Differentiële – Filip De Fruyt
Differentiële psychologie
Deel 1: constructen en theorieën over individuele verschillen
H1: INTERESSEN
Freud: “The two biggest problems in life concern choosing
a mate and choosing an occupation and people never
do either for rational reasons.”
→ 2 belangrijkste keuzes die je maakt in je leven = werk en partner
- interessen zijn belangrijk bij het kiezen v/e opleiding
o best om dit te meten adhv. een degelijk model: RIASEC model
1. STRUCTUUR VAN INTERESSEN
1.1 Interessen als individueel verschil
- interessen
o grote verschillen tussen personen, afhankelijk van
▪ aard: waarin is men geïnteresseerd is
▪ intensiteit: hoe fel is men er mee bezig
• vb. als competitief zwemmer steek je heel veel tijd in 1
interessegebied
o motivationeel aspect dat uitgaat van interessen!
▪ als je geïnteresseerd ben in iets ga je er moeite voor doen
• vb. ook moeite doen voor methodologie wanneer je psychologie
wilt studeren
o predictieve validiteit (wat voorspelt interesse hebben voor iets?)
▪ minder goede voorspeller voor prestaties?
▪ Vooral goede voorspeller voor tevredenheid (graag doen)
- invalshoek vanuit de praktijk: oriënterend vermogen
o interesses hebben een groot toepassingsterein (vb. leerlingenbegeleiding CLB;
studiekeuze, arbeidsmarkt, revalidatie, …)
o => pallet van interesse opengooien en kijken wat iemand skills zijn, wat ze willen
gaan doen
1
, Differentiële – Filip De Fruyt
1.2 Persoon-omgevingskarakteristieken
- Oriëntatie impliceert twee componenten
o Persoon
o Omgeving
▪ Waar interesse-elementen aan bod moeten komen
▪ Keuzes die je maakt brengen je in een bepaalde omgeving maat biedt die
omgeving wel wat jij als persoon graag doet?
• Vb. schrikken als je naar het programma kijkt v/d richting psychologie →
hele bak vakken waar je dacht dat je niet mee te maken ging krijgen
▪Meestal zitten mensen al in bepaalde omgeving (die al of niet bieden wat
ze willen) → oriënteren naar omgeving waar ze interesses kunnen
ontplooien → realistisch beeld van leren krijgen door bv. info-dagen
- Assessment : persoon en omgeving
1
- → Assessmentmodel voor de persoon linken aan het model voor de omgeving
- → ideaal: eenzelfde model dat zowel voor P en O gebruikt kan worden
▪ Vb. chronisch zieke mensen willen ondanks beperkingen aan de slag op
de arbeidsmarkt → kijken naar wat ze nog willen en kunnen (P) en hoe we
dat kunnen koppelen aan beschikbare vacatures (O)
• Via AI?
1.3 Modellen en taxonomieën
- Succes van P-O koppeling onder meer afhankelijk van…
Tunnelvisie o De breedte en betrouwbaarheid waarmee de eigenschappen v/d persoon en
proberen omgeving worden gemeten
vermijden - Taxonomie: omvat de basiscomponenten van iets; een soort grootste gemene deler v/h
terrein dat men wil bestrijken/onderzoeken
Chat GPT: taxonomie = classificatiesysteem dat wordt gebruikt om objecten, concepten,
vaardigheden, of andere entiteiten te organiseren in categorieën obv. gedeelde kenmerken of
eigenschappen. Doel = orde scheppen en begrip te vergemakkelijken door complexe informatie te
structureren.
o Afbakening v/h terrein dat men in kaart wil brengen = primordiaal voor
constructie v/e taxonomie (vb. indeling v/d dieren of planten)
o Taxonomie voor interessen → John Holland’s RIASOC/RIASEC typologie
o Wetenschap maakt enorme vooruitgang door taxonomieën te gebruiken
▪ Vb. DSM = taxonomie voor mentale stoornissen
2. RIASEC: MODEL EN ASSUMPTIES
2.1 John Holland
- Werkte voor het Amerikaanse militaire regel
o Uitzoeken welke job bij de kandidaten paste via heel veel ondervragingen
(= soldaten oriënteren in functies van leger)
1
= beoordeling
2
, Differentiële – Filip De Fruyt
o Ontdekte 6 grote interesseterreinen
1959 Artikel in Journal of counselling psychology
1966 ‘The psychology of vocational choices’ (boek)
1973-1997 Making vocational choices
Person - environment
- Model beheerst tot vandaag de agenda van interesse- en P-E fit onderzoekers
- Intuïtief opgebouwde theorie → later meer wetenschappelijk uitgewerkt en onderbouwd
o Een van de weinige modellen/ideeën in de psychologie die meer dan 20j overleeft
→ model houdt empirisch stand (vb Simon test aan de Ugent)
- Van praktijkpsycholoog tot top academische positie aan de Johns Hopkins University
- Interessante persoon: iemand die zich niet overwerkt heeft en deed wat hij graag deed
‘work life balance’
o Heeft heel zijn interessemodel (RIASEC) in zijn privéleven uitgewerkt
▪ Vb. na 60j zanglessen genomen
2.2 Hollands basisassumpties (6)
1. Beroepskeuze is een expressie v/d persoonlijkheid
Niet waar,
o Mensen maken keuzes obv. wat ze graag doen
overdreven
2. Interessevragenlijsten zijn (verkapte) persoonlijkheidsvragenlijsten
o Straffe uitspraak => in context bekijken: jonge mannen interviewen om ingelijfd te
worden in leger
o Als dit waar zou zijn kunnen we hetzelfde model gebruiken om naar
persoonlijkheidsverschillen te kijken als naar interessen
▪ => uitspraken zijn bij het haar getrokken
3. Stereotypen over beroepen hebben een psychologische en sociologische betekenis
o Vb. op café, ‘ik ben psycholoog’ => ‘ah jij gaat mij dan analyseren zeker?’
4. Mensen met eenzelfde beroep hebben een gelijkend Persoonlijkheidsprofiel en
Persoonlijkheidsontwikkeling
5. Gegeven hun gelijke profielen zullen dezelfde beroepsbeoefenaars relatief gelijkaardig
reageren, problemen oplossen en situaties structureren!!
Belangrijk!
o Vb. mensen die economie gestudeerd hebben gaan op een andere manier naar bepaalde
problemen kijken dan psychologen, ingenieurs… omdat ze dat zo op school hebben
geleerd / brandweermannen zijn aangeleerd hoe te reageren op brand
6. Tevredenheid met het beroep, stabiliteit in de uitoefening en prestaties zijn functie v.
P(erson)-E(nvironment) match
o Goeie fit ts. wat je als persoon wilt en wat je omgeving te bieden heeft → je zal
het graag doen en blijven doen
o Idee van fit = dynamisch: persoon / omgeving kan veranderen
▪ Vb. je wil na studies heel veel werken maar 5 jaar later heb je misschien
kinderen (omgeving is verandert) waardoor je prioriteiten anders liggen
3
, Differentiële – Filip De Fruyt
2.3 Holland’s vier werkassumpties
1. Personen kunnen worden beschreven naar hun gelijkenis met 6 theoretische menstypen
o Realistische, intellectuele, artistieke, sociale, ondernemende en conventionele type
2. Hetzelfde geld voor omgeving (vb. beroepen of opleidingen)
3. Personen zoeken omgevingen die hen toelaten om uitdrukking te geven aan hun
geprefereerde activiteiten, belangstellingen en waarden; omgevingen worden ook door
de personen gemaakt
o Je hebt impact op je omgeving: dingen die je graag doet in je job ga je proberen
maximaliseren en wat je minder graag doet minimaliseren
4. (criterium)gedrag is de resultante v/d interactie ts. persoon en omgeving
Soort menstype Realistische werkomgeving Voorbeeld
Realistisch - Activiteiten waarin men direct - er wordt gewerkt met Loodgieter /
en manipulatief omgaat met machines, gereedschap, bergwandelaar
dingen planten, dieren…
- Goed technisch inzicht - De omgeving stimuleert en
- Handvaardig en gebruik beloont mechanisch-
lichaamskracht technische vaardigheden
- Zwakten: houdt niet v. sociale
bezigheden en geen
vaardigheden hiervoor
Intellectuele - Wilt natuurkundige, - omgeving stimuleert Laborant / prof
biologische en culturele analytische, Ugent / ICT
verschijnselen doorgronden wetenschappelijke,
- Bezit wetenschappelijke en technische en verbale
mathematische vaardigheden vaardigheden
- Analytisch denken, uitpluizen
- Afkeer activiteiten die
overredend, sociaal of
routinematig optreden
vereisen
Artistiek - voorkeur voor vrije, - omgeving stimuleert Toneel spelen
ongestructureerde activiteiten waarden zoals esthetiek, / kunstenaar /
waarin hij zich op verbeelding en poëzie
kunstzinnige wijze kan uiten oorspronkelijkheid
- creëren, design - Er is ruimte voor
- Afkeer geordende, onconventioneel, origineel
systematische en zelfs rebellerend gedrag
werkzaamheden
- Bezit weinig administratieve
vaardigheden
opm.: je hoeft zelf niet artistiek te zijn,
je moet er een appreciatie voor
hebben
4
Differentiële psychologie
Deel 1: constructen en theorieën over individuele verschillen
H1: INTERESSEN
Freud: “The two biggest problems in life concern choosing
a mate and choosing an occupation and people never
do either for rational reasons.”
→ 2 belangrijkste keuzes die je maakt in je leven = werk en partner
- interessen zijn belangrijk bij het kiezen v/e opleiding
o best om dit te meten adhv. een degelijk model: RIASEC model
1. STRUCTUUR VAN INTERESSEN
1.1 Interessen als individueel verschil
- interessen
o grote verschillen tussen personen, afhankelijk van
▪ aard: waarin is men geïnteresseerd is
▪ intensiteit: hoe fel is men er mee bezig
• vb. als competitief zwemmer steek je heel veel tijd in 1
interessegebied
o motivationeel aspect dat uitgaat van interessen!
▪ als je geïnteresseerd ben in iets ga je er moeite voor doen
• vb. ook moeite doen voor methodologie wanneer je psychologie
wilt studeren
o predictieve validiteit (wat voorspelt interesse hebben voor iets?)
▪ minder goede voorspeller voor prestaties?
▪ Vooral goede voorspeller voor tevredenheid (graag doen)
- invalshoek vanuit de praktijk: oriënterend vermogen
o interesses hebben een groot toepassingsterein (vb. leerlingenbegeleiding CLB;
studiekeuze, arbeidsmarkt, revalidatie, …)
o => pallet van interesse opengooien en kijken wat iemand skills zijn, wat ze willen
gaan doen
1
, Differentiële – Filip De Fruyt
1.2 Persoon-omgevingskarakteristieken
- Oriëntatie impliceert twee componenten
o Persoon
o Omgeving
▪ Waar interesse-elementen aan bod moeten komen
▪ Keuzes die je maakt brengen je in een bepaalde omgeving maat biedt die
omgeving wel wat jij als persoon graag doet?
• Vb. schrikken als je naar het programma kijkt v/d richting psychologie →
hele bak vakken waar je dacht dat je niet mee te maken ging krijgen
▪Meestal zitten mensen al in bepaalde omgeving (die al of niet bieden wat
ze willen) → oriënteren naar omgeving waar ze interesses kunnen
ontplooien → realistisch beeld van leren krijgen door bv. info-dagen
- Assessment : persoon en omgeving
1
- → Assessmentmodel voor de persoon linken aan het model voor de omgeving
- → ideaal: eenzelfde model dat zowel voor P en O gebruikt kan worden
▪ Vb. chronisch zieke mensen willen ondanks beperkingen aan de slag op
de arbeidsmarkt → kijken naar wat ze nog willen en kunnen (P) en hoe we
dat kunnen koppelen aan beschikbare vacatures (O)
• Via AI?
1.3 Modellen en taxonomieën
- Succes van P-O koppeling onder meer afhankelijk van…
Tunnelvisie o De breedte en betrouwbaarheid waarmee de eigenschappen v/d persoon en
proberen omgeving worden gemeten
vermijden - Taxonomie: omvat de basiscomponenten van iets; een soort grootste gemene deler v/h
terrein dat men wil bestrijken/onderzoeken
Chat GPT: taxonomie = classificatiesysteem dat wordt gebruikt om objecten, concepten,
vaardigheden, of andere entiteiten te organiseren in categorieën obv. gedeelde kenmerken of
eigenschappen. Doel = orde scheppen en begrip te vergemakkelijken door complexe informatie te
structureren.
o Afbakening v/h terrein dat men in kaart wil brengen = primordiaal voor
constructie v/e taxonomie (vb. indeling v/d dieren of planten)
o Taxonomie voor interessen → John Holland’s RIASOC/RIASEC typologie
o Wetenschap maakt enorme vooruitgang door taxonomieën te gebruiken
▪ Vb. DSM = taxonomie voor mentale stoornissen
2. RIASEC: MODEL EN ASSUMPTIES
2.1 John Holland
- Werkte voor het Amerikaanse militaire regel
o Uitzoeken welke job bij de kandidaten paste via heel veel ondervragingen
(= soldaten oriënteren in functies van leger)
1
= beoordeling
2
, Differentiële – Filip De Fruyt
o Ontdekte 6 grote interesseterreinen
1959 Artikel in Journal of counselling psychology
1966 ‘The psychology of vocational choices’ (boek)
1973-1997 Making vocational choices
Person - environment
- Model beheerst tot vandaag de agenda van interesse- en P-E fit onderzoekers
- Intuïtief opgebouwde theorie → later meer wetenschappelijk uitgewerkt en onderbouwd
o Een van de weinige modellen/ideeën in de psychologie die meer dan 20j overleeft
→ model houdt empirisch stand (vb Simon test aan de Ugent)
- Van praktijkpsycholoog tot top academische positie aan de Johns Hopkins University
- Interessante persoon: iemand die zich niet overwerkt heeft en deed wat hij graag deed
‘work life balance’
o Heeft heel zijn interessemodel (RIASEC) in zijn privéleven uitgewerkt
▪ Vb. na 60j zanglessen genomen
2.2 Hollands basisassumpties (6)
1. Beroepskeuze is een expressie v/d persoonlijkheid
Niet waar,
o Mensen maken keuzes obv. wat ze graag doen
overdreven
2. Interessevragenlijsten zijn (verkapte) persoonlijkheidsvragenlijsten
o Straffe uitspraak => in context bekijken: jonge mannen interviewen om ingelijfd te
worden in leger
o Als dit waar zou zijn kunnen we hetzelfde model gebruiken om naar
persoonlijkheidsverschillen te kijken als naar interessen
▪ => uitspraken zijn bij het haar getrokken
3. Stereotypen over beroepen hebben een psychologische en sociologische betekenis
o Vb. op café, ‘ik ben psycholoog’ => ‘ah jij gaat mij dan analyseren zeker?’
4. Mensen met eenzelfde beroep hebben een gelijkend Persoonlijkheidsprofiel en
Persoonlijkheidsontwikkeling
5. Gegeven hun gelijke profielen zullen dezelfde beroepsbeoefenaars relatief gelijkaardig
reageren, problemen oplossen en situaties structureren!!
Belangrijk!
o Vb. mensen die economie gestudeerd hebben gaan op een andere manier naar bepaalde
problemen kijken dan psychologen, ingenieurs… omdat ze dat zo op school hebben
geleerd / brandweermannen zijn aangeleerd hoe te reageren op brand
6. Tevredenheid met het beroep, stabiliteit in de uitoefening en prestaties zijn functie v.
P(erson)-E(nvironment) match
o Goeie fit ts. wat je als persoon wilt en wat je omgeving te bieden heeft → je zal
het graag doen en blijven doen
o Idee van fit = dynamisch: persoon / omgeving kan veranderen
▪ Vb. je wil na studies heel veel werken maar 5 jaar later heb je misschien
kinderen (omgeving is verandert) waardoor je prioriteiten anders liggen
3
, Differentiële – Filip De Fruyt
2.3 Holland’s vier werkassumpties
1. Personen kunnen worden beschreven naar hun gelijkenis met 6 theoretische menstypen
o Realistische, intellectuele, artistieke, sociale, ondernemende en conventionele type
2. Hetzelfde geld voor omgeving (vb. beroepen of opleidingen)
3. Personen zoeken omgevingen die hen toelaten om uitdrukking te geven aan hun
geprefereerde activiteiten, belangstellingen en waarden; omgevingen worden ook door
de personen gemaakt
o Je hebt impact op je omgeving: dingen die je graag doet in je job ga je proberen
maximaliseren en wat je minder graag doet minimaliseren
4. (criterium)gedrag is de resultante v/d interactie ts. persoon en omgeving
Soort menstype Realistische werkomgeving Voorbeeld
Realistisch - Activiteiten waarin men direct - er wordt gewerkt met Loodgieter /
en manipulatief omgaat met machines, gereedschap, bergwandelaar
dingen planten, dieren…
- Goed technisch inzicht - De omgeving stimuleert en
- Handvaardig en gebruik beloont mechanisch-
lichaamskracht technische vaardigheden
- Zwakten: houdt niet v. sociale
bezigheden en geen
vaardigheden hiervoor
Intellectuele - Wilt natuurkundige, - omgeving stimuleert Laborant / prof
biologische en culturele analytische, Ugent / ICT
verschijnselen doorgronden wetenschappelijke,
- Bezit wetenschappelijke en technische en verbale
mathematische vaardigheden vaardigheden
- Analytisch denken, uitpluizen
- Afkeer activiteiten die
overredend, sociaal of
routinematig optreden
vereisen
Artistiek - voorkeur voor vrije, - omgeving stimuleert Toneel spelen
ongestructureerde activiteiten waarden zoals esthetiek, / kunstenaar /
waarin hij zich op verbeelding en poëzie
kunstzinnige wijze kan uiten oorspronkelijkheid
- creëren, design - Er is ruimte voor
- Afkeer geordende, onconventioneel, origineel
systematische en zelfs rebellerend gedrag
werkzaamheden
- Bezit weinig administratieve
vaardigheden
opm.: je hoeft zelf niet artistiek te zijn,
je moet er een appreciatie voor
hebben
4
