. sociologie, geschiedenis
➢ Geldigheid onderzoeken van waarden en normen
Descriptief: wat zich beperkt tot ‘wat is’ en die toestand tracht te beschrijven
Normatief: wat zich richt op ‘wat zou moeten zijn’ en dat ideaal tracht voor te schrijven
HOE RECHTVAARDIG JE EEN NORM?
NIET door oorzaken te formuleren
WEL door redeneren te formuleren voor die norm
→ Welke normen en waarden kunnen we met goede redenen verdedigen?
→ Wanneer kunnen we spreken van goede redenen?
De ethiek is zelf normatief: ze vormt een oordeel over de geldende normen en waarden en geeft dus aan welke
normen en waarden we zouden moeten naleven (moreel versus immoreel)
Ethiek: wetenschappelijke discipline
Analogie met exacte wetenschap:
o Systematisch nadenken over moraal
o Ethiek streeft naar een vorm van objectieve geldigheid
o Geen kwestie van persoonlijke mening
Verschil met wetenschap:
o Geen verklaring van loutere beschrijving van fenomenen
o Onderzoek of er goede redenen zijn voor een norm
= vraag naar rechtvaardiging
Het funderingsprobleem
Uit feiten geen normen
Inleiding tot de filosofie
Samenvatting academiejaar 2024 – 2025
Deel 1: Over het goede en het juiste
Aandachtspunten:
o Begrippenkader
o Het funderingsprobleem
o Vrijheid, authenticiteit, geluk
o Utilitarisme versus ethiek van Kant
Begrippenkader
Waarden en deugden
WAARDEN: algemene morele uitgangspunten, aspecten van het leven die we belangrijk (‘waardevol’) vinden
Ze drukken een beoordeling of een evaluatie uit:
Vb. “Tolerantie is de basis van onze democratie.”
Vb. “Alles staat of valt bij eerlijkheid.”
Vb. “Gezondheid is een kostbaar goed.”
Waardevolle karaktereigenschappen van iemand noemen we DEUGDEN – vb. vriendelijkheid, eerlijkheid,
bescheidenheid
Normen
NORMEN: concrete gedragsbepalingen, specifieke regels die ons voorschrijven wat we moeten of mogen doen
in bepaalde situaties
Ze drukken een plicht of een permissie of een verbod uit:
Vb. “Breek nooit je belofte.”
Vb. “Een leugentje om bestwil is toegestaan.”
Vb. “Je moet de waarheid spreken.”
Overzicht waarden en normen
WAARDEN NORMEN
Veiligheid, vrijheid, vriendschap, rechtvaardigheid, Wees eerlijk, werk af waaraan je begint, wees mild
integriteit … voor de anderen …
= Algemene zaken waar je meer aandacht aan wil Concrete gedragsregels om je leven anders in te
besteden richten
Vb. Meer tijd doorbrengen met vrienden, familie … Vb. Wekelijks gaan sporten, stoppen met roken …
Afbakening van de ethiek
MOREEL: wat overeenstemt met de heersende waarden en normen – vb. de zieken verzorgen
, IMMOREEL: wat de heersende waarden en normen schendt – vb. uitsluiting op basis van racisme
A-MOREEL: waarbij geen waarden en normen betrokken zijn – vb. de zon komt op in het oosten
→ Afbakening domein van de ethiek: moreel versus a-moreel
Moraal en ethiek
MORAAL: stelsel van normen en waarden, dat betrekking heeft op het handelen van mensen
→ Anders geformuleerd: de normen en waarden die er zijn, die heersen of gelden in een bepaalde cultuur
Vb. In de moraal van de antiek-Griekse cultuur stond dapperheid hoog aangeschreven
ETHIEK: studie van normen en waarden, die zich richt op de vraag welke normen en waarden we kunnen
rechtvaardigen
→ Anders geformuleerd: de systematische reflectie op die geldende moraal
Vb. Waarom moeten we gezondheid beschouwen als een belangrijke waarde?
Rechtvaardiging
KERNTAAK VAN DE ETHIEK:
➢ Niet beschrijven (descriptief) – vb. antropologie, rechtsgeleerdheid
➢ Niet verklaren (oorzaken) – vb. sociologie, geschiedenis
➢ Geldigheid onderzoeken van waarden en normen
Descriptief: wat zich beperkt tot ‘wat is’ en die toestand tracht te beschrijven
Normatief: wat zich richt op ‘wat zou moeten zijn’ en dat ideaal tracht voor te schrijven
HOE RECHTVAARDIG JE EEN NORM?
NIET door oorzaken te formuleren
WEL door redeneren te formuleren voor die norm
→ Welke normen en waarden kunnen we met goede redenen verdedigen?
→ Wanneer kunnen we spreken van goede redenen?
De ethiek is zelf normatief: ze vormt een oordeel over de geldende normen en waarden en geeft dus aan welke
normen en waarden we zouden moeten naleven (moreel versus immoreel)
Ethiek: wetenschappelijke discipline
Analogie met exacte wetenschap:
o Systematisch nadenken over moraal
o Ethiek streeft naar een vorm van objectieve geldigheid
o Geen kwestie van persoonlijke mening
Verschil met wetenschap:
o Geen verklaring van loutere beschrijving van fenomenen
o Onderzoek of er goede redenen zijn voor een norm
= vraag naar rechtvaardiging
Het funderingsprobleem
Uit feiten geen normen
