Recht en samenleving – verplichte teksten
INLEIDINGSLES...............................................................................................2
RECHTSANTROPOLOGIE..................................................................................2
RECHT IN ACTIE................................................................................................................... 2
RECHT EN CULTUUR.............................................................................................................. 3
MENSENRECHTEN EN UNIVERSALITEIT.......................................................................................4
KWALITATIEVE ONDERZOEKSMETHODOLOGIE..............................................................................6
RECHTSSOCIOLOGIE.......................................................................................7
GESCHILLEN EN CONFLICTEN.................................................................................................. 7
TOEGANG TOT HET RECHT..................................................................................................... 8
MENINGEN OVER HET RECHT................................................................................................ 10
CRITICAL LEGAL STUDIES..............................................................................12
RECHT EN KOLONIALISME..................................................................................................... 12
RECHT EN SOCIAALECONOMISCHE ONGELIJKHEID......................................................................14
UITLEIDING.................................................................................................. 16
TAAL, MEERTALIGHEID EN RECHT........................................................................................... 16
1
,Inleidingsles
Foblets M-C, Gaudreault-DesBiens J-F, Graziadei M. (2022), Legal Scholars Engaging with
Social Anthropology: Hardships and Gains. German Law Journal, 23(7), 911-919
- Deze publicatie bespreekt hoe juristen profiteren van samenwerking met sociale
antropologie om beter inzicht te krijgen in complexe maatschappelijke problemen,
zoals migratie, genderidentiteit, taalrechten en milieukwesties.
- Belangrijke punten
o Doel
Juristen worden aangemoedigd om antropologische inzichten en
methoden toe te passen op juridische vraagstukken. Dit helpt om
wetten beter af te stemmen op de werkelijkheid van mensenlevens.
o Onderwerpen
Gendererkenning voor non-binaire personen
Familieconflicten voor internationale rechtbanken
Taalgebruik in overheidsdiensten
Migratie en klimaatverandering
- Uitdagingen voor juristen
o Moeite met de begrippen en methodes van antropologie
o Voldoen aan wetenschappelijke eisen van beide disciplines
o De vertaalslag maken van antropologische inzichten naar juridisch
bruikbare argumenten
- Methodes
o Juristen gebruiken literatuurstudie, interviews, veldwerk of rechtszaken om
antropologische kennis toe te passen
- Conclusie
o Samenwerking met antropologie kan juristen helpen rechtvaardiger,
genuanceerder en gevoeliger te oordelen, vooral in een diverse en
globaliserende samenleving.
Rechtsantropologie
Recht in actie
Moore, S.F. (1973), Recht en Maatschappelijke Verandering: de rol van het ‘semi-
autonoom sociaal
veld’, in Griffiths & Weyers (eds.) (2005), De Sociale Werking van Recht. Een
kennismaking met de
Rechtssociologie en Rechtsantropologie, Ars Aequi Libri, Nijmegen, 177-199 (vertaling
van: Law and
Social Change: The Semi-Autonomous Social Field as an Appropriate Subject of Study,
Law & Society
Review, 7, 719-746).
- In dit artikel onderzoekt Moore hoe wetgeving sociale verandering probeert te
beïnvloeden, maar in de praktijk vaak onvoorspelbare of beperkte effecten heeft.
Ze stelt dat wetten vaak botsen met bestaande sociale structuren en gebruiken
die veel veerkrachtiger zijn dan wetgevers voorzien.
2
, - Kernidee
o Moore introduceert het concept van het "semi-autonoom sociaal veld"
Sociale groepen (zoals families, werkplekken of gemeenschappen)
die eigen regels en normen ontwikkelen en handhaven, maar toch
beïnvloed worden door externe wetten en machten
- Belangrijke voorbeelden
o Kledingindustrie in New York
Een sociaal veld waarin regels ontstaan via informele relaties en
gunsten, vaak buiten de formele wet om
o Chagga-volk in Tanzania
Ondanks socialistische wetgeving (zoals het afschaffen van
privégrond), bleven traditionele verwantschapsstructuren en
gebruiken dominant
- Conclusie
o Formele wetgeving heeft slechts een beperkte invloed als ze niet aansluit
bij de bestaande sociale verhoudingen. Om echte sociale verandering te
begrijpen of te sturen, moet je rekening houden met de dynamiek binnen
deze semi-autonome sociale velden.
Recht en cultuur
Merry, S.E. (2010), What is legal culture? An Anthropological Perspective, Journal of
Comparative Law, 40 – 58.
- Sally Engle Merry onderzoekt het begrip “legal culture” (juridische cultuur) en stelt
dat het een complex en veelzijdig concept is, dat vaak vaag wordt gebruikt. Ze
pleit voor een meer gestructureerde en bruikbare benadering van het begrip door
het op te splitsen in vier onderdelen
o Praktijken binnen juridische instellingen
Hoe rechters, advocaten en instellingen opereren: hun gewoontes,
overtuigingen en werkwijzen
o Publieke houding tegenover het recht
Hoe gewone mensen het recht zien: als eerlijk of corrupt, bruikbaar
of nutteloos
o Juridische mobilisatie
In welke mate mensen hun problemen juridisch benoemen en naar
de rechter stappen of andere juridische middelen gebruiken
o Juridisch bewustzijn (legal consciousness)
Hoe mensen het recht in hun dagelijks leven ervaren en of ze
zichzelf als gerechtigde zien
- Vrouwenrechtbanken (nari adalat) in India
o Hoe mensen lokale en internationale rechtssystemen combineren om
vrouwenrechten te versterken, vooral rond huiselijk geweld
o Hier zie je hoe juridische cultuur hybride en veranderlijk is, en hoe lokale
initiatieven mondiale mensenrechten “vertaald” toepassen
- Conclusie
o Merry betoogt dat we juridische cultuur niet als 1 enkel ding moeten zien,
maar als een samenstel van dynamische processen
o Deze benadering maakt het begrip bruikbaarder voor onderzoek naar hoe
recht functioneert in diverse samenlevingen
3
,Mensenrechten en universaliteit
Brems, E., & Desmet, E. (2016), Mensenrechten: Universaliteit is geen uniformiteit, in
Carlier,
Parker & Vanhaute (eds.), De hermaakbare wereld? Essays over globalisering, Academia
Press, Gent,
143-156.
- Kernboodschap
o De universaliteit van mensenrechten betekent niet dat ze overal op
dezelfde manier moeten worden toegepast; ze moeten contextgevoelig
worden gerealiseerd, rekening houdend met de specifieke kenmerken van
minderheidsgroepen
- Probleemstelling
o Mensenrechten zijn oorspronkelijk een westers product en de vraag rijst of
ze wel relevant zijn voor andere culturele contexten
o Intensievere globalisering heeft enerzijds toegang tot
mensenrechteninformatie vergroot, anderzijds zijn mensenrechten soms te
nauw verbonden met een neoliberale, neokoloniale benadering
o Minderheidsgroepen worden geconfronteerd met meerderheidsvisies die
hun beleving van mensenrechten niet erkennen
- Casestudies ter illustratie
o Jamila (moslima in België)
Wil haar hoofddoek blijven dragen op school
Wordt geconfronteerd met een hoofddoekverbod, gebaseerd op
argumenten van gendergelijkheid en neutraliteit
Zij ervaart deze redeneringen als vervreemdend en niet aansluitend
bij haar eigen motieven
De Raad van State (fictief in het verhaal) stelt de school in het gelijk
De echte Raad van State oordeelde echter dat een vrijwillig gekozen
religieuze praktijk niet belemmerd mag worden louter op basis van
heersende meerderheidsopvattingen over gendergelijkheid of een
veranderde interpretatie van neutraliteit
o Anselmo (inheemse leider in Peru)
Strijdt voor de erkenning van de rechten van zijn volk op hun bos en
grondgebied
De Peruaanse staat heeft landrechten gefragmenteerd en slechts
een fractie van het bos erkend, waarbij natuurlijke rijkdommen
eigendom van de staat blijven
Deze situatie leidt tot onherstelbare schade door houtkapbedrijven
zonder overleg
Inclusieve mensenrechten ondersteunen Anselmo's visie door
specifieke teksten (IAO-Verdrag Nr. 169, VN-Verklaring) en
gecontextualiseerde interpretaties van algemene bepalingen (Inter-
Amerikaans Hof)
Het Inter-Amerikaans Hof erkent de collectieve en multidimensionale
band van inheemse volken met hun grondgebied, inclusief
natuurlijke rijkdommen, ongeacht formele nationale erkenning
- Theoretische inzichten over universaliteit en diversiteit
o Voorbij zwart-witdenken
4
, De strikte tegenstelling tussen 'universalisten' (uniforme rechten) en
'cultuurrelativisten' (rechten als westerse uitvinding) is achterhaald
en genuanceerder
o Consensus
Er is consensus dat culturele verschillen in de invulling van
mensenrechten mogelijk zijn en de universaliteitsgedachte niet
ondermijnen
Universaliteit staat niet gelijk aan uniformiteit
o Mensbeeld
Mensenrechten weerspiegelen vaak een mensbeeld dat is geijkt op
de dominante (westerse, mannelijke, heteroseksuele, zonder
handicap, volwassen) groep
- Wetenschappelijke benaderingen
o Top-down
Juristen en politieke wetenschappers pleiten voor integratie van
contextuele diversiteit in internationale mensenrechtenstandaarden
(bv. 'relatieve universaliteit', 'inclusieve universaliteit')
o Bottom-up
Antropologen bestuderen hoe lokale gemeenschappen
mensenrechten aanpassen aan hun behoeften (bv.
'vernacularisation', 'localisation')
o Culturele dynamiek
Culturen zijn niet statisch of homogeen; aandacht voor
heterogeniteit en interne contestatie is cruciaal
Mensenrechten zijn zelf ook een cultureel project en kunnen beter
op cultuur bouwen dan er zich tegen verzetten
- Implementatie van inclusieve mensenrechten
o Dialoog
Cruciaal voor herinterpretatie van culturele normen en bepaling van
de reikwijdte van contextuele mensenrechten
o Flexibiliteit
Dezelfde mensenrechtenconcepten zijn vatbaar voor verschillende
legitieme interpretaties, leidend tot uiteenlopende oplossingen (bv.
vrije meningsuiting, gezinsleven)
o Grenzen
Er is een 'harde kern' van mensenrechten die niet flexibel is (bv.
verbod op willekeurige executies)
o Juridisch gegeven
Nationale en internationale instanties (bv.het EHRM met
appreciatiemarge, het Afrikaans Handvest met collectieve rechten
en plichten) houden rekening met culturele context
o Nationale uitdaging
Binnen landen leven verschillende culturele gemeenschappen; de
meerderheidscultuur negeert vaak de diversiteitsclaims van
minderheden
o Bescherming van iedereen
Een inclusieve rechtsstaat beschermt de mensenrechten van alle
mensen binnen zijn jurisdictie, inclusief niet-dominante groepen
5
INLEIDINGSLES...............................................................................................2
RECHTSANTROPOLOGIE..................................................................................2
RECHT IN ACTIE................................................................................................................... 2
RECHT EN CULTUUR.............................................................................................................. 3
MENSENRECHTEN EN UNIVERSALITEIT.......................................................................................4
KWALITATIEVE ONDERZOEKSMETHODOLOGIE..............................................................................6
RECHTSSOCIOLOGIE.......................................................................................7
GESCHILLEN EN CONFLICTEN.................................................................................................. 7
TOEGANG TOT HET RECHT..................................................................................................... 8
MENINGEN OVER HET RECHT................................................................................................ 10
CRITICAL LEGAL STUDIES..............................................................................12
RECHT EN KOLONIALISME..................................................................................................... 12
RECHT EN SOCIAALECONOMISCHE ONGELIJKHEID......................................................................14
UITLEIDING.................................................................................................. 16
TAAL, MEERTALIGHEID EN RECHT........................................................................................... 16
1
,Inleidingsles
Foblets M-C, Gaudreault-DesBiens J-F, Graziadei M. (2022), Legal Scholars Engaging with
Social Anthropology: Hardships and Gains. German Law Journal, 23(7), 911-919
- Deze publicatie bespreekt hoe juristen profiteren van samenwerking met sociale
antropologie om beter inzicht te krijgen in complexe maatschappelijke problemen,
zoals migratie, genderidentiteit, taalrechten en milieukwesties.
- Belangrijke punten
o Doel
Juristen worden aangemoedigd om antropologische inzichten en
methoden toe te passen op juridische vraagstukken. Dit helpt om
wetten beter af te stemmen op de werkelijkheid van mensenlevens.
o Onderwerpen
Gendererkenning voor non-binaire personen
Familieconflicten voor internationale rechtbanken
Taalgebruik in overheidsdiensten
Migratie en klimaatverandering
- Uitdagingen voor juristen
o Moeite met de begrippen en methodes van antropologie
o Voldoen aan wetenschappelijke eisen van beide disciplines
o De vertaalslag maken van antropologische inzichten naar juridisch
bruikbare argumenten
- Methodes
o Juristen gebruiken literatuurstudie, interviews, veldwerk of rechtszaken om
antropologische kennis toe te passen
- Conclusie
o Samenwerking met antropologie kan juristen helpen rechtvaardiger,
genuanceerder en gevoeliger te oordelen, vooral in een diverse en
globaliserende samenleving.
Rechtsantropologie
Recht in actie
Moore, S.F. (1973), Recht en Maatschappelijke Verandering: de rol van het ‘semi-
autonoom sociaal
veld’, in Griffiths & Weyers (eds.) (2005), De Sociale Werking van Recht. Een
kennismaking met de
Rechtssociologie en Rechtsantropologie, Ars Aequi Libri, Nijmegen, 177-199 (vertaling
van: Law and
Social Change: The Semi-Autonomous Social Field as an Appropriate Subject of Study,
Law & Society
Review, 7, 719-746).
- In dit artikel onderzoekt Moore hoe wetgeving sociale verandering probeert te
beïnvloeden, maar in de praktijk vaak onvoorspelbare of beperkte effecten heeft.
Ze stelt dat wetten vaak botsen met bestaande sociale structuren en gebruiken
die veel veerkrachtiger zijn dan wetgevers voorzien.
2
, - Kernidee
o Moore introduceert het concept van het "semi-autonoom sociaal veld"
Sociale groepen (zoals families, werkplekken of gemeenschappen)
die eigen regels en normen ontwikkelen en handhaven, maar toch
beïnvloed worden door externe wetten en machten
- Belangrijke voorbeelden
o Kledingindustrie in New York
Een sociaal veld waarin regels ontstaan via informele relaties en
gunsten, vaak buiten de formele wet om
o Chagga-volk in Tanzania
Ondanks socialistische wetgeving (zoals het afschaffen van
privégrond), bleven traditionele verwantschapsstructuren en
gebruiken dominant
- Conclusie
o Formele wetgeving heeft slechts een beperkte invloed als ze niet aansluit
bij de bestaande sociale verhoudingen. Om echte sociale verandering te
begrijpen of te sturen, moet je rekening houden met de dynamiek binnen
deze semi-autonome sociale velden.
Recht en cultuur
Merry, S.E. (2010), What is legal culture? An Anthropological Perspective, Journal of
Comparative Law, 40 – 58.
- Sally Engle Merry onderzoekt het begrip “legal culture” (juridische cultuur) en stelt
dat het een complex en veelzijdig concept is, dat vaak vaag wordt gebruikt. Ze
pleit voor een meer gestructureerde en bruikbare benadering van het begrip door
het op te splitsen in vier onderdelen
o Praktijken binnen juridische instellingen
Hoe rechters, advocaten en instellingen opereren: hun gewoontes,
overtuigingen en werkwijzen
o Publieke houding tegenover het recht
Hoe gewone mensen het recht zien: als eerlijk of corrupt, bruikbaar
of nutteloos
o Juridische mobilisatie
In welke mate mensen hun problemen juridisch benoemen en naar
de rechter stappen of andere juridische middelen gebruiken
o Juridisch bewustzijn (legal consciousness)
Hoe mensen het recht in hun dagelijks leven ervaren en of ze
zichzelf als gerechtigde zien
- Vrouwenrechtbanken (nari adalat) in India
o Hoe mensen lokale en internationale rechtssystemen combineren om
vrouwenrechten te versterken, vooral rond huiselijk geweld
o Hier zie je hoe juridische cultuur hybride en veranderlijk is, en hoe lokale
initiatieven mondiale mensenrechten “vertaald” toepassen
- Conclusie
o Merry betoogt dat we juridische cultuur niet als 1 enkel ding moeten zien,
maar als een samenstel van dynamische processen
o Deze benadering maakt het begrip bruikbaarder voor onderzoek naar hoe
recht functioneert in diverse samenlevingen
3
,Mensenrechten en universaliteit
Brems, E., & Desmet, E. (2016), Mensenrechten: Universaliteit is geen uniformiteit, in
Carlier,
Parker & Vanhaute (eds.), De hermaakbare wereld? Essays over globalisering, Academia
Press, Gent,
143-156.
- Kernboodschap
o De universaliteit van mensenrechten betekent niet dat ze overal op
dezelfde manier moeten worden toegepast; ze moeten contextgevoelig
worden gerealiseerd, rekening houdend met de specifieke kenmerken van
minderheidsgroepen
- Probleemstelling
o Mensenrechten zijn oorspronkelijk een westers product en de vraag rijst of
ze wel relevant zijn voor andere culturele contexten
o Intensievere globalisering heeft enerzijds toegang tot
mensenrechteninformatie vergroot, anderzijds zijn mensenrechten soms te
nauw verbonden met een neoliberale, neokoloniale benadering
o Minderheidsgroepen worden geconfronteerd met meerderheidsvisies die
hun beleving van mensenrechten niet erkennen
- Casestudies ter illustratie
o Jamila (moslima in België)
Wil haar hoofddoek blijven dragen op school
Wordt geconfronteerd met een hoofddoekverbod, gebaseerd op
argumenten van gendergelijkheid en neutraliteit
Zij ervaart deze redeneringen als vervreemdend en niet aansluitend
bij haar eigen motieven
De Raad van State (fictief in het verhaal) stelt de school in het gelijk
De echte Raad van State oordeelde echter dat een vrijwillig gekozen
religieuze praktijk niet belemmerd mag worden louter op basis van
heersende meerderheidsopvattingen over gendergelijkheid of een
veranderde interpretatie van neutraliteit
o Anselmo (inheemse leider in Peru)
Strijdt voor de erkenning van de rechten van zijn volk op hun bos en
grondgebied
De Peruaanse staat heeft landrechten gefragmenteerd en slechts
een fractie van het bos erkend, waarbij natuurlijke rijkdommen
eigendom van de staat blijven
Deze situatie leidt tot onherstelbare schade door houtkapbedrijven
zonder overleg
Inclusieve mensenrechten ondersteunen Anselmo's visie door
specifieke teksten (IAO-Verdrag Nr. 169, VN-Verklaring) en
gecontextualiseerde interpretaties van algemene bepalingen (Inter-
Amerikaans Hof)
Het Inter-Amerikaans Hof erkent de collectieve en multidimensionale
band van inheemse volken met hun grondgebied, inclusief
natuurlijke rijkdommen, ongeacht formele nationale erkenning
- Theoretische inzichten over universaliteit en diversiteit
o Voorbij zwart-witdenken
4
, De strikte tegenstelling tussen 'universalisten' (uniforme rechten) en
'cultuurrelativisten' (rechten als westerse uitvinding) is achterhaald
en genuanceerder
o Consensus
Er is consensus dat culturele verschillen in de invulling van
mensenrechten mogelijk zijn en de universaliteitsgedachte niet
ondermijnen
Universaliteit staat niet gelijk aan uniformiteit
o Mensbeeld
Mensenrechten weerspiegelen vaak een mensbeeld dat is geijkt op
de dominante (westerse, mannelijke, heteroseksuele, zonder
handicap, volwassen) groep
- Wetenschappelijke benaderingen
o Top-down
Juristen en politieke wetenschappers pleiten voor integratie van
contextuele diversiteit in internationale mensenrechtenstandaarden
(bv. 'relatieve universaliteit', 'inclusieve universaliteit')
o Bottom-up
Antropologen bestuderen hoe lokale gemeenschappen
mensenrechten aanpassen aan hun behoeften (bv.
'vernacularisation', 'localisation')
o Culturele dynamiek
Culturen zijn niet statisch of homogeen; aandacht voor
heterogeniteit en interne contestatie is cruciaal
Mensenrechten zijn zelf ook een cultureel project en kunnen beter
op cultuur bouwen dan er zich tegen verzetten
- Implementatie van inclusieve mensenrechten
o Dialoog
Cruciaal voor herinterpretatie van culturele normen en bepaling van
de reikwijdte van contextuele mensenrechten
o Flexibiliteit
Dezelfde mensenrechtenconcepten zijn vatbaar voor verschillende
legitieme interpretaties, leidend tot uiteenlopende oplossingen (bv.
vrije meningsuiting, gezinsleven)
o Grenzen
Er is een 'harde kern' van mensenrechten die niet flexibel is (bv.
verbod op willekeurige executies)
o Juridisch gegeven
Nationale en internationale instanties (bv.het EHRM met
appreciatiemarge, het Afrikaans Handvest met collectieve rechten
en plichten) houden rekening met culturele context
o Nationale uitdaging
Binnen landen leven verschillende culturele gemeenschappen; de
meerderheidscultuur negeert vaak de diversiteitsclaims van
minderheden
o Bescherming van iedereen
Een inclusieve rechtsstaat beschermt de mensenrechten van alle
mensen binnen zijn jurisdictie, inclusief niet-dominante groepen
5
