RELIGIE, ZINGEVING EN
LEVENSBESCHOUWING
LES 1 30/09
- 4 november module kiezen voor zelfstudie 3 punten
- Schriftelijk examen 17 punten
- Verplichte lectuur 1 vraag op examen
Theopolitics = invloed van de religies op internationale politieke kwesties
SECULARISATIE, DESECULARISATIE EN GLOBALISERING
Secularisering
- Secularisatiethese: rol van religie neemt af in moderne, geïndividualiseerde
samenlevingen met een liberale democratie naarmate de levensstandaard
toeneemt, een seculier-wetenschappelijk vertoog aan belang wint en de
emancipatie van individuen en groepen groeit
Op 2 gebieden
1) Maatschappelijk: normen en waarden zijn verschoven, minder volgens de
religieuze richtlijnen; religieuze instituten hebben dus minder vat op het
sociale leven
2) Individueel niveau: mensen stippelen hun eigen parcours uit en
combineren verschillende religies (patchwork, winkelen) maakt de
geïnstitutionaliseerde religie minder relevant
- Peter berger: vader van de secularisatietheorie
o The Sacred Canopy, 1967
Religie biedt een alomvattend kader waarin mensen hun bestaan en
de sociale wereld begrijpen en zin geven Berger: de secularisatie
betekent dat al wat de wereld begrijpelijk maakt is aan het
afbrokkelen
- Cultuuromslag:
o grote individualisering, meer aandacht voor het sociale
o seksuele revolutie, opstand tegen sterke besturen
- Glücksman:
o God is 3 keer gestorven: 1. aan het kruis, 2. op het moment van de
Verlichting, 3. de grote rampen van de vorige eeuw (bv.2 de WO, genocide
in Rwanda)
- Tot 1989: “godsdienst leek maatschappelijk randverschijnsel”
o Geen godsdienstvrijheid in communistische landen
o In westerse liberale democratie wel godsdienstvrijheid: secularisatie en
crisis van het Godsgeloof
VERFIJNING VAN SECULARISATIEDEBAT
- José Casanova: Public religions in the modern world 1994
o Scheiding van politieke en religieuze sfeer goede zaak voor samenleving
en ook voor religie
o Vermindering belang van religie alles op niveau van individu
, o Privatisering van belang van geïnstitutionaliseerde religie religie wordt
enkel getolereerd binnenshuis, eenmaal in publieke ruimte worden
religieuze uitingen niet gewenst = problematisch
- Charles Taylor: A secular Age 2007
o Verfijnt debat over seculiere staat
o Onderscheid tussen doelstelling en middel
Doelstelling = mensen moeten in staat zijn om te geloven of niet,
respect/ vrijheid om te geloven gewetensvrijheid in seculiere
staat
Middel = de 2 levenssferen van religie en staat uit elkaar trekken
scheiding tussen kerk en staat
o Franse model focust op middel
Republikeins = strikte scheiding tussen kerk en staat, neutraliteit
bevorderen door religieuze symbolen uit publieke ruimte halen,
religie is puur privé minder belangrijk of burgers geloven of niet
o Liberale model focust op doel
Angelsaksisch = toleranter tegenover aanwezigheid van religie in
publieke sfeer, benadrukt belang van vrijheid van religie, gelijke
rechten voor iedereen zonder dat religie uit het publieke domein
wordt verdrongen
VS: ‘God bless America’
Bv. Engeland: levensbeschouwelijke tekenen zoals hoofddoek,
tulband toegelaten bij het werk
Continuüm in praktijk
- Believing without belonging
o Bv. geloof in leven na dood werkt lang door
o Mensen voelen zich minder betrokken bij een bepaald geloof, maar
betekent niet dat de geloofsinhouden niet doorleven, nog wel religieus
voelen zonder lid te zijn van een religieuze organisatie
- Vicarious religion
o Iets doen in de plaats van iemand anders = vicarious
o Bv. ik ga zelf niet naar de kerk, maar als ik ga huwen zou ik dat graag voor
de kerk doen en ga ik aankloppen bij de kerk en verwacht ik dat iemand
opendoet
o In Amerika is de kerk wel iets privaat, minder public service
DESECULARISATIE
- Paradigmawissel met einde van koude oorlog
- Hernieuwend belangstelling voor religie
o Kepel: religie maakt in de jaren 70 en 80 wereldwijd een comeback,
heropleving van religie als wraak op de secularisering van de moderne
wereld val van de muur, einde koude oorlog, einde communisme
o God is back: religie, met name christendom, terug een actieve rol in de
moderne wereld (ontwikkelingslanden + westerse wereld)
- Iraanse revolutie + verkiezing van paus Johannes Paulus II zorgden voor
heropleving van religie
o Iraanse revolutie: in het Westen niet zien aankomen, revolutie om
Islamitische republiek uit te roepen
o Johannes Paulus II: Poolse paus vanachter het ijzeren gordijn, belangrijk
figuur bij het loskoppelen van Polen uit het communistische blok
, - In Westerse cultuur oogt het plaatje complex
o Secularisering/ geloofsafval zet door
o Hernieuwende waardering voor rol van godsdienst door niet-gelovige
wetenschappers, rol van godsdienst in een samenleving
o Hang naar spiritualiteit/ sacraliteit is terug (emotioneel, privé) samen met
het wantrouwen voor geïnstitutionaliseerde godsdienst
Alle 3 puntjes hangen niet echt samen maken het complex
- Berger: ik heb me vergist met de secularisatie; ‘the desecularization of the world
1999’
o Terugkeer van religie
o Vergist want:
enkel situatie West-Europa en dat was eigenlijk een uitzondering
academische bias: we keken met een seculiere bril naar de wereld
en versterkte elkaars gedachte (dus soort vorm van confirmation
bias)
- Jürgen Habermans : evolutie
o Van Marxistische (negatief want: controle, alliantie) visie op godsdiensten
tot positievere visie/ attitude tov sociale rol van religie
o Religieuze argumentatie mag in het publieke debat, best zo rationeel
mogelijk verwoorden
Debat formeel: religieuze argumentatie geen nut, wel rationeel
Breder maatschappelijk debat: religieuze argumentatie als must
binnen debat
HERSECULARISERING (2007-2019)
- Terug naar verminderd belang van religie
- Religie verliest wereldwijd terrein, hoewel er in bepaalde regio’s juist een toename
is te zien ( vaak door sociale en economische veranderingen)
- Gebaseerd op Value Survey: ‘speelt God een belangrijke rol in uw leven?’
- Inglehart: “giving up on god, the global decline of religion”
o Vooral in VS sterk teruggelopen
o Enkel in India, Bulgarije, Moldavië, Rusland en Nieuw-Zeeland positie van
God net toegenomen
GLOBALISERING
- Samuel Huntington: “clash of civilizations” 1994
o Beschaving wordt bepaald door godsdienst delen in de wereld die
Islamitisch, Christelijk, Orthodox, … is
o Zie kaart voor indeling van Samuel
o Voor binnenlandse politiek: multiculturalisme afzweren
o Voor internationale politiek: stoppen met denken dat westerse waarden
universeel zijn, want ze zijn enkel toepasselijk in de context waarin ze
gegroeid zijn
- Kritiek op Huntington:
o Oversimplificatie, geen geüniformeerde blokken
o Conflicten zijn eerder binnen dan tussen de beschavingen
o Band tussen cultuurgebied en godsdienst steeds losser
o Weinig oog voor uniformiseringsprocessen
- Globalisering = veramerikanisering?
, o Nood aan meer samenwerking door globalisering van natiestaten in de
wereld
- Jihad vs McWorld:
o McWorld = Globalisering en homogenisering van cultuur bv.
consumptiecultuur van Amerika wordt wereldwijd verspreidt
o Jihad = tegenreactie, namelijk versterken van lokale religieuze of culturele
identiteiten als reactie op globalisering
- Herstructureren van identiteit, meer interdependentie, noodzaak van
samenwerking en dialoog
- Migratie leidt tot ‘superdiversiteit’ in onze steden
o Verschillende etnische, religieuze en culturele groepen leven samen
- Simultaneïteit – platteland vs stad
o In steden vaker grotere acceptatie van diversiteit en globalisering
o Op platteland vak conservatievere opvattingen
- Secularisatie bij autochtonen
o Bij de autochtoon blijft de trend van secularisatie doorzetten neergang
kerkgang – religiositeit
GODSDIENSTEN IN INTERNATIONALE RELATIES
- Tot voor kort was alles over economische of militaire machtsverhouding
o Nochtans komt de rol van religie ook vaak aan bod in conflicten bv. Iraanse
revolutie, opkomst neoprotestantisme, evolutie orthodox Rusland,
Wahhabisme in Saudi-Arabie
BLINDE VLEK IN ONZE MEDIA
- Godsdienst is in media en onder intelligentsia een blinde vlek
- In de media nog steeds seculariseringsparadigma: religie is achterhaald en een
rationeel mens gelooft niet, rol van godsdienst is gedoemd om te verminderen,
ofwel: godsdienst is gevaarlijk, gedoemd om te clashen met een seculiere
samenleving
- Leidt tot framing in de media: religie wordt vaak negatief belicht; bv. conflicten,
extremisme, … waardoor positieve aspecten van religie minder worden
besproken
LEVENSBESCHOUWING
LES 1 30/09
- 4 november module kiezen voor zelfstudie 3 punten
- Schriftelijk examen 17 punten
- Verplichte lectuur 1 vraag op examen
Theopolitics = invloed van de religies op internationale politieke kwesties
SECULARISATIE, DESECULARISATIE EN GLOBALISERING
Secularisering
- Secularisatiethese: rol van religie neemt af in moderne, geïndividualiseerde
samenlevingen met een liberale democratie naarmate de levensstandaard
toeneemt, een seculier-wetenschappelijk vertoog aan belang wint en de
emancipatie van individuen en groepen groeit
Op 2 gebieden
1) Maatschappelijk: normen en waarden zijn verschoven, minder volgens de
religieuze richtlijnen; religieuze instituten hebben dus minder vat op het
sociale leven
2) Individueel niveau: mensen stippelen hun eigen parcours uit en
combineren verschillende religies (patchwork, winkelen) maakt de
geïnstitutionaliseerde religie minder relevant
- Peter berger: vader van de secularisatietheorie
o The Sacred Canopy, 1967
Religie biedt een alomvattend kader waarin mensen hun bestaan en
de sociale wereld begrijpen en zin geven Berger: de secularisatie
betekent dat al wat de wereld begrijpelijk maakt is aan het
afbrokkelen
- Cultuuromslag:
o grote individualisering, meer aandacht voor het sociale
o seksuele revolutie, opstand tegen sterke besturen
- Glücksman:
o God is 3 keer gestorven: 1. aan het kruis, 2. op het moment van de
Verlichting, 3. de grote rampen van de vorige eeuw (bv.2 de WO, genocide
in Rwanda)
- Tot 1989: “godsdienst leek maatschappelijk randverschijnsel”
o Geen godsdienstvrijheid in communistische landen
o In westerse liberale democratie wel godsdienstvrijheid: secularisatie en
crisis van het Godsgeloof
VERFIJNING VAN SECULARISATIEDEBAT
- José Casanova: Public religions in the modern world 1994
o Scheiding van politieke en religieuze sfeer goede zaak voor samenleving
en ook voor religie
o Vermindering belang van religie alles op niveau van individu
, o Privatisering van belang van geïnstitutionaliseerde religie religie wordt
enkel getolereerd binnenshuis, eenmaal in publieke ruimte worden
religieuze uitingen niet gewenst = problematisch
- Charles Taylor: A secular Age 2007
o Verfijnt debat over seculiere staat
o Onderscheid tussen doelstelling en middel
Doelstelling = mensen moeten in staat zijn om te geloven of niet,
respect/ vrijheid om te geloven gewetensvrijheid in seculiere
staat
Middel = de 2 levenssferen van religie en staat uit elkaar trekken
scheiding tussen kerk en staat
o Franse model focust op middel
Republikeins = strikte scheiding tussen kerk en staat, neutraliteit
bevorderen door religieuze symbolen uit publieke ruimte halen,
religie is puur privé minder belangrijk of burgers geloven of niet
o Liberale model focust op doel
Angelsaksisch = toleranter tegenover aanwezigheid van religie in
publieke sfeer, benadrukt belang van vrijheid van religie, gelijke
rechten voor iedereen zonder dat religie uit het publieke domein
wordt verdrongen
VS: ‘God bless America’
Bv. Engeland: levensbeschouwelijke tekenen zoals hoofddoek,
tulband toegelaten bij het werk
Continuüm in praktijk
- Believing without belonging
o Bv. geloof in leven na dood werkt lang door
o Mensen voelen zich minder betrokken bij een bepaald geloof, maar
betekent niet dat de geloofsinhouden niet doorleven, nog wel religieus
voelen zonder lid te zijn van een religieuze organisatie
- Vicarious religion
o Iets doen in de plaats van iemand anders = vicarious
o Bv. ik ga zelf niet naar de kerk, maar als ik ga huwen zou ik dat graag voor
de kerk doen en ga ik aankloppen bij de kerk en verwacht ik dat iemand
opendoet
o In Amerika is de kerk wel iets privaat, minder public service
DESECULARISATIE
- Paradigmawissel met einde van koude oorlog
- Hernieuwend belangstelling voor religie
o Kepel: religie maakt in de jaren 70 en 80 wereldwijd een comeback,
heropleving van religie als wraak op de secularisering van de moderne
wereld val van de muur, einde koude oorlog, einde communisme
o God is back: religie, met name christendom, terug een actieve rol in de
moderne wereld (ontwikkelingslanden + westerse wereld)
- Iraanse revolutie + verkiezing van paus Johannes Paulus II zorgden voor
heropleving van religie
o Iraanse revolutie: in het Westen niet zien aankomen, revolutie om
Islamitische republiek uit te roepen
o Johannes Paulus II: Poolse paus vanachter het ijzeren gordijn, belangrijk
figuur bij het loskoppelen van Polen uit het communistische blok
, - In Westerse cultuur oogt het plaatje complex
o Secularisering/ geloofsafval zet door
o Hernieuwende waardering voor rol van godsdienst door niet-gelovige
wetenschappers, rol van godsdienst in een samenleving
o Hang naar spiritualiteit/ sacraliteit is terug (emotioneel, privé) samen met
het wantrouwen voor geïnstitutionaliseerde godsdienst
Alle 3 puntjes hangen niet echt samen maken het complex
- Berger: ik heb me vergist met de secularisatie; ‘the desecularization of the world
1999’
o Terugkeer van religie
o Vergist want:
enkel situatie West-Europa en dat was eigenlijk een uitzondering
academische bias: we keken met een seculiere bril naar de wereld
en versterkte elkaars gedachte (dus soort vorm van confirmation
bias)
- Jürgen Habermans : evolutie
o Van Marxistische (negatief want: controle, alliantie) visie op godsdiensten
tot positievere visie/ attitude tov sociale rol van religie
o Religieuze argumentatie mag in het publieke debat, best zo rationeel
mogelijk verwoorden
Debat formeel: religieuze argumentatie geen nut, wel rationeel
Breder maatschappelijk debat: religieuze argumentatie als must
binnen debat
HERSECULARISERING (2007-2019)
- Terug naar verminderd belang van religie
- Religie verliest wereldwijd terrein, hoewel er in bepaalde regio’s juist een toename
is te zien ( vaak door sociale en economische veranderingen)
- Gebaseerd op Value Survey: ‘speelt God een belangrijke rol in uw leven?’
- Inglehart: “giving up on god, the global decline of religion”
o Vooral in VS sterk teruggelopen
o Enkel in India, Bulgarije, Moldavië, Rusland en Nieuw-Zeeland positie van
God net toegenomen
GLOBALISERING
- Samuel Huntington: “clash of civilizations” 1994
o Beschaving wordt bepaald door godsdienst delen in de wereld die
Islamitisch, Christelijk, Orthodox, … is
o Zie kaart voor indeling van Samuel
o Voor binnenlandse politiek: multiculturalisme afzweren
o Voor internationale politiek: stoppen met denken dat westerse waarden
universeel zijn, want ze zijn enkel toepasselijk in de context waarin ze
gegroeid zijn
- Kritiek op Huntington:
o Oversimplificatie, geen geüniformeerde blokken
o Conflicten zijn eerder binnen dan tussen de beschavingen
o Band tussen cultuurgebied en godsdienst steeds losser
o Weinig oog voor uniformiseringsprocessen
- Globalisering = veramerikanisering?
, o Nood aan meer samenwerking door globalisering van natiestaten in de
wereld
- Jihad vs McWorld:
o McWorld = Globalisering en homogenisering van cultuur bv.
consumptiecultuur van Amerika wordt wereldwijd verspreidt
o Jihad = tegenreactie, namelijk versterken van lokale religieuze of culturele
identiteiten als reactie op globalisering
- Herstructureren van identiteit, meer interdependentie, noodzaak van
samenwerking en dialoog
- Migratie leidt tot ‘superdiversiteit’ in onze steden
o Verschillende etnische, religieuze en culturele groepen leven samen
- Simultaneïteit – platteland vs stad
o In steden vaker grotere acceptatie van diversiteit en globalisering
o Op platteland vak conservatievere opvattingen
- Secularisatie bij autochtonen
o Bij de autochtoon blijft de trend van secularisatie doorzetten neergang
kerkgang – religiositeit
GODSDIENSTEN IN INTERNATIONALE RELATIES
- Tot voor kort was alles over economische of militaire machtsverhouding
o Nochtans komt de rol van religie ook vaak aan bod in conflicten bv. Iraanse
revolutie, opkomst neoprotestantisme, evolutie orthodox Rusland,
Wahhabisme in Saudi-Arabie
BLINDE VLEK IN ONZE MEDIA
- Godsdienst is in media en onder intelligentsia een blinde vlek
- In de media nog steeds seculariseringsparadigma: religie is achterhaald en een
rationeel mens gelooft niet, rol van godsdienst is gedoemd om te verminderen,
ofwel: godsdienst is gevaarlijk, gedoemd om te clashen met een seculiere
samenleving
- Leidt tot framing in de media: religie wordt vaak negatief belicht; bv. conflicten,
extremisme, … waardoor positieve aspecten van religie minder worden
besproken
